Кесарча кесиш: заруратми ёки танлов?

**Кесарча кесиш: заруратми ёки танлов?**

Бир неча йил олдин ҳомиладор аёллар туғуруқхонага йўл олганда, уларнинг асосий саволи «фарзандимни соғ-саломат дунёга келтира оламанми?» эди. Бугун эса бу саволга яна бири қўшилди: «Табиий равишда туғаманми ёки кесарча кесиш амалиёти биланми?» Kun.uz шу долзарб мавзуга бағишлаб кўрсатув тайёрлади. Унда соҳа мутахассислари, шифокорлар ва бу жараённи бошидан ўтказган қаҳрамонлар иштирокида кесарча кесиш амалиётининг кўпайиш сабаблари, унинг салбий асоратлари ҳамда бу борада қабул қилинаётган янги ҳуқуқий тартиблар муҳокама қилинди.

Жамоатчилик орасида кесарча кесишга муносабат бир хил эмас. Кимдир уни туғуруқ оғриғидан қочишнинг осон йўли деб билса, бошқалар операция фақат тиббий зарурат бўлгандагина қилиниши керак, деган фикрда. Сўровномада қатнашган аёллар ҳам бу масалада турлича қараш билдирди. Айримлар кесарча кесишни аёлларнинг туғуруқ оғриғига чидамаслиги ва енгилроқ йўлни танлаши билан боғлади. Бошқалар эса операциянинг ўзига хос қийинчиликлари борлигини, бироқ тиббий зарурат туғилганда унинг аҳамияти беқиёс эканини таъкидлади.

«Энди, албатта, табиий туғган яхши деб ўйлайман, бекорга Худойим шунақа яратмаган. Табиий туғган барибир яхши. Лекин операция барибир операция. Шунчаки дардга чидамасдан кўпчилик ҳозир кесарчани танлаяпти. Дардга чидамаслик, кейин ҳозир жудаям нозик-да, кўпчилик, бақувват эмас барибир. Шунинг учун кесарчани танлашяпти, кучи етмайди», - деди сўровномада иштирок этган аёллардан бири.

Кесарча кесиш амалиётига мурожаатлар сони сўнгги йилларда ортиб бормоқда. Бунга замонавий диагностика усулларининг ривожланиши, ҳомила ва онадаги айрим ҳолатларни эрта аниқлаш имконияти, шунингдек, ЭКО орқали ҳомиладорликлар кўпайиши каби омиллар таъсир қилмоқда. Ўзбекистонда ҳам бу кўрсаткич йил сайин ошган: 2023-йилда кесарча кесиш амалиётлари республика бўйича 20–21 фоизни ташкил этган бўлса, кейинги йилларда 24–26 фоизгача кўтарилган. 2025-йил якунига келиб эса бу кўрсаткич 27–28 фоиз атрофида бўлган.

Юлдуз Эшонова кесарча кесиш фақат тиббий эмас, балки ижтимоий тус олиб, аёлларнинг туғуруқ оғриғидан қўрқиб, ўз хоҳиши билан операцияни талаб қилаётганини айтди. У мамлакатдаги рақамлар жаҳон стандартларига нисбатан пастроқ бўлса-да, йил сайин ошиб бораётганини таъкидлади.

«Мана, Туркия давлатида, диагностикани биласиз, уларда кесарча кесиш амалиёти 62 фоизни ташкил қилади. Европа мамлакатларида 42 фоиз. 2025-йилнинг охирига келиб эса бу республикамиздаги умумий кўрсаткичимиз 27–28 фоизни ташкил этади. 1985-йилда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти “10 фоиздан 15 фоизгача қилинглар” деган бўлса, 2015-йилда “Йўқ, муассасалар, тўхтанг, биз жарроҳлик амалиётини фоиз миқдорида эмас, унинг ўтказилиш сифати, қайси даражада, кимга тўғри амалга оширилаётганига қараб баҳо беришимиз керак, бунинг сабабларини аниқлашимиз керак ва шу сабабларини керакли йўналишда камайтиришга ҳаракат қилишимиз керак”, деган тенденсияни олдинга суриб чиқди», - дейди у.

Туғуруқ жараёнларидаги соғлом ёндашувлар ва шифокорлар масъулияти ҳақида гап кетганда, бу жараённинг инсон тақдиридаги оғир асоратларини бошдан кечирган қаҳрамоннинг ҳикояси барчани ўйлантириб қўйиши табиий. Операцияни «осон йўл» деб биладиганлар кўп, бироқ унинг ортида шифокорлар хатоси ва тиббий масъулияцизлик сабаб юзага келадиган аччиқ ҳақиқатлар ҳам бор. Кўрсатувда қатнашган қаҳрамон ўзи бошидан кечирган оғир дамлар ва ичида қолган фобияни шундай эслайди:

«Ундан ёмони - кўзим кўрмай қолган. Энг ёмон томони шу. Кейин бир кун давомида шу ёруғ оламни кўрмаганман. Анестезиологнинг хатоси билан менда наркозни кўп бериб юборишган экан, яъни дозасини кўпайтириб юборишган экан, шунинг оқибатида эгизак фарзандларим онанинг меҳридан қаровсиз қолиб кетишган. Кўнглимда оғриқ қолиб кетган ва кўзим кўрмай қолгани ҳисобига кесарча кесиш деган амалиётни эшицам, менда фобия яна пайдо бўлаверади. Чунки кесарча кесиш - бу мен учун бу дунёни кўрмаслик билан тенг. Ҳақиқатан бир сутка кўзим кўрмаган ва яна менга қўшимчасига анестезиолог келиб, блокада қилиб, мени тинчлантириб, саккиз соат ухлатишган ва ўшандан кейин сал хира-хира кўзим кўришни бошлаб, кейин яхши кўриб кетганман», - дейди афсус билан қаҳрамон.

Шифокорлар операция фақат тиббий кўрсатма асосида қилиниши кераклигини таъкидласа-да, айрим аёлларнинг ўз хоҳиши билан туриб олиши ҳам муаммо эканини кўрсатади. Баъзи ҳолатларда аёллар шифокорларнинг тўғри тушунтириши билан фикридан қайтиб, табиий туғуруқдан сўнг хурсанд бўлиб кетишини, бироқ талаби бажарилмаганда аразлаб кетишини ҳам шифокорлар айтишди:

«Амалиётда кўпинча кесар кесиш сўраб келган аёлларга тўғри тушунтирсак, туғуруқдан кейин ҳаммаси хурсанд бўлиб: “Яхшиям ўзимни туғдирдингиз”, деб айтишади. Улар икки соатдаёқ туриб юриб, боласини бемалол кўтаради. Кесареводан кейин эса қорин қаватма-қават кесилиши ҳисобига бир ойлаб яхшигина оғриқлар бўлади. Аёллар бу оддий операция эмаслигини, афсуски, фақат туғгандан кейингина билишади. Айрим вақтларда қабулимизга келган аёллар “Кесарево сечение қилинг мени”, деб келишади. Йўқ, унда кўрсатма йўқ, ўзинг туғсанг бўлади, деса, аразлаб кетиб қолганлари ҳам бор», - дейди Республика перинатал маркази акушер-гинекологи Дилфуза Ҳайитова.

Ана шундай муаммоларнинг олдини олиш ва асоссиз равишда кесарча кесишни талаб қилиш ҳолатларига чек қўйиш мақсадида Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан жиддий чоралар кўрилмоқда. Соғлиқни сақлаш вазирининг оналик ва болаликни муҳофаза қилиш бўйича маслаҳатчиси Элмира Боситхонова бу борада янги ҳуқуқий тартиблар қабул қилинганини билдирди:

«Биз Соғлиқни сақлаш вазирлиги Адлия вазирлиги билан ҳамкорликда кесар кесишга бўлган кўрсатмалар рўйхатини норматив-ҳуқуқий ҳужжат даражасигача кўтардик ва бу шифокорларга ҳам, аёлларимизга ҳам тааллуқли. Агар аёл кўрсатма бўлмаса ҳам талаб қиладиган бўлса, ана шу ҳужжат орқали унга кўрсатилади: “Кечирасиз, сингилжоним, бу амалиётни бажариш учун сизда ҳеч қандай кўрсатма йўқ”, деб ва у физиологик туғруқ орқали ўз фарзандини дунёга келтириши керак. Бугунги кунда тасдиқланган протоколларга риоя қилмасдан, кўрсатмасиз кесар кесиш амалиётини бажарган шифокорларга нисбатан интизомий жазолар қўлланилади. Агар бу ҳолат асоратлар, ҳатто оналар ёки гўдаклар ўлимига олиб келадиган бўлса, демак, жиноий жавобгарликка ҳам тортилиши аниқ», - деди у.