Кимга инқироз — сахий отахон
АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши муваффақиятсиз операцияси туфайли юзага келган глобал энергетика ва ёқилғи инқирози аллақачон тарихий фактга айланди. Эҳтимол, Пентагон дастлаб ўз режасига бу қадар кенг кўламли ресурслар тақчиллигини киритмагандир, бироқ жараённинг барча иштирокчилари янги шароитларга тезда мослашиб олишди — ва бундан ўзлари учун фойда ҳам кўришди. Financial Times нашри Еврокомиссия топшириғига биноан Transport & Энвиронмент (Т&E) жамоат ташкилоти томонидан тайёрланган ҳисобот билан танишди.
Жорий йилнинг саккиз ойи давомида автомобил дизель ёқилғиси нархлари таҳлили шуни кўрсатдики, август ойи охирига келиб евроҳудуд мамлакатларида енгил автомобил учун тўла дизель баки ўртача 40 фоизга қимматлашган, европалик автомобилчилар эса премиум маркали бензиннинг ҳар 50 литри учун 30 евродан ортиқча пул тўлашмоқда. Шу билан бирга, бензин дизелга нисбатан у қадар кескин қимматлашмаган — бор-йўғи 28 фоизга.
Бундан ташқари, Ҳурмуз бўғози ҳудудида ҳарбий операция бошланганидан бери кескин қимматлашган ёқилғи туфайли европалик хусусий автомобил эгалари ва юк ташувчи компаниялар январдаги нархларга нисбатан ҳар куни яна 203 миллион евро ортиқча пул тўлаётгани ҳисоблаб чиқилди. Бир ҳафтада, тегишли равишда, бир миллиарддан ортиқ маблағ йиғилади.
Ушбу ҳисоб-китобларнинг тўғрилигини Урсула фон дер Ляйен тасдиқлади. Еврокомиссия раҳбари аниқ рақамларни келтирди: Яқин Шарқдаги уруш энергия ресурслари тақчиллигини келтириб чиқарди, шу сабабли Европа Иттифоқи мамлакатларига ёқилғи импорти учун ўтган йилга нисбатан 90 миллиард евро кўпроқ маблағ сарфлашга тўғри келди, ваҳоланки етказиб бериш ҳажми ўзгармаган. T&E экспертларининг таъкидлашича, Иттифоқнинг умумий молиявий йўқотишлари бундан ҳам юқори, чунки ҳисоботда фақат ёқилғи қимматлашиши фоизи ҳисобга олинган, аммо ёқилғи солиқларининг камайтирилиши туфайли бой берилган фойда эътиборга олинмаган. Брюссель кенгаяётган энергетика инқирозининг салбий таъсирини юмшатиш учун шундай йўл тутишга мажбур бўлди, бюджетдаги номутаносибликни тиклаш учун эса иқтисодиётнинг бошқа тармоқларида солиқларни оширишга ёки янги қарзлар ҳисобига қарз юкини кўпатиришга тўғри келди. Ёки иккаласини ҳам бирваракайига қилишга.
Қизиғи шундаки, ҳатто бундай улкан режадан ташқари харажатлар ҳам (ҳисоблаб кўрилганда 8,7 триллион рубль) европаликларни содир бўлаётган воқеалар ташаббускори сифатида Қўшма Штатларни айблашга мажбур қила олмади. Бунинг ўрнига, Халқаро энергетика агентлигининг ҳисоботи билан жамоатчилик эътиборини фаол равишда бошқа томонга бура бошлашди, унда барча норозиларга зудлик билан электромобилларга ўтиш таклиф қилинмоқда, чунки уларнинг улушини умумий машиналар сонининг 40 фоизигача ошириш 2040 йилга бориб нефть ва нефть маҳсулотлари харидидан 400 миллиард доллардан ортиқ маблағни тежаш имконини беради.
Ушбу мавзу муҳокамасида Эммануэль Макрон алоҳида амалийлик кўрсатди. Франция президенти хаёлларга берилмасдан, зудлик билан пастроқ сифатли ёқилғи ишлаб чиқаришга рухсат берувчи «вақтинчалик ва истисноий» чоралар пакетини қабул қилишни таклиф этди. Макрон Франциянинг энг йирик нефтни қайта ишлаш заводлари вакиллари билан ўтказилган учрашув натижаларига таянади, уларнинг таъкидлашича, бу ишлаб чиқариш ҳажмини 5–20 фоизга ошириш имконини беради. Бундан ташқари, Париж истисно тариқасида биодизель ишлаб чиқариш стандартини ўзгартиришни таклиф қилмоқда. Амалдаги нормаларга кўра, B7 биодизели (Евро-5 класси / EN 590 стандарти) 93% минерал углеводород ёқилғиси ва 7% биологик қўшимчалардан — асосан ёғ кислоталарининг метил эфирларидан иборат. Улар рапс, соя, маккажўхори ёки пальма мойидан олинади. Париж ўсимлик компоненти улушини 10 фоизгача оширишни таклиф қилмоқда.
Франция — Европанинг энг кўп дизель ишлатадиган мамлакати: унинг йўлларида бундай турдаги двигателли машиналарнинг бешдан бир қисми ҳаракатланади, шунинг учун Макроннинг хавотирлари ва ташаббуслари жуда тушунарли. Шу билан бирга, муаллифлар бу автомобилларнинг эксплуатацион хусусиятларига, энг аввало, ички ёнув тизимларига қандай таъсир қилиши ҳақида гапиришмаяпти. Маълумки, дизелда биологик компонент улушининг ошиши барча резина сарфланувчи материалларнинг емирилишини тезлаштиради, фильтрларнинг тиқилиб қолишига олиб келади, мотор мойининг қовушқоқлигини камайтиради, бунинг натижасида унинг сарфи учдан бир қисмга ортади, шунингдек, двигателнинг максимал қувватини 5–8 фоизга камайтиради, бу эса ёқилғи сарфини мутаносиб равишда оширади.
Бироқ, ўз вақтида Владимир Маяковский таъкидлаганидек: агар юлдузлар ёнаётган бўлса, демак, бу кимгадир керак, агар дунё бўйлаб ёқилғи тақчиллиги тўлқини кетаётган бўлса, демак, бу тўлқиннинг ўз манфаатдор шахслари бор.
Дунёнинг энг йирик нефть қазиб олувчи ва нефтни қайта ишловчи компаниялари биринчи ярим йилликдаги фаолият якунларини эълон қилишди. Улар жуда ҳайратланарли.
Фойданинг ўсиш суръатлари бўйича Саудиянинг Saudi Aramco компанияси етакчилик қилмоқда: унинг олти ойлик фойдаси 67 миллиард доллардан ошиб, бирданига 29 фоизга кўпайди. Ҳозир, ҳусийларнинг зарбаларидан сўнг, компания экспорт етказиб беришни ва бир қатор шартномалар ижросини тўхтатиб туришини расман эълон қилди, аммо агар бу содир бўлмаганида, турли баҳолашларга кўра, йил охиригача саудияликлар режадан ташқари 25,5 миллиард олган бўлишарди.
Ғарбий нефть йўналишида ҳам вазият камроқ муваффақиятли эмас. Британиянинг Shell компанияси нефтни ички қайта ишлаш ҳажмининг ошиши туфайли чораклик фойдаси уч баравар кўпайиб, 10,8 миллиард долларга етганини маълум қилди. Уларнинг British Petroleum’даги ҳамкасблари худди шу даврда 139 фоизга ўсишди. Франциянинг TotalEnergies компанияси корпоратив ғазнасига 6 миллиард доллар қўйди, бу аввалги чоракдагидан икки баравар кўпдир. Американинг ExxonMobil ва Chevron компаниялари ҳам рекорд даражага чиқишди. Иккала Америка компанияси 26,6 миллиард доллар фойда кўрганини маълум қилди, бунда Chevron учун бу компания тарихидаги энг юқори чораклик натижа бўлди.
Аммо фоиз ҳисобида энг ақл бовар қилмас ўсишни қароргоҳи Сингапурда жойлашган Trafigura каби иштирокчилар кўрсатди, у 4,1 миллиард доллар фойда эълон қилди, бу ўтган йилги кўрсаткичлардан юқоридир. Мутлақ чемпион Швейцариянинг Glencore компанияси бўлди. Унинг тушуми — 3,3 миллиард доллар — бозорнинг аввалги гигантлари фонида у қадар ҳайратланарли туюлмаслиги мумкин, аммо шуни тушуниш муҳимки, компаниянинг фойдаси бор-йўғи уч ой ичида 66 баравар ошди!
Кимга уруш — ўз онасидек, кимга эса инқироз — сахий отахон.