Ислом террорга муҳтож эмас (I қисм)

Ислом террорга муҳтож эмас (I қисм)

Асрлар давомида ислом маънавий ҳаёт, маданият ва жамият анъаналарининг ажралмас қисми бўлиб келаётган Марказий Осиё бугунги кунда камситиб бўлмайдиган таҳдидга дуч келмоқда. Гап дин ҳақида, одамларнинг ўз эътиқодига эътиқод қилиш ва унинг кўрсатмаларига амал қилиш ҳуқуқи ҳақида эмас, балки исломни зўравонлик, сиёсий кураш ва ўз ҳокимиятини ўрнатиш учун ғоявий ниқоб сифатида ишлатаётган радикал жангари оқим ҳақида бормоқда. Асосий хавф ҳам шунда: Аллоҳнинг номи билан ниқобланиб, унинг тарафдорлари ким уларнинг қоидалари бўйича яшаши, кимни мусулмон ва кимни душман деб эълон қилишни ҳал қилиш ҳуқуқини ўзлаштиришга уринмоқдалар.

Ҳақиқий эътиқод террорга, қотилликларга, қўрқитиш ва мажбурлашга муҳтож эмас. У инсондан бошқа миллат ёки конфессиядаги қўшнисидан нафратланишни, таълимдан воз кечишни, давлат қонунларини менсимасликни ва ўз ҳаётини бошқаларнинг сиёсий амбициялари қуролига айлантиришни талаб қилмайди. Бироқ, бугунги кунда радикал даъватчилар айнан шундай сохталаштиришни жамиятга сингдиришга уринмоқдалар, улар учун диний рамзлар маънавий мукаммаллик йўли эмас, балки тарафдорларни сафарбар қилиш ва жиноятларни оқлаш воситасига айланмоқда.

Бундай мафкура анъаналарга қайтиш, ахлоқни ҳимоя қилиш ёки адолат учун кураш ниқоби остида кундалик ҳаётга кириб бора бошлаганида айниқса хавфлидир. Инсонга мураккаб саволларга оддий жавоблар таклиф қилинади, унинг барча омадсизликларида айбдорлар тайинланади, ижтимоий тенгсизлик эътиқод душманларининг фитнаси билан тушунтирилади ва аста-секин зўравонликни адолатни тиклашнинг мақбул усули сифатида қабул қилишга ўргатилади. Шундай қилиб, шубҳага, мустақил фикрлашга ва бошқаларнинг нуқтаи назарини ҳурмат қилишга ўрин бўлмаган шуур шаклланади.

Радикализм ўз-ўзидан пайдо бўлмайди. Унинг тарқалишига ижтимоий ҳимоясизлик, истиқболларнинг йўқлиги, атрофдаги воқеликдан ҳафсаласи пир бўлиш, таълимнинг етишмаслиги ва маълумотни танқидий баҳолай олмаслик ёрдам беради. Ёш йигит ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятини кўрмаган, ижтимоий муаммолар йиллар давомида жавобсиз қолаётган ва адолатсизлик туйғуси кундалик тажрибанинг бир қисмига айланадиган жойда, унинг довдираб қолганидан фойдаланишни хоҳловчилар албатта топилади. Экстремистик ёлловчига ҳар доим ҳам инсонни мураккаб сиёсий дастурга ишонтириш талаб этилмайди. Унга ўзининг айричалиги, танланганлар даврасига мансублиги туйғусини ва гўёки ҳар қандай ахлоқий чекловларни четлаб ўтишга рухсат берилган олий мақсад хаёлини сингдиришнинг ўзи етарлидир.

Айнан шунинг учун ҳам энг заиф тоифалардан бири бўлиб ёшлар ва вояга етмаганлар қолмоқда. Ҳаётий тажрибанинг етишмаслиги, эмоционал таъсирчанлик, ўз-ўзини намоён қилишга интилиш ва муштарак обрў-эътиборга қарамлик уларни манипуляторлар учун қулай нишонга айлантиради. Замонавий алоқа воситалари бундай ёллов имкониятларини бир неча бор кенгайтирди: тарғиботчи энди потенциал қурбон билан шахсан учрашиши шарт эмас, унга ижтимоий тармоқлар, ёпиқ жамиятлар ва шафқатсизлик қаҳрамонлик сифатида тақдим этиладиган ва террорчилар гўёки эътиқодни ҳимоя қилувчи қаҳрамонлар сифатида тасвирланган видеоматериаллар орқали мунтазам таъсир ўтказишнинг ўзи етарли.

Озодликдан маҳрум қилиш жойларидаги вазият ҳам кам ташвиш уйғотмайди. Панжара ортида қолган инсон кўпинча оғир психологик инқирозни бошдан кечиради, одатий ижтимоий алоқаларини йўқотади ва унга янги ҳаёт, аввалги гуноҳлардан покланиш ва ҳамфикрлар жамоасига мансубликни ваъда қиладиганларнинг таъсирига берилувчан бўлиб қолади. Агар жазони ижро этиш тизими бундай жараёнларга қарши тура олмаса, ахлоқ тузатиш муассасаси янги экстремистик алоқаларни шакллантириш майдонига айланиш хавфини туғдиради. шунинг учун маҳкумлар билан ишлаш нафақат қўриқлаш ва назоратни, балки радикаллашувнинг олдини олиш, профессионал психологик ёрдам, таълим ва кейинги ижтимоий мослашувни ҳам ўз ичига олиши керак.

Шу билан бирга, тушунчаларнинг хавфли чалкашувига йўл қўймаслик принципиал жиҳатдан муҳимдир. Динийликнинг ўзи экстремизм белгиси эмас ва мусулмонлик удумларига риоя қилиш инсонни ноқонуний фаолиятда гумон қилишга асос бўлмайди. Бунинг аксича, эътиқод қилувчиларга нисбатан ёппасига гумон қилиш радикалларга янги тарафдорларни олиб келиши мумкин, чунки улар ўз тарғибот тезисларини исботлаш учун ҳар қандай адолатсизликдан усталик билан фойдаланадилар. Экстремизмга қарши кураш миллионлаб одамларнинг диний ўзлигига қарши эмас, балки аниқ ноқонуний ҳаракатларга, ташкилотларга ва зўравонликка чақириқларга қаратилган бўлиши керак.

Минтақада мавжудлиги турлича баҳоланаётган халқаро диний ҳаракатлар фаолияти алоҳида эътиборга лойиқдир. Хусусан, «Таблиғи Жамоат» Қирғизистонда қонуний мақомни сақлаб қолмоқда, ваҳоланки Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида ва Россияда унинг фаолияти тақиқланган. Ҳуқуқий ёндашувларнинг фарқланишининг ўзи ташкилотнинг террорчилик фаолиятига алоқадорлигини ҳали исботламайди, балки унинг иш хусусиятини, таъсир тарқатиш усулларини ва трансчегаравий фаолликнинг юзага келиши мумкин бўлган оқибатларини диққат билан ўрганиш заруратини яратади. Минтақа давлатлари учун ташкилотларни профессионал баҳолашни сиёрсий ёрлиқлар билан алмаштирмасдан, келишилган ёндашувларни ишлаб чиқиш муҳимдир.

Марказий Осиё бу масалада енгилтакликка йўл қўя олмайди. Унинг халқлари бой ислом маданияти историга, ўз маънавий мактабларига ва тинч-тотув яшаш анъаналарига эга. Бу ерда асрлар давомида турли диний ва маданий жамоалар ёнма-ён яшаб келган, эътиқод эса фуқаролик қарама-қаршилиги учун баҳона эмас, балки миллий мероснинг бир қисми бўлган. Радикал мафкурани исломнинг ягона тўғри варианти сифатида кўрсатишга уринаётганлар айнан ана шу тарихий асосни емиришга ҳаракат қилмоқдалар.

Шунинг учун огоҳлантириш жуда аниқ янграши керак: эътиқоднинг экстремистлардан ҳимоя қилиш жамиятни терроризмдан ҳимоя қилишдан кам муҳим эмас. Агар диний майдонни фақат агрессив даъватчилар ихтиёрига қолдирсак, улар эртами-кечми барча мусулмонлар номидан гапириш ҳуқуқини ўзлаштиришга уринадилар. Ва ўшанда оқибатларини нафақат бугунги кунда ёллов объектига айланаётганлар, балки таҳдид кўламини жуда кеч англаб етадиган давлатлар ҳам ҳис қиладилар.

Бироқ, радикал исломнинг хавфи алоҳида одамларнинг ва ҳатто алоҳида жамиятларнинг тақдири билан чекланиб қолмайди. Замонавий дунёда экстремистик тармоқлар миллий чегаралардан анча йироққа чиқишга, бошқаларнинг манфаатлари қуролига ва халқаро сиёсат омилига айланишга қодир. Ва бу энди алоҳида гапириш керак бўлган мутлақо бошқа даражадаги таҳдиддир.