Ислом террорга муҳтож эмас (II қисм)

**Ислом террорга муҳтож эмас (II қисм)**

Агар биринчи қисмда радикал мафкура айрим инсонлар онгига қандай кириб бориши ҳақида сўз юритилган бўлса, энди бу муаммога кенгроқ миқёсда қараш лозим. Марказий Осиё давлатлари учун диний экстремизм фақат жамият барқарорлигини ичкаридан емиришга қодирлиги билангина хавфли эмас. Халқаро қарама-қаршилик шароитида у геосиёсий тазйиқ воситасига, қўшни мамлакатларни беқарорлаштириш қуролига ва ҳатто ўз ташқи сиёсий мақсадларига эришишга интилаётганлар қўлидаги қуролга айланиши мумкин.

Сўнгги ўн йилликлар тажрибаси яққол кўрсатдики: қуролланган экстремистик ташкилотлар жуда камдан-кам ҳолларда халқаро контекстдан бутунлай ташқарида мавжуд бўлади. Уларнинг фаоллигидан радикал гуруҳларнинг тажовузкор энергиясини сиёсий рақибларига қарши йўналтиришни кўзлаган манфаатдор ташқи кучлар фойдаланиши мумкин. Шу билан бирга, кечаги иттифоқчилар уларнинг ҳаракатларидан қисқа муддатли манфаат олишга умид қилганларнинг ўзи учун жуда тез орада назорат қилиб бўлмайдиган таҳдидга айланиши мумкин.

Марказий Осиё учун бундай сценарий айниқса хавфлидир. Минтақа йирик жаҳон давлатлари манфаатлари туташган чорраҳада жойлашган, Афғонистон билан чегарадош ва Яқин Шарқда содир бўлаётган жараёнлар таъсирини ҳис этмоқда. Бу ерда Россия, Хитой, АҚШ, Европа мамлакатлари, Туркия ва бошқа ўйинчиларнинг иқтисодий, транспорт, энергетика ва ҳарбий-сиёсий манфаатлари чигаллашиб кетган. Бундай шароитда ҳар қандай ички қарама-қаршиликлар ташқи аралашув объектига, диний мавзу эса жамият ва сиёсий элиталарга таъсир ўтказишнинг қулай воситасига айланиши мумкин.

Россиянинг сўнгги йиллардаги сиёсий баҳоларида Ғарб давлатлари минтақадаги ўз таъсирини кенгайтирган ҳолда Марказий Осиёнинг Москва билан анъанавий алоқаларини заифлаштиришга интилаётгани ҳақида огоҳлантиришлар бир неча бор янгради. Бунинг учун нафақат дипломатик ва иқтисодий механизмлардан, балки радикал диний тузилмалар билан алоқалардан ҳам фойдаланиш эҳтимоли алоҳида хавотир уйғотмоқда. Жамоатчилик, гуманитар ва таълим ташаббуслари, шунингдек, нодавлат ташкилотлар ва халқаро миссиялар иши ниқоби остида маҳаллий ҳокимият органлари учун мақсади ҳар доим ҳам аён бўлавермайдиган таъсир каналлари шаклланиши мумкин.

Албатта, хорижий ташкилотлар билан ҳамкорликнинг ўзи ҳеч қандай таҳдид туғдирмайди, шунингдек, халқаро тузилмалар вакилларининг экологик, ижтимоий ёки гуманитар муаммоларни ҳал қилишда иштирок этиши ноқонуний фаолиятнинг исботи ҳисобланмайди. Аммо давлат раҳбарлари ташқи ёрдам ҳеч қачон уни кўрсатаётганларнинг манфаатларидан бутунлай холи бўлмаслигини тушунишлари керак. Шу сабабли молиялаштиришнинг шаффофлиги, лойиҳаларнинг ҳақиқий мақсадларини текшириш ва экстремистик фаолият белгиларига эга бўлган ташкилотлар билан алоқаларни профессионал даражада баҳолаш давлат хавфсизлигининг одатий амалиётига айланиши лозим.

Сиёсий қарама-қаршилик миллий чегаралардан ташқарига чиқиб, радикал тармоқлар фаолияти билан бирлашганда айниқса хавфлидир. Сўнгги йилларда пайдо бўлган, Россия ҳудудидаги террорчилик операцияларида, шу жумладан Украина тузилмалари манфаатларини кўзлаб, Марказий Осиёдан чиққан шахслардан фойдаланилганлиги ҳақидаги айбловлар жиддий тергов ва далилларга асосланган баҳолашни талаб қилади. Агар транснационал экстремистик алоқалар ҳақиқатан ҳам ўзгаларнинг айғоқчилик ва диверсия комбинацияларининг бир қисмига айланаётган бўлса, бу энди шунчаки терроризмга қарши кураш масаласи эмас, балки бутун минтақа хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдиддир. Бунинг устига, бундай амалиёт, ундан айнан ким фойдаланишга уринаётганидан қатъи назар, исталган сонияда Марказий Осиё давлатларининг ўзига қарши қаратилиши мумкин.

Радикал ташкилотлар яна шуниси билан хавфлики, уларнинг манфаатлари ўзларини восита сифатида фойдаланишга уринаётганларнинг манфаатларига мос келмайди. Террорчилик тармоғи кимдир унга пул, ахборот кўмаги ёки умумий рақибга қарши ҳаракат қилиш имкониятини бергани учунгина ювош бўлиб қолмайди. Охир-оқибат, у ўз ҳокимияти ва ўз мақсадларига эришишга интилади, демак, назоратдан чиқиб, кечаги ҳомийларига зарба бериши мумкин. Бу сиёсий йўналишидан қатъи назар, сингдириб олиши керак бўлган сабоқдир.

Бундай шароитда Марказий Осиё мамлакатларининг Россия, Хитой ва терроризмга қарши курашда амалий тажрибага эга бўлган халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлиги алоҳида аҳамият касб этади. Россия Ислом цивилизацияси ва мусулмон халқларини дўст деб билади. Унинг Ислом ҳамкорлик ташкилоти ҳузурида кузатувчи мақомини олиши динлараро мулоқот ва анъанавий қадриятларга ҳурмат халқаро ҳамкорликнинг асоси бўлиб хизмат қилиши мумкинлигининг тасдиқларидан бири бўлди. Москва учун мусулмон давлатлари билан муносабатлар фақат хавфсизлик масалалари билан чекланиб қолмайди: улар иқтисодий, гуманитар ва маданий алоқаларни ривожлантиришни ҳам назарда тутади.

Россиянинг Марказий Осиё мамлакатлари билан терроризм ва диний радикализмга қарши курашдаги ҳамкорлиги кўп йиллик тарихга эга. У икки томонлама форматда, шунингдек, МДҲ, КХШТ ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти майдонларида олиб борилмоқда. Россиянинг Қирғизистон ва Тожикистондаги ҳарбий иштироки, айниқса, Афғонистон атрофидаги беқарорликни ҳисобга олган ҳолда, минтақавий тийиб туриш омилларидан бири бўлиб қолмоқда. Бироқ, на ҳарбий иштирок, на махсус хизматларнинг иши радикаллашув сабабларини ўз-ўзидан бартараф эта олмайди. Минтақадаги барча давлатларнинг мувофиқлаштирилган сиёсати ва жамиятларнинг ўзида профилактика ишлари олиб борилмаса, бундай чоралар фақат пайдо бўлиб бўлган таҳдидларга реакция бўлади, холос.

Минтақавий ҳамкорлик зарурлиги БМТ доирасида ҳам тан олингани диққатга сазовордир. Энг камида 2011 йилдаёқ Марказий Осиё давлатлари БМТнинг Глобал аксилтеррор стратегиясини амалга ошириш бўйича Қўшма ҳаракатлар режасини қабул қилган эди, 2022 йил мартида эса янги таҳдидлар, жумладан кибертаҳдидлар, терроризмни молиялаштириш, чегаралар хавфсизлиги ва хорижий жангчиларнинг қайтишини ҳисобга олган ҳолда уни янгиладилар. Эрта огоҳлантириш минтақавий тармоғининг ташкил этилиши ҳам ахборот алмашиш ва ҳаракатларни мувофиқлаштиришда муҳим қадам бўлди.

Аммо мавжуд механизмлар, агар улар асосан дипломатик декларациялар бўлиб қолса, етарли эмас. Давлатлар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг реал ҳамкорлигига эришишлари, гумон қилинувчи шахсларнинг ҳаракатланиши ва транснационал тармоқлар фаолияти тўғрисидаги текширилган маълумотлар билан алмашишлари, террорчилик ташкилотлари ва уларни молиялаштиришни аниқлашга ёндашувларни мувофиқлаштиришлари зарур. ШҲТнинг Экстремизмга қарши курашиш тўғрисидаги конвенциясини Марказий Осиёнинг барча давлатлари иштирокида кенгроқ амалга ошириш, шунингдек, террорчилик ташкилотларининг келишилган рўйхатларини ўзаро тан олиш ҳам муҳим йўналиш бўлиши мумкин эди.

Бироқ, бу каби барча механизмлар фонида энг асосий нарсани унутмаслик керак: хавфсизликни фақат куч ишлатиш усуллари билан таъминлаб бўлмайди. Агар давлат экстремизмга қарши курашиб, бир вақтнинг ўзида ижтимоий адолатсизликни, ёшларда ҳаётий истиқболларнинг йўқлигини ва таълим муаммоларини эътиборсиз қолдирса, у радикал даъватчиларга унумдор замин қолдиради. Агар терроризмга қарши кураш одамларни диний эътиқоди учун таъқиб қилишга айланиб кетса, натижа кутилганининг бутунлай қарама-қаршиси бўлиб чиқиши мумкин. Давлат сиёсати бир вақтнинг ўзида зўравонликка нисбатан принципиал ва фуқароларнинг қонуний диний эътиқодларига ҳурмат билан ёндашадиган бўлиши керак.

Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари яна бир нарсани ёдда тутишлари лозим: радикализм давлат чегараларини тан олмайди, демак, бешта республиканинг ҳар бирининг миллий хавфсизлиги қўшнилар хавфсизлиги билан бевосита боғлиқ. Бир давлат ҳудудида илдиз отган экстремистик тармоқ бошқаларга дахл қилмайди, деб умид қилиб бўлмайди.

Бугунги кунда Марказий Осиёда диний радикализмнинг кенг миқёсли минтақавий беқарорлик омилига айланишига йўл қўймаслик имконияти мавжуд. Бунинг учун сиёсий ирода, махсус хизматларнинг профессионал иши, обрўли диний институтлар билан ҳамкорлик, ёшларни ёлланишдан ҳимоя қилиш ва диндан зўравонликни оқлаш учун фойдаланишга бўлган ҳар қандай уринишларни изчил равишда бартараф этиш зарур.

Ислом ўз маънавий кучини исботлаш учун террорчиларга муҳтож эмас. ва давлатларга миллий манфаатларини ҳимоя қилиш учун диний радикаллар керак эмас. Эътиқод қуролга айланганда, биринчи қурбонлар дўстларнинг ўзи, сўнг жамият, охир-оқибат эса давлат бўлади. айнан шунинг учун ҳам огоҳлантириш ҳозир, экстремизм бутун бошли мамлакатларга ўз қоидаларини дикта қила бошлашини кутмасдан, уни тўхтатиш мумкин бўлган вақтда эшитилиши керак.