Изроильдаги сайлов боши берк кўчага кириб қолгани мамлакатдаги чуқур бўлинишнинг белгисидир
Сайловлар маълум маънода демократия байрами бўлди - аммо у Исроишни янги ҳукумат тузиш учун аниқ йўлсиз қолдирди, деб ёзади Жеймс Ландейл.
Исроилдаги сайлов тупиги мамлакатдаги чуқур ички бўлинишларни акс эттиради
«Демократия — бошқарувнинг энг ёмон шакли, аммо шу пайтгача синаб кўрилган бошқа барча шакллар ундан ҳам ёмонроқ». Уинстон Черчилл бу гапни 1947 йилда Жамоатлар палатасида айтган эди.
Сешанба оқшомида Исроилдаги сайлов натижалари кела бошлаганида, эгзит-полл сўровномалари одамларнинг умидлари ва қўрқувларини барбод қилиш ёки амалга ошириш учун берилган овозлар билан аралашиб кетганида ана шу сатр ёдга тушди.
Баъзи жиҳатлардан бу сайлов демократиянинг тантанаси бўлди. Йаҳудийлар ҳам, араблар ҳам рекордий даражада кўп овоз бердилар. Кўпчилик овоз бериш учун хориждан учиб келишга ҳатто минглаб маблағ сарфлади.
Мамлакат бўйлаб сайлов участкаларида тарғиботчилар сўнгги иккиланаётган сайловчининг фикрини ўзгартириш ва ўша охирги овозни қўлга киритиш учун ҳар бир дақиқадан фойдаланиб, юқори фаоллик кўрсатдилар.
Президент Ицхак Герцог сайловни Исроил жамияти учун «шараф нишони» деб атади. «Исроилда демократияга бўлган интилиш қанчалик чуқур эканини кўриш ҳайратланарлидир», деди у.
Аммо овоз бериш натижалари Яқин Шарқнинг энг мустаҳкам демократиясини янги ҳукумат тузишнинг аниқ йўлисиз қолдирди. Натижа ноаниқ бўлди, рақиб блокларнинг ҳеч бири парламентда кўпчиликни қўлга кирита олмади.
Баъзилар бунда ажабланарли ҳеч нарса йўқ деб таъкидлаши мумкин.
Исроил ҳеч қачон ягона партия томонидан бошқарилмаган. Унинг мутаносиб вакилликка асосланган тарқоқ тизими деярли коалицион бошқарув учун мослаштирилган.
Шунга қарамай, кўплаб таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бу сайлов мамлакатга хос бўлган чуқур ва модомики кенгайиб бораётган бўлинишларни очиб берди. Бу сайловчилар ягона умумий мақсад атрофида жипслашган референдум бўлмади.
Ушбу келишмовчиликларнинг баъзилари узоқ тарихга эга. Бу ҳукуматнинг дастлабки йилларида оммавий эътирозларга сабаб бўлган суд ислоҳотлари бўйича баҳслар мавжуд эди.
Шунингдек, 2023 йил 7 октябрдаги ҳалокатли ҳужумларга қандай жавоб қайтариш — гаровдагиларни қутқариш ёки ҲАМАСни йўқ қилиш масаласида ҳам келишмовчиликлар бор эди. Ғазодаги кейинги жангларда Исроил захирадаги ҳарбийларининг ичдан берган йўқотишлари ультраортодокс ёшларни ҳарбий хизматдан озод қилиш бўйича кескинликни янада кучайтирди.
Аммо бу сайлов Исроил жамиятидаги чуқур дарз кетган жойларни янада яққолроқ кўрсатиб қўйдими?
Диний ва дунёвий исроилликлар ўртасида кескинлик мавжуд бўлиб, бу бўлинишлар фақат эътиқод ҳақида эмас, балки жамиятнинг ўзи ҳақидадир.
Исроил ҳукумати диний таълимни молиялаштириши керакми? Баъзи ота-оналар ўғил-қизларини Исроилни ҳимоя қилишга юбориши, бошқалари эса юбормаслиги керакми? Ультраортодокслар ҳозирда аҳолининг деярли 15 фоизини ташкил қилади. Уларнинг дунёқараши Тель-Авивнинг юқори технологияли, замонавий мавзелари аҳолисиникидан жуда йироқ.
Асосий сиёсат борасида ҳам бўлинишлар мавжуд.
Биньямин Нетаньяху «кучли ўнгчи миллий ҳукумат» тузишга чақирди
Биньямин Нетаньяхунинг «Ликуд» партияси катта йўқотишларга учради, аммо у ҳали ҳам Кнессетдаги энг йирик партия бўлиш йўлида бормоқда. Буларнинг барчаси коррупцияда айбланаётган (у буни рад этади) ва 7 октябргача Исроилни ҳимоя қилолмаганликда айбланаётган (у бунинг текширилишига йўл қўймайди) бош вазирга қарамай юз бермоқда.
Сайловчиларнинг 10 фоизга яқини йаҳудий устунлигини тарғиб қилувчи ўта ўнгчиларни қўллаб-қувватлади: Молия вазири Бецалель Смотрич каби сиёсатчилар, ҳатто натижалар эълон қилинаётган бир пайтда ҳам, Ғазода йаҳудий аҳоли пунктларини барпо этишни ваъда қилаётган эди.
Исроил фуқароларининг тахминан бешдан бир қисмини ташкил қилувчи араб партиялари катта ютуқларга эришди, овозларнинг тахминан 15 фоизини тўплаб, потенциал равишда 15 тадан ортиқ ўринни қўлга киритди.
Кейин Гади Айзенкот бошчилигидаги марказ, сўл ва ўнг кучлар аралашмасидан иборат мухолифат блоки бор эди, у ўзи интилган ўзгаришларни — кўпчилик мамлакат келажаги учун ҳаётий муҳим деб билган ўзгаришларни амалга ошира олмади.
Гади Айзенкот жамоатчилик «ўзгаришлар афзаллигини билдириб овоз берганини» айтди
Ушбу кескин фарқ қилувчи қарашларни қандай қилиб қандайдир ҳукуматга бирлаштириш мумкинлиги энди Исроил сиёсий тизими олдида турган мураккаб вазифадир. Talаб этиладиган танловлар ва ён беришлар мамлакат келажаги учун туб қарорларни ўз ичига олиши мумкин.
Нетаньяху диний иттифоқчиларидан воз кечиб, мухолифат блокининг ўнгчи арбоблари билан коалиция тузишга тайёр бўладими? Улар бош вазирга бўлган адоватини енгиб, унинг ҳукуматига қўшилишга тайёр бўладиларми?
Мухолифат блоки Нетаньяхуни лавозимидан четлаштириш учун ўз сайловолди дастурининг катта қисмидан воз кечишга ва араб партиялари билан ишлашга тайёрми? Араб партиялари бир неча ой ичида парчаланиб кетиши мумкин бўлган ҳукуматга қўшилиш таваккалчилигини ўз зиммасига олишга тайёрми?
Сўлчи Демократлар етакчиси Яир Голан мухолифат блокини араб партиялари билан ҳамкорлик қилишга чақирди. «Биз ортиқ Нетаньяхунинг йаҳудий ва араб овозлари ўртасидаги ирқчиларча бўлинишига рози бўлмаслигимиз керак», деди у.
Аммо Исроил жамияти бунга тайёрми?
Нетаньяхуга харихоҳ исроиллик шарҳловчи Амит Сегал араб исроиллик сайловчиларнинг юқори фаоллиги «ҳар икки томондаги йаҳудийларга кўп йиллик бўлинишдан сўнг, барибир бирга ўтиришни ўрганишга мажбур бўлишлари мумкинлигини эслатиб қўйди», деди.
Хавф шундаки, бу сайлов Исроилни янги йўлга солиш ўрнига, фуқароларни бир-бирига нима боғлаб туриши ҳақидаги шубҳаларни янада чуқурлаштирди. Бу мураккаб ва турфа хил одамлар тоифасини ягона давлат сифатида нима умумий омиллар ушлаб турибди?
Сони ортиб бораётган автократик ҳукуматлар узоқ вақтдан бери демократияни ожиз, қисқа муддатли ҳукуматларни — кўпинча сайловчилар хоҳлаган нарсани етказиб беришни қўя турайлик, яхлитлигини сақлаб қалишга қийналадиган беқарор коалицияларни келтириб чиқаргани учун танқид қилиб келади.
Исроил энди ҳукумат тузишга ҳаракат қилиб бир неча ой вақт сарфлаши мумкин. У ҳатто муваффақиятсизликка учраб, яна бир сайловга мажбур бўлиши ҳам мумкин.
Президент Герцог коалиция музокараларини бошлашга тайёргарлик кўраётганда ушбу хавфга тўғридан-тўғри тўхталди: «Биз, айниқса кечаги кундан кейин, сайловларнинг яна бир раундидан қочиш учун қўлимиздан келган барча ишни қилишимиз керак».
Йиллар давомида Исроил эътиборини ташқи душманлардан ҳимояланишга қаратди. Аммо, агар бу сайловда юзага чиққан бўлинишларни бошқариб бўлмай қолса, энди у ички хавф-хатарлардан ҳам ҳимояланишга тайёр бўлиши керакми?
Бошқа бир нутқида Черчилл демократия нафақат «ташқи хавф-хатарлардан суғурта» эканини айтган эди. У, шунингдек, бу «шу ерда, ўз уйимизда бизга таҳдид соладиган, кам бўлмаган жиддий ва анча яқин ҳамда доимий хавф-хатарлардан суғуртадир», деб қўшимча қилган эди.
Исроил демократияси ушбу синовдан ўта оладими?