"Катта беҳуда лойиҳа" - Спутник Шотландияга қулаганида

Спутникнинг Шотландиядаги омадсиз ташаббуси "катта беҳуда уриниш" деб та'рифланади.

Спутник 2016-йил август ойида Эдинбургда эфирга узатила бошлади.

О'н йил олдин, нотаниш бир шахс Шотландия ҳаво майдонига биринчи марта кирди.

Онлайн платформа ва интернет радиостансияси Спутник Невс о'з номини 1957-йилда космосга учирилган биринчи сун'ий ё'лдошдан олди.

Тахминан баскетбол то'пи катталигидаги асл Спутник батареяси ишдан чиққунга қадар уч ҳафта давомида оддий "сигнал" чиқарди.

Бироқ, у глобал ҳукуматларга етказган хабар анча чуқурроқ эди. Бу Совет Иттифоқининг космик пойгада етакчилигини ко'рсатди, бу Г'арбни ҳаракатга ундади.

Деярли олтмиш йил о'тгач, унинг номи ҳам шунга о'хшаш хавотир билан кутиб олинди.

Спутник Невс о'зини бошқа оммавий ахборот воситаларидан ажратиб туради. Россия ҳукуматига то'лиқ тегишли бо'лган у Президент Владимир Путиннинг тарг'ибот воситаси сифатида кенг тан олинган.

2016-йил август ойида у Британиянинг яқин тарихидаги муҳим даврда давлат томонидан ҳомийлик қилинган дезинформациянинг янги даврини бошлаб берди.

**Россия ахборот агентлиги учун Шотландия платформаси**

**Россия қандай қилиб Г'арбдан ташқарида глобал миқёсда та'сир о'тказишга ҳаракат қилмоқда.**

Спутникнинг Эдинбург операцияси атиги беш йил давом этди ва Буюк Британияни беқарорлаштириш учун фитна назарияларини қо'зг'атишда айбловларга дуч келди.

О'н йил о'тгач, унинг Шотландиядаги вақтини г'алати аномалия ёки шунчаки яна бир муваффақияциз оммавий ахборот воситалари ташаббуси сифатида рад этиш васвасаси пайдо бо'лди.

Бироқ, собиқ Шотландия Миллий партияси депутати Стюарт Макдоналднинг со'зларига ко'ра, бу ното'г'ри фикр бо'лар эди.

"Бизнинг жамиятимиз душманона дезинформацияга тайёр", деб та'кидлайди у. "Биз чуқур бо'линганмиз, сиёсий ва ижтимоий жиҳатдан қутбланганмиз. Биз иқтисодий жиҳатдан қийналамиз."

"Бу душманона дезинформация операциялари учун идеал муҳитни яратади. Ва айнан Россия давлат оммавий ахборот воситалари шундай қилади."

"Унинг мақсади янгиликларни тарқатиш эмас."

2016-йилга келиб, Шотландияда иккинчи мустақиллик референдумига чақириқлар кенг тарқалган эди.

Спутник 2016-йилда қо'шилган Шотландия нотинч даврни бошдан кечираётган эди. 2014-йилги референдумдан со'нг, мустақилликни ҳимоя қилувчи янги медиа корхоналари пайдо бо'лди.

Вингс овер Ссотланд ва Белла Саледониа каби о'рнатилган онлайн платформаларга СоммонСпасе ва Броадсастинг Ссотланд каби рақамли янгиликлар платформалари қо'шилди.

Ушбу обуна ва тарафдорлар томонидан молиялаштириладиган хизматлар тобора ко'проқ "асосий оммавий ахборот воситалари" деб аталаётган нарсаларга - хусусан, корпоратив газеталар, тижорат телерадиокомпаниялари ва ББСга алтернатива таклиф қилди.

Керолин Скотт ушбу ривожланаётган медиа манзарасига жалб қилинган ко'плаб ёш фаол-журналистлар қаторида эди.

Халқ қо'шиқчиси ва мусиқачиси сифатида у референдум пайтида ан'анавий мусиқа саҳнасидаги до'сти Жек Фостер билан бирга тобора сиёсий фаоллашиб борди. Бу икки киши бир неча йиллар давомида халқ мусиқаси подкастини бошқарган, аммо ундан ҳеч қачон даромад ололмаган.

Кейин, Керолиннинг со'зларига ко'ра: "Референдумдан кейинги кун Жек мен билан янги медиа компаниясини ташкил этиш ҳақида бог'ланди ва биз унинг имкониятларини о'рганиш учун бир оз краудфандингни та'минладик. Биз буни бир йил давомида давом эттирдик."

"Биз ҳафталик подкастни ишга туширдик, у то'рт ёки беш ҳафталик подкастга айланди, кейин эса ЁуТубе ТВ контентини ҳам чиқардик... лекин шу вақт ичида бизда деярли даромад ё'қ эди."

Уларнинг аудиторияси бор эди, лекин о'зларини та'минлаш учун етарли эмас эди, бу эса уларни 2015-йил охирига келиб компанияни тарқатиб юборишга олиб келди.

Бир неча ой о'тгач, Керолин Спутник Невс Эдинбургга келаётганини ва журналистларни ёллаётганини билди.

Керолин Скотт Спутникка янгиликлар бошловчиси сифатида қо'шилди.

Россия Сегодня давлат ахборот агентлиги Спутникни 2014-йил ноябр ойида Кремлнинг глобал телевидение янгиликлар хизмати бо'лган РТ - илгари Руссиа Тодай - нинг синглиси сифатида ташкил этди. Иккаласи ҳам Путин ҳукуматининг халқаро муносабатларга бо'лган нуқтаи назарини бутун дунё бо'йлаб тарқатди.

Глазго университетининг Россия сиёсати бо'йича мутахассиси доктор Аммон Ческин 2016-йилги Спутникни Россия кучини намойиш қилиш стратегиясининг бир қисми сифатида ко'риб чиқади.

"Бу буюк давлат амалга оширадиган иш турига о'хшарди", дейди у.

"Буюк Британияда ББС бо'лгани каби, улар ҳам бу журналистлар тармог'ига эга бо'лишади. Менимча, бу буюк давлат мақомининг жабҳаси эди."

"Россия ташқи сиёсатини о'рганадиган ҳар бир киши асосий устувор вазифа Россиянинг ҳақиқатан ҳам бошқа барча йирик глобал давлатлар билан тенг даражада буюк давлат эканлигини намойиш этиш эканлигини билади."

Керолин Скотт Спутникнинг таҳририят мустақиллиги билан бог'лиқ саволлардан хабардор эди, аммо у ҳолда ко'проқ обро'га эга бо'лган РТ о'ша пайтда бема'ниликдан ташқарига чиқмаслигига ишонган.

"2014 ва 2015 йиллар давомида РТ биз фаол бо'лган ко'плаб доираларда ҳурматли обро'га, анча яхши обро'га эга бо'лишга муваффақ бо'лди", деб тушунтиради у.

"Шотландия ва Буюк Британиядан келган ко'плаб сиёсий шарҳловчилар РТда о'з ко'рсатувларини олиб боришди. Ва бу бизга шунчаки радио версияси сифатида тақдим этилди."

У ва Фостер бошловчи сифатида шартнома имзоладилар.

"Мен, албатта, ишга шодлик билан кирмадим, о'йладим: "Бу ажойиб, бу ажойиб, бу ажойиб бо'лади", деб", деб эслайди у.

"Бу шундай эди: 'Мен то'ловларимни то'лашим керак ва бу қарзларни бартараф этишга ёрдам беради'. Ва бизга о'з ко'рсатувимизни юритиш учун деярли то'лиқ таҳририят эркинлиги ва'да қилинди."

Спутникнинг Эдинбургдаги бош қароргоҳида ҳам телерадио, ҳам онлайн журналистлар жойлашган эди.

Спутник 2016-йил август ойида Эдинбургда ишга туширилди ва маҳаллий оммавий ахборот воситаларининг муносабати шубҳали, ҳатто душманона эди. У дарҳол Шотландияга Буюк Британия ичида кескинликни келтириб чиқариш ва кучайтириш учун келган деб гумон қилинди.

Тҳе Даилй Ресорд уни "Радио Гага" деб номлади ва мустақиллик референдуми сохталаштирилганлиги ҳақидаги хабарларни нашр этишда айблади.

Тҳе Ҳералд уни "Путиннинг Спутниги" деб атади ва Тҳе Тимес газетасидаги таҳририят мақоласида шундай дейилган: "Спутникнинг келишини олқишлаган миллатчилар Россия раҳбарининг автократик ҳукмдор сифатидаги фаолиятини менсимайдилар".

Керолин кундалик радио дастурини биргаликда олиб боришга ва'да берган эди. Дарҳол у муаммоларни сезди.

"Бу мутлақо тартибсиз тартибсизлик эди. Спутник бу мамлакатда ҳар қандай сайлов ёки референдумга та'сир қилиши мумкин деган фикр бема'ни эди. Улар ҳатто маҳаллий итлар ко'ргазмасига ҳам та'сир ко'рсатишмасди", деб та'кидлайди у.

"Улар нима қилаётганларини билишмасди. Ходимлар мутлақо тажрибасиз эдилар. Меҳмонхона қабулхонасида ишлайдиган ижрочи продюсер сифатида бир аёл жалб қилинган эди."

Шунга қарамай, Спутник шафқациз НАТОга қарши, Россия тарафдори ва Доналд Трамп тарафдори сифатида қабул қилинди. Кейинчалик у Совид пандемияси ва Украинадаги уруш ҳақидаги фитна назарияларини тарқатишда айбланди.

Собиқ депутат Стюарт Макдоналд Спутник Невс нашрининг қат'ий танқидчиси эди.

Спутник 2016-йилда фаолият юритган контекстни эслаш жуда муҳим.

Буюк Британия яқинда Европа Иттифоқидан чиқиш учун овоз берган эди ва Девид Кемерон бош вазир лавозимидан исте'фога чиқди, унинг о'рнига Тереза Мей келди.

Брехит Буюк Британия сиёсатида устунлик қилди ва Шотландияда бу о'з навбатида 2015 ва 2016-йиллардаги Вестминстер ва Холируд сайловларида Шотландия Миллий партиясининг устунлигига ҳисса қо'шди.

2014-йилги референдумда ютқазганига қарамай, мустақиллик тарафдорлари ҳаракати тобора кучайиб бораётганга о'хшарди.

Спутник о'зининг етакчи журналистларининг мустақиллик тарафдорлари сифатидаги обро'сини та'кидлади. Орқага назар ташласак, Керолин ҳар доим шундай стратегия бо'лганига ишонади.

"Энди мен уларнинг бутун мақсади бу бироз чап қанот прогрессив типларга о'злари хоҳлаган шоуни яратишга имкон бериш эканлигини тушуниб етдим", дейди у.

"Улар бизга эркинлик беришди, чунки бу бир кун келиб, томошабинларга эга бо'лганларида, улар шунчаки о'з кун тартибига о'тишлари учун қонунийликни ошириши мумкин эди."

"Ва энди мен уларнинг мақсади айнан шу бо'лган деб о'йлайман."

Стюарт Макдоналд 2015-йилда сайланган 56 нафар СНП депутатларидан бири эди. У о'з партиясининг мудофаа вакили ва Спутникнинг энг таниқли танқидчиларидан бирига айланди.

У жуда эрта ёшдан бошлаб у ва СНП о'ртасида "тиниқ ко'к сув" о'рнатишга интилди.

"Биз РТ ва Спутникни иложи борича заҳарли қилишга жуда қасддан киришдик", дейди у.

"Одамлар агар улар унда пайдо бо'лса, мен уларни очиқчасига танқид қилишимни билишарди."

"Менимча, қисман шунинг учун ҳам унда жуда кам одам пайдо бо'лди, чунки улар бу биз учун мулоқотда ко'риниш яхши эмаслигини тушунишди."

Алекс Салмонд РТда дастур олиб бориш қарори учун кенг танқид қилинди.

Бироқ, ба'зилар Россия оммавий ахборот воситалари билан алоқада бо'лишдан мамнун эдилар.

2017-йилда собиқ биринчи вазир Алекс Салмонд РТда ток-шоу олиб боргани учун танқидга учради, уни рақибларидан бири "Путиннинг қо'г'ирчог'и" деб атади. Унинг вориси Никола Стержеон шундай деди: "Унинг канални танлаши менинг танловим бо'лмас эди."

Бир йил о'тгач, собиқ ССП МСП Томми Шеридан Спутник учун тақдимотлар ва ёзишларни бошлади.

О'ша пайтга келиб, Керолин Скотт ва Жек Фостер аллақачон кетишган эди. Улар 2017-йил баҳорида, унинг со'зларига ко'ра, тобора қабул қилиб бо'лмайдиган таҳририят босими туфайли кетишди.

Аммо 2018-йилда ББСга берган интервюсида Спутникнинг Буюк Британия бо'йича муҳаррири Николай Горшков компаниянинг кун тартиби борлигини рад этди.

"Биз Шотландия тафаккурига та'сир о'тказишга ҳаракат қилмаяпмиз, чунки Эдинбургда жойлашганимиз сабабли, энди шотландлар қанчалик мустақил фикрлайдиганини англаяпмиз", деди у.

"Сиз шотландияликка та'сир қила олмайсиз."

Россиянинг 2022-йилда Украинага бостириб кириши уни халқаро миқёсдаги қарама-қаршиликка айлантирди.

2018-йилда Солсберида собиқ икки томонлама агент Сергей Скрипал ва унинг қизи Юлиянинг заҳарланиши, ундан кейин Россиянинг кейинги йилги Буюк Британия сайловларига аралашуви ҳақидаги айбловлар икки мамлакат о'ртасидаги муносабатларнинг бузилишига олиб келди.

Бу кескинлик Спутникни дезинформация урушининг марказига қо'йди, аммо узоқ давом этмади.

Компания 2021-йилда Буюк Британиядаги фаолиятини ёпилишини э'лон қилди ва бу ҳаракатни халқаро миқёсдаги иштирокини янада самаралироқ қайта ташкил этиш режасининг бир қисми сифатида та'рифлади.

Кейинги йили Россиянинг Украинага бостириб кириши уни халқаро миқёсдаги қарама-қаршиликка айлантирди. Дунё бо'йлаб давлатлар иқтисодий ва маданий санксияларни жорий қилишди.

2022-йил март ойида Офсом регулятори РТнинг Буюк Британиядаги радиоешиттириш лицензиясини бекор қилди ва Европа Иттифоқи Спутник ва РТни урушни ёритиш учун тақиқлади. Иккала хизмат ҳам ко'плаб ижтимоий тармоқ иловалари ва веб-сайтларида тақиқланганлигича қолмоқда.

Бугунги кунда Спутник веб-сайтида унинг Африка, Осиё ва Америкадаги 17 мамлакатда фаолият юритишда давом этаётгани ко'рсатилган.

Аммон Ческиннинг со'зларига ко'ра, Путиннинг Украинадаги уруши Россиянинг юмшоқ куч даврининг тугашини белгилаб берди.

"Бутун тармоқ шунчаки самарасиз бо'либ чиққан улкан беҳуда лойиҳа эди. У катта харажатларга олиб келди ва кам одамга етди, аммо Россиянинг буюк куч сифатидаги мақомини тасдиқламоқчи бо'лганлар учун ижобий имидж яратди", дейди у.

"Мен уни кейинчалик пайдо бо'лганидан афзал ко'рдим. У шунчаки Россия та'сирининг чекловларини та'кидлади. Россия бу механизмлар орқали одамлар ва давлатларга та'сир қилиши мумкинлигига ишонган ва аниқ та'сир қила олмаган."

"Ва шунинг учун у бошқа босқичга о'тди, бу анча тажовузкор ва милитаристик эди. Ва айнан шу ерда Россиянинг ҳақиқий та'сири ётади."

Спутникдан кейин Керолин журналистика та'лими соҳасида карьера қурди.

Стюарт Макдоналд Россиянинг дезинформация дастурини Европа аеропортлари устидан учиб о'тадиган дронлар, сув ости кабелларига ҳужумлар ва муассасаларга кибер-хакерлик ҳужумларини о'з ичига олган кенгроқ можаронинг бир қисми сифатида ко'ради.

"Энг муҳим огоҳлантириш шундаки, сиз ҳар қандай хорижий дезинформацияни жиддий қабул қилишингиз керак", деб та'кидлайди у.

"Бу муаммо ва таҳдид бо'либ, биз шунчаки етиб бормаяпмиз, шунинг учун янада мураккаблашиб бормоқда."

"Тинчлик даврида бу нимани англатишини о'йлаб ко'ринг, лекин инқироз даврида бу нимани англатади? Пандемия ёки кинетик уруш каби, ёки сув ости кабелларингиз узилганда ёки Нетворк Раилга киберҳужум бо'либ, марказий камарни то'хтатганда."

"Ёки сайлов кампанияси пайтида. Ҳукуматлар бундай вазиятни қандай ҳал қилиш ҳақида о'йлаб ко'ришганми? Ё'қ, улар бундай қилмаганлар."

Спутникдаги фаолиятидан со'нг, Керолин Скотт Эдинбург Напиер университетида журналистика о'қитиш бо'йича янги мартаба яратди. У о'ша давр ҳақида гапиришни ог'риқли деб билади, лекин у ва ҳамкасблари дуч келган танқидларни тушунади.

"Менимча, агар хорижий ҳукумат сизнинг мамлакатингизда анча баҳсли о'тмишга эга медиа компаниясини ишга туширса, унда оммавий ахборот воситалари уни танқид қилишлари адолатли", дейди у.

"Бугун бу ҳақда гапиришдан о'зимни ёмон ҳис қиляпман. Мен о'қувчиларимга хатоларимиздан сабоқ олишимизни ва улар учун жавобгарликни о'з зиммамизга олишимизни, улардан қо'рқмаслигимизни айтишга ҳаракат қиламан."

"Аммо буни ҳаётимда қилган энг аҳмоқона ишлардан бири деб ҳисобламаслик қийин. Бу менинг энг катта афсусларимдан бири."