Исроил ва АҚШ сайловларга тайёргарлик кўрмоқда — уларнинг оқибатлари эса бутун дунёга таъсир қилади

Келаси ҳафта давомида икки хил қитъада иккита сайлов бўлиб ўтади ва уларнинг натижалари бутун дунё учун муҳим оқибатларга олиб келиши мумкин.

Сайлов жадвалининг ажойиб мослиги сабабли, бир-биридан тахминан 6 000 миль масофа ажратиб турган миллионлаб сайловчилар бир неча кун оралиғида ўз демократик ҳуқуқларидан фойдаланадилар.

Исроилда сайловчилар сешанба куни янги парламентни сайлаш учун овоз беришга борадилар; бир ҳафтадан сўнг АҚШдаги сайловчилар янги Конгрессни сайлайдилар.

Ушбу Конгресснинг собиқ спикери Тип О'Нил бир вақтлар "барча сиёсат маҳаллий хусусиятга эга" деган эди. Аммо бу сайловларнинг таъсири аниқ глобал характерда бўлади.

Ушбу курашлар нафақат вақт жиҳатидан яқин, балки бир-бири билан боғлиқдир.

Исроилни келажакда ким бошқариши Яқин Шарққа ва ҳозирда цеҳон бўйлаб авж олаётган урушларга узоқ муддатли таъсир кўрсатади.

Америка сайлов харитасидаги ҳар қандай ўзгариш эса нафақат ушбу урушларга, балки глобал иқтисодиётнинг келажагига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Иккаласи ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик ҳам мавжуд: Republicans Overseas Israel лобби гуруҳининг билдиришича, Америка паспортига эга бўлган ярим миллионга яқин исроиллик иккала сайловда ҳам овоз бериш ҳуқуқига эга.

Исроил Бош вазири Беньямин Нетаньяху АҚШ Президенти Дональд Трамп билан иттифоқини таъкидлади — жумладан, Тель-Авивдаги "Ликуд" партиясининг ушбу сайловолди билбордида.

Гуруҳ раиси Марк Целлнинг айтишича, бу сайловчилар АҚШдаги шиддатли курашлар натижасига, жумладан, Исроилдан 10 000 та сыртдан берилган бюллетен овоз бериши тахмин қилинган Мичиган Сенатидаги курашга таъсир кўрсатиши мумкин. "Улар ҳақиқатан ҳам вазиятни ўзгартириши мумкин", деди у BBCга.

Аммо сиёсий боғлиқлик янада чуқурроқ бўлиши мумкин — айниқса АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши ҳақида гап кетганда. Февраль ойида бошланган йирик ҳаво ҳужуми кўплаб ҳарбий нишонларни йўқ қилди ва Эрон раҳбариятининг катта қисмини ўлдирди. Аммо бу режимни ағдара олмади, режим эса Форс кўрфази бўйлаб қақшатқич зарба берди ва Ормуз бўғизи ҳамда дунё энергия таъминотининг катта қисмини ўз назоратига олди.

Сайловларнинг шунчаки мавжудлиги қарорлар қабул қилинишига аллақачон таъсир кўрсатди.

Исроил Бош вазири Беньямин Нетаньяху кампаниядан Эронга яна бир ҳужум уюштириш истиқболини кўтариш учун фойдаланди.

У Эроннинг ядровий таҳдиди ҳақида яна бир бор баёнот бериб — ҳеч қандай далил келтирмасдан — Ислом режими йўқ қилиниши кераклигини таъкидлади.

Унинг мақсади: 7 октябрда ҲАМАС томонидан Исроилга уюштирилган ҳалокатли ҳужумлардан сўнг жиддий путур етган хавфсизлик соҳасидаги етакчи сифатидаги имижини мустаҳкамлаш.

АҚШ Президенти Дональд Трамп Нетаньяхунинг қайта сайланиш кампаниясини қўллаб-қувватлаб, икки эркак Эрондаги "ишни тез орада якунлаши" кераклигини айтиб, Эронга қайта зарбалар берилиши ҳақидаги тахминларни кучайтирди.

Шунга қарамай, уруш ҳақидаги гап-сўзларга қарамай, Трамп янги энергия нархларининг кўтарилиши америкалик сайловчиларга унга ёқмайдиган урушни эслатишидан хавотирланиб, Нетаньяхуни овоз бериш кунигача Эронга ҳужум қилишдан тўхтатгани ҳақида зиддиятли хабарлар ҳам пайдо бўлди.

Президент Трамп Республикачилар партиясидан Конгрессга номзодлар учун, жумладан, якшанба куни Мичиганда, Сенат учун шиддатли кураш кетаётган жойда ташвиқот олиб бормоқда.

Хўш, Эронга ҳужум сайловлардан кейинга қолдирилиши мумкинми? Исроил оммавий ахборот воситалари Нетаньяху овоз беришдан сўнг вақтинчалик бош вазир сифатида Эронга ҳужум қилиш орқали ўз сиёсий омон қолишини таъминлашга ҳаракат қилиши мумкинлиги ҳақидаги тахминларга тўла.

Ушбу назарияга кўра, у мухолифат партиялари коалициясидан кўра, ўзи иштирокидаги миллий бирлик ҳукуматини тузиш фойдасига далил келтиради. Нетаньяху узоқ вақтдан бери Исроил сиёсатида омон қолишнинг устаси сифатида кўриб келинган. Агар у ҳокимиятни бой берса, 7 октябрь ҳужумларидан олдинги хатти-ҳаракатлари бўйича расмий суриштирувга ва коррупция айбловлари бўйича қайта ички суд жараёнларига дуч келади.

Тахминлар шу қадар жиддийки, Нетаньяхунинг рақиби, собиқ ҳарбий раҳбар Гади Айзенкот миллий бирлик ҳукуматига қўшилишни аллақачон рад этди. Барча асосий исроиллик сиёсатчилар каби, Айзенкот ҳам Эронни Исроил учун мавжудлик таҳдиди сифатида кўради ва Ислом режимига қарши ҳарбий ҳаракатларни қўллаб-қувватлайди. Аммо у сиёсий манфаатлар учун урушни кенгайтиришдан очиқчасига огоҳлантирди.

Трамп, агар у энди сайловлар билан чекланмаган бўлса ва урушдан чиқиб кетиш учун яна бир бор ҳаракат қилмоқчи бўлса, оралиқ сайловлардан сўнг Эронга зарба беришга кўпроқ тайёр бўлиши мумкин. Баъзи таҳлилчиларнинг фикрича, Эрон уруш ва санкциялар туфайли иқтисодий жиҳатдан шу қадар заифлашганки, зарбаларнинг яна бир раунди эронликларни режимни ағдаришга ундаши мумкин. Бошқалар буни хомхаёл деб рад этадилар. Бу қайта-қайта муваффақиятсизликка учраган, аммо Вашингтонда ҳали ҳам қўллаб-қувватланадиган стратегик ёндашувдир.

"Оралиқ сайловлардан сўнг у ўз мероси ҳақида қайғурадиган ҳолатда бўлади", деди менга нуфузли ғарблик дипломат. "У ўз мамлакатидаги ботқоқликдан ташқари ҳар қандай масалада фаоллик кўрсатишни хоҳлайди."

Исроилда аксарият партиялар Эрон томонидан келаётган таҳдид ва уни жиловлаш зарурлиги бўйича умумий фикрга эга. Аммо агар сайловчилар янги ҳукуматни сайласалар, улар янги ҳужумларни бошлашдан камроқ сиёсий ва шахсий манфаатдор бўлган бош вазирга эга бўлишлари мумкин.

Бу ҳолатда Трамп ўзининг позицияси ҳам ўзгариши мумкинлигига шаъма қилди. "Агар Исроилда нотўғри Етакчи бўлса, яъни Бибидан [Нетаньяхунинг лақаби] бошқа ҳар қандай одам бўлса, Америка бу ишни ўзи қилишига тўғри келади ва мен буни қилишга мойил эмасман", деб ёзди у ижтимоий тармоқда.

Нетаньяху бу йилги сайловолди кампаниясидан Эронга янги зарба бериш имкониятини таъкидлаш учун фойдаланди.

Шундай экан, Теҳрондаги сиёсатчилар АҚШдаги жамоатчилик фикри сўровномаларини Вашингтон доираларидаги каби синчковлик билан кузатиб бораётгани ҳайратланарли эмас. Хавф шундаки, агар Эрон шиддатли қасос олса, сайловлардан кейинги ҳар қандай ҳужум Яқин Шарқни янги парокандаликка олиб келиши мумкин.

Очиқчасига ва шахсий тартибда Эрон расмийлари аэропортларга, қувурларга, сув ости кабелларига, энергетика объектларига, чучук сув чиқариш заводларига, шунингдек, АҚШ базалари ва ҳарбий кемаларига зарба бериш билан таҳдид қилишди.

Эрон Ташқи ишлар вазири Аббас Арағчи Financial Times газетасида янги ҳужумлар "тинч аҳоли ҳаёти ва барча минтақавий давлатларнинг фаровонлиги ҳамда глобал иқтисодиётни катта хавф остига қўйишини" ёзди.

Икки сайлов глобал иқтисодиёт бўйича ҳам яна кесишади. Ҳамёнбоплик ва яшаш нархи оралиқ сайловлар кампаниясида устунлик қилди, бу муаммолар Эрон Ормуз бўғизи орқали энергия оқимини чеклаб қўйгани сабабли нархларни оширган Трамп уруши туфайли янада ёмонлашди.

Иқтисодиёт Исроилда ҳам асосий масаладир, у ерда сайловчилар юқори харажатлар ва паст иш ҳақи билан тўқнаш келмоқдалар. Аммо бу ерда ҳам уруш омил ҳисобланади, ўсиб бораётган мудофаа харажатлари давлат молиясига қўшимча босим ўтказмоқда.

Трамп оралиқ сайловлар олдидан сайловчиларни тинчлантиришга ҳаракат қилди. У Москвадан дизель импорт қилиш нархларни кескин пасайтиради деган хомхаёлда Россияга қарши санкцияларни юмшатди. У шунингдек, ташқи сиёсатда ғалаба қозониш умидида — бу ҳам ҳозиргача бесамар — Украинани ён беришга ундаб, унга нисбатан қатъий позицияни эгаллади.

Аммо унинг баҳсли ёндашувидан республикачиларнинг ғазаби ортиб бормоқда. Трампни тез-тез танқид қилувчи Шимолий Каролина сенатори Том Тиллис CBS News телеканалига шундай деди: "Агар Президент ҳақиқатан ҳам энергия нархларини туширишни хоҳласа, у буни Владимир Путинга яхшилик қилиш орқали эмас, балки Эрон муаммосини ҳал қилиш орқали қилиши мумкин."

АҚШнинг кўплаб штатларида кейинги ойдаги оралиқ сайловлар учун эрта овоз бериш аллақачон бошланган.

Эрон урушининг оқибатларидан бири — Исроилнинг Ғазо ва ишғол қилинган Ғарбий соҳилдаги ҳарбий ҳаракатлари билан бир қаторда — АҚШдаги узоқ йиллик икки партиявий қўллаб-қувватлашнинг издан чиққани бўлди. Мичигандаги сўлчи Демократик Сенат номзоди Абдул Эл-Сайед Исроилга ҳарбий ёрдамни камайтириш бўйича ташвиқот олиб бормоқда. "Сизни урушмаслигингиз керак бўлган урушларга тортиш учун пулингизни оладиган иттифоқчи иттифоқчи эмас", деди у ABC News телеканалига.

АҚШ ва Исроил дастлаб Эронга унинг баллистик ракеталарини йўқ қилиш, ядровий салоҳиятини заифлаштириш, прокси-милицияларни қўллаб-қувватлашини камайтириш ва ҳатто бутун режимни ағдариш учун ҳужум қилган эди. Ўшандан бери уруш мақсадлари Ормуз бўғизини қайта очишга ўтди.

Нью-Йоркдан Демократик партиядан Конгрессга номзод, шунингдек ўз партиясининг сўл қанотида турувчи Брэд Ландер ҳатто овоз беришдан бир неча кун олдин Ғарбий соҳилга сафар қилди. У фаластинликларга зайтун ҳосилини йиғишда ёрдам берди ва Исроил кучлари томонидан вақтинча ушлаб турилди, буларнинг барчаси уining ижтимоий тармоқлардаги кампаниясига киритилди. АҚШ сиёсати тарихида бу нормал ҳолат эмас. Ҳатто Нетаньяху ҳам Исроил бир кун келиб АҚШнинг хавфсизлик шапкасисиз омон қолишига тўғри келиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.

Исроилнинг "Яшар" партияси етакчиси Гади Айзенкот сайловлардан сўнг миллий бирлик ҳукуматига қўшилишни рад этди.

Албатта, агар Исроил бош вазири ютқазадиган бўлса, унинг кетиши Трампнинг мақтов ва танқидлар орасида тебраниб турганини кўрган беқарор муносабатларга чек қўяди. Ўтган ҳафта президент исроиллик ҳамкасбини "буюк жангчи бош вазир" деб атади. Ёз давомида у Нетаньяхуни "ваҳшийчасига жинни" деган эди. Янги Исроил етакчиси лавозимидан кетаётган АҚШ президенти билан муносабатларни ўрнатиши керак бўлади, бу жуда бошқача вазият.

Агар Демократлар Конгресс устидан кўпроқ назоратни қўлга киритсалар, бу АҚШнинг Исроилни тўлиқ қўллаб-қувватлашига баъзи чекловлар қўйиши мумкин. Конгресс ҳарбий харажатларни жиловлаш учун фойдаланиши мумкин бўлган анъанавий ваколатларга эга. У шунингдек, Исроилга ҳарбий ёрдамни қисқартириши мумкин. Аммо президент сифатида Трамп низони ўзи хоҳлагандек давом эттириш учун катта ижроия ваколатига — ва вето ҳуқуқига — эга бўлиб қолаверади.

Исроил ва АҚШнинг шу йил бошида Эрон билан уруш бошлаш ҳақидаги қарори глобал иқтисодиёт ва халқаро геополитикани ўзгартириб юборди. Яқин кунларда иккала мамлакатдаги сайловчилар қабул қиладиган қарорлар дунёнинг кейинги йўналишини белгилаб бериши мумкин.