Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш: янги қиймат солиқларга таъсир қиладими ва унга эътироз билдириш мумкинми

**Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш: янги қиймат солиқларга таъсир қиладими ва унга эътироз билдириш мумкинми**

Сўнгги кунларда ижтимоий тармоқларда кўчмас мулкни оммавий баҳолаш мавзуси кенг муҳокама қилинмоқда. Квартира ва уй эгалари my.gov.uz сайтига жойлаштирилган ўз объектларининг янги қийматига эътибор қаратиб, у нима учун ўзгаргани ва бу келажакда солиқларга таъсир қиладими-йўқми, деб сўрашмоқда.

Ушбу масалаларга ойдинлик киритиш учун Daryo мухбири Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази мутахассисларига мурожаат қилди. Экспертлар баҳолаш нима учун ўтказилаётгани, кўчмас мулк қиймати қандай аниқланиши, ҳозирги сумма якуний ҳисобланиши ёки йўқлиги ва агар мулкдорлар унга рози бўлмаса, нима қилишлари кераклигини тушунтириб беришди.

Марказдан эслатиб ўтишларича, оммавий баҳолаш Президент фармони асосида амалга оширилмоқда. Барча кўчмас мулк объектлари босқичма-босқич баҳоланади, мулкдорлар эса натижаларни аллақачон my.gov.uz ва davreestr.uz сайтларида кўришлари мумкин.

2025–2026 йилларда баҳолаш Тошкент шаҳрида, 2026–2027 йилларда Нукус шаҳри ва вилоят марказларида, 2027 йилдан бошлаб эса мамлакатнинг қолган ҳудудларида ўтказилади.

Баҳолашнинг асосий вазифаси — ягона замонавий мезонлар асосида кўчмас мулкнинг бозорга максимал даражада яқин бўлган қийматини аниқлашдир. Мутахассисларнинг сўзларига кўра, ҳозирги кадастр қиймати бозор қийматидан сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.

Уни ҳисоблашда объектнинг жойлашган жойи, ер участкасининг қиймати, ҳудуднинг ривожланиш даражаси, ижтимоий объектлар ва жамоат транспортига яқинлиги, шунингдек, нархга таъсир қилувчи бошқа ҳолатлар каби омиллар доим ҳам ҳисобга олинмаган. Оммавий баҳолашда эса, аксинча, кўчмас мулк қийматига таъсир этувчи омиллар эътиборга олинади.

Шу билан бирга, мулкдор баҳолаш ўтказилиши учун ҳақ тўлаши шарт эмас — у давлат томонидан бепул амалга оширилади.

Оммавий баҳолаш мутахассиснинг ҳар бир уй ёки квартирага алоҳида боришини англатмайди.

Ҳисоблашда катта ҳажмдаги маълумотлар таҳлил қилинади: объектларнинг тавсифлари, уларнинг жойлашуви, кўчмас мулк бозори тўғрисидаги маълумотлар, битимлар ҳақидаги маълумотлар ва бошқа иқтисодий кўрсаткичлар. Сўнгра математик моделлар ёрдамида бозорга максимал даражада яқин бўлган қиймат аниқланади.

Аввал мутахассислар кўчмас мулк бозоридаги нархларни ўрганишади. Кейин ўхшаш объектларни солиштиришади, ҳудудларни турли нарх даражасига эга бўлган зоналарга бўлишади ва уй-жой қийматига таъсир қилиши мумкин бўлган омилларни ҳисобга олишади.

Оммавий баҳолашда квартира ёки уйнинг таъмирланиш ҳолати ҳисобга олинмайди. Оммавий баҳолаш методикасига кўра, барча объектлар учун ўртача таъмирланиш даражаси қабул қилинади. Шу боис, квартира капитал таъмирланганми ёки йўқми — қийматни ҳисоблашда бунинг аҳамияти йўқ.

Мутахассислар буни давлат органларида, жумладан кадастр органларида ҳар бир объектнинг ҳақиқий ҳолати тўғрисида маълумотлар йўқлиги билан изоҳлашади.

Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий марказининг ишонтиришича, амалдаги Солиқ кодексига мувофиқ, турар жойлар учун мол-мулк солиғи базаси кадастр қиймати ҳисобланади.

Шу сабабли, ҳозирда натижалар солиққа таъсир қилмайди ва мулкдорнинг ҳеч қандай ҳуқуқларини ўзгартирмайди. Квартира ёки уй сотилаётганда ҳам янги баҳолаш эгасининг ҳуқуқларини чекламайди.

Солиқлардаги эҳтимолий ўзгаришларга келсак, бу масала фуқароларнинг манфаатлари ва иқтисодий вазиятни ҳисобга олган ҳолда алоҳида ҳал этилади.

Ҳозирда my.gov.uz сайтида кўриш мумкин бўлган қиймат оммавий баҳолашнинг дастлабки натижаси ҳисобланади. Натижалар жамоатчилик муҳокамасига қўйилган. У якунлангач, натижалар қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Муҳокамадан мақсад — мулкдорларнинг таклиф ва эътирозларини олиш ҳамда баҳолашда ҳисобга олинмай қолган бўлиши мумкин бўлган омилларни қайта кўриб чиқишдир.

Агар асослантирилган таклиф ва эътирозлар тасдиқланса, оммавий баҳолаш натижалари қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Агар мулкдор кўрсатилган қийматни жуда юқори ёки хато деб ҳисобласа, у ўз фикрини davreestr.uz ёки my.gov.uz орқали қолдириши мумкин.

Бунда объектнинг тахминий қийматини кўрсатиш ва ушбу суммани тасдиқловчи ҳужжатларни илова қилиш мумкин. Мутахассислар мисол тариқасида олди-сотди шартномаси, объектни сотиш тўғрисидаги эълон, уйнинг фотосуратлари ва бошқа ҳужжатларни келтиришмоқда.

Мулкдор, шунингдек, мустақил баҳолаш ташкилотига ҳам мурожаат қилиши мумкин. Ўтказилган мустақил баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни мурожаатга илова қилиш мумкин.

Мурожаатларни махсус комиссия бир ой муддатда кўриб чиқади ва шундан сўнг қарор қабул қилади. Агар мулкдорнинг важлари тасдиқланмаса, мурожаатни қаноатлантириш рад этилади ва объект қиймати ўзгаришсиз қолдирилади. Агар тасдиқланса — объект қийматини қайта ҳисоблаш тўғрисида қарор қабул қилинади.

Бундан ташқари, агар мулкдор оммавий баҳолаш натижасига рози бўлмаса, у белгиланган тартибда Миллий марказга ёки судга мурожаат қилиши мумкин.

Экспертлар алоҳида таъкидлашларича, агар уй эгаси оммавий баҳолаш натижасига ўз муносабатини билдирмаса, бу кўрсатилган қийматга розилик деб ҳисобланмайди ва у учун ҳеч қандай ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқармайди. Аммо эътироз ёки таклифлар бўлса, уларни юбориш мумкин — бу якуний баҳолашни яхшилашга ёрдам беради.

5 сентябрдан бошлаб Тошкент шаҳридаги оммавий баҳолаш натижалари 60 кун муддатга жамоатчилик муҳокамасига қўйилди. Мулкдорлар davreestr.uz электрон платформаси орқали муҳокамада иштирок этишлари мумкин: ўз объектларини баҳолаш натижаси, унинг қиймати билан танишишлари ва зарур ҳолларда асослантирилган таклиф ёки эътирозларини юборишлари мумкин.

Келиб тушган мурожаатлар ва асослантирилган таклифлар белгиланган тартибда кўриб чиқилади. Зарурат бўлганда, баҳолаш натижаларига ўзгартиришлар киритилиши мумкин. Баҳолаш Тошкент шаҳрида тажриба тариқасида ўтказилаётгани сабабли, жамоатчилик муҳокамаси муддати 90 кунгача узайтирилиши мумкин.

Марказ мутахассисларининг сўзларига кўра, жамоатчилик муҳокамаси якунлангач, оммавий баҳолаш натижалари қайта кўриб чиқилиши мумкин. Кўчмас мулкнинг янги қиймати айнан нима учун ишлатилишини эса «Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш тўғрисида»ги қонун белгилаб беради.

Ушбу қонун лойиҳасини 2026 йил якунига қадар Вазирлар Маҳкамасига киритиш режалаштирилган. У пойтахтдаги тажриба натижалари, илғор хорижий тажриба, шунингдек, халқаро экспертларнинг хулоса ва тавсияларини ҳисобга олган ҳолда тайёрланади.