Исландияда Европа Иттифоқи бўйича кескин референдум ўтказилди - ва бу балиқ овлаш масаласида ҳал қилиниши мумкин

Исландия Европа Иттифоқига қо'шилиш бо'йича музокараларга қайта кириш имконияти бо'йича қизг'ин баҳсли референдум арафасида турибди, натижаси балиқ овлаш ҳуқуқлари масаласига бог'лиқ бо'лиши мумкин.

Европа Иттифоқига а'золик тарафдори бо'лган Бош вазир Кристрúн Фростадóттир бу ҳаракатни қо'ллаб-қувватловчи ҳукуматга раҳбарлик қилмоқда.

Сув бо'йидаги фабрикада соч то'рлари ва ко'к форма кийган ходимлар янги тутилган треска ва пикшани синчковлик билан саралайдилар. Кейин машиналар бу балиқларни асосан Европа бозорлари учун мо'лжалланган филеларга айлантиради.

Висир компаниясининг балиқчилик саноати раҳбари Петур Палссон Европа Иттифоқига а'золик Исландияда иш о'ринларининг ё'қолишига олиб келиши ва фабрикаларнинг чет элга ко'чиб кетишига олиб келиши мумкинлигидан хавотир билдирмоқда. Унинг та'кидлашича, "Агар биз Европа Иттифоқида бо'лсак, сиёсатни улар белгилайди".

Бу шанба куни ушбу орол давлатининг қарийб 400 000 фуқароси Европа Иттифоқига а'зо бо'лиш бо'йича музокараларни қайта бошлаш ёки қайта бошлаш масаласида овоз беришади. Ижтимоий со'ровлар натижалари натижани тахмин қилиш учун жуда яқин эканлигини ко'рсатмоқда.

Тарафдорларнинг фикрича, Европа билан мустаҳкам алоқалар Исландиянинг о'згарувчан валютасини барқарорлаштиришга ва унинг ортиб бораётган яшаш харажатларини ҳал қилишга ёрдам бериши мумкин.

Аксинча, рақиблар Исландиянинг суверенитети ва унинг "бебаҳо" балиқ овлаш сувлари устидан назорати хавф остида эканлигини та'кидлайдилар ва бу мамлакатнинг мустақил бо'либ қолишини афзал ко'ришади. Балиқчилик ва бошқа денгиз секторлари Исландия экспортининг қарийб 40 фоизини ташкил қилади.

Бу бо'линиш исландияликлар орасида о'нлаб йиллар давомида сақланиб келган. Бироқ, унинг марказ-чап ҳукумати 2024-йилда бо'либ о'тган сайловларда г'алаба қозонганидан со'нг, Бош вазир Кристрúн Фростадоттир 2027-йилга қадар референдум о'тказишга ва'да берди.

Геосиёсий о'згаришлар, жумладан, Россиянинг Украинадаги уруши, Арктика рақобатининг кучайиши ва АҚШ президенти Доналд Трампнинг тариф таҳдидлари ва Гренландияга қизиқиши бу вақт жадвалини тезлаштирди.

Молия вазири Даðи Мáр Кристóферссон ББСга "Геосиёсий муаммоларга нисбатан ишлар жуда тез ривожланмоқда", деб ма'лум қилди, бу эса Исландиянинг глобал мавқеини "кун тартибида" ко'тарди.

Шимолий Атлантикада жойлашган Исландия стратегик жиҳатдан Г'арб давлатлари Россия денгиз флоти фаолиятини диққат билан кузатиб борадиган денгиз ҳудуди бо'лган ГИУК бо'шлиг'и яқинида жойлашган. НАТОнинг асосчи а'зоси бо'лишига қарамай, Исландия о'з ҳарбий кучларига эга эмас.

"Ё'қ" кампанияси "Исландия сотувдами? Ё'қ, раҳмат" шиорини қабул қилди.

Яқинда о'тказилган со'ров натижаларига ко'ра, "Ҳа" овози 51,3% га қарши 48,7% га етиб келган, аввалги со'ровнома эса икки томон о'ртасидаги кескинликни ко'рсатди.

Бифрöст университетининг сиёсат профессори Эирикур Бергманн шундай деди: "Буни олдиндан айтиш қийин. Иккала лагер ҳам бор кучини сарфламоқда".

Кристоферссоннинг Либерал ислоҳотлар партияси "Ҳа" кампаниясининг таниқли тарафдорларидан бири. Унинг та'кидлашича, Европа Иттифоқига а'золик Исландиянинг хавфсизлиги ва савдо мавқеини мустаҳкамлайди ва йирик глобал кучлардан ҳимоя қилади.

У шунингдек, иқтисодий фойдаларни та'кидлаб, шундай деди: "Биз Европа Иттифоқига қо'шилиш ва еврони қабул қилиш имкониятини Исландия компаниялари ва Исландия кенг жамоатчилиги учун жуда катта фойда деб биламиз".

"Ҳа" овози Брюссел билан музокараларни бошлайди, аммо ҳар қандай якуний а'золик шартномаси иккинчи референдумда тасдиқланишини талаб қилади. Бундан ташқари, барча 27 та Европа Иттифоқига а'зо давлатлар розилик билдиришлари керак бо'лади. "Ё'қ" овози музокараларни вақтинча то'хтатади.

Ба'зи исландияликлар "Ҳа" деб овоз беришлари кутилмоқда, чунки бу охирги референдум эмас. Рейкявикда яшовчи Анна Рагнарсдоттир шундай тушунтирди: "Биз Европа Иттифоқидан пакетда нима борлигини билишимиз керак. Агар биз "ё'қ" десак, ҳеч қачон билмаймиз".

Исландия дунёдаги энг қиммат давлатлардан бири эканлигини ҳисобга олсак, иқтисодий муаммолар Европа Иттифоқи мунозараларида марказий мавзу ҳисобланади.

Европа Иттифоқи а'зоси бо'лмаса-да, Исландия Норвегия ва Лихтенштейн билан бирга Европа иқтисодий ҳудудининг (ЕА) бир қисми бо'либ, унга ягона бозор ва Шенген чегарасиз зонасига кириш имконини беради.

Рейкявик Европа Иттифоқига а'золик музокараларини 2008-йилдаги ог'ир глобал молиявий инқироздан икки йил о'тгач бошлаган, аммо 2013-йилда улардан воз кечган. Балиқчилик о'ша пайтда асосий то'сиқ бо'лган ва бугунги кунда ҳам муҳим муаммо бо'либ қолмоқда.

Балиқ ва денгиз саноати Исландия экспортининг қарийб 40 фоизини ташкил қилади. Ко'плаб "Ё'қ" овоз берувчилар Европа Иттифоқининг умумий балиқчилик сиёсати остида улар о'зларининг қимматли балиқ овлаш майдонлари устидан назоратни ё'қотишлари мумкинлигидан қо'рқишади.

"Ё'қ" кампаниясига раҳбарлик қилаётган мухолифат етакчиси Гуðрúн Ҳафстеинсдóттир Исландия сувлари ҳеч қачон биргаликда фойдаланилмаслигига ва'да берди.

Профессор Бергманн балиқ овлаш Исландия маданияти ва сиёсий о'зига хослигининг ажралмас қисми эканлигини та'кидлаб, ҳеч бир сиёсатчи "мамлакатдан чиқариб юборилмасдан" бундай имтиёзга эриша олмаслигини та'кидлади.

Исландия ҳукумати балиқ овлаш ва қишлоқ хо'жалиги соҳаларини ҳимоя қилиш учун "махсус келишув" ни та'минлашга интилади. Молия вазири "ба'зи истиснолар" га эришишга ишонч билдирди.

У Европа Иттифоқига а'зо бо'лмаган Норвегияни, 1994-йилда а'золик жараёнини якунламаганига қарамай, махсус келишувга эришганини ва шимолий минтақаларида қишлоқ хо'жалиги учун махсус шартларни та'минлаган Европа Иттифоқи давлатлари Финляндия ва Швецияни мисол қилиб келтирди.

Бироқ, евроскептиклар бундай ажратишнинг амалга оширилишига шубҳа билан қарашади. Исландия фермерлари уюшмаси раҳбари Маргрéт Áгúста Сигурðардóттир эса бунга ишончи комил эмаслигича қолмоқда ва "Ҳеч бир а'зо давлатга доимий равишда рад этиш ҳуқуқи берилмаган", деди. У Европа Иттифоқи сиёсати "400 000 аҳолига эга мамлакатнинг о'зига хос эҳтиёжларидан ко'ра, 450 миллион исте'молчининг манфаатларини" устувор деб билишидан хавотирда.

О'з ҳарбий кучларига эга бо'лмаган Исландия хавфсизлик учун НАТО иттифоқчиларига ва АҚШ билан 1951-йилда тузилган мудофаа шартномасига таянади. У Кефлавик аеропортида иттифоқ самолётларини жойлаштиради.

ББСнинг шу ойда Кефлавик авиабазасига ташрифи чог'ида қирувчи самолётлар "Юлдузлар ва чизиқлар", Белгия уч рангли байрог'и ва НАТО байроқлари ҳилпираб тургани кузатилди.

Трампнинг Гренландияни сотиб олиш ва НАТО иттифоқининг заифлашиши ҳақидаги такрорий со'злари Исландиянинг хавфсизлик хавотирларини кучайтирди. Расмийлар Россиянинг Исландия яқинидаги денгиз фаолиятини асосий хавфсизлик муаммоси деб билишади. Июн ойида Исландия расмийлари Исландиянинг эксклюзив иқтисодий зонаси орқали Россия разведка кемасини кузатиб бораётгани ҳақида хабар беришди.

Трамп Давосдаги нутқида Гренландияни тилга олиш ниятида уларнинг мамлакатини то'рт марта хатолик билан тилга олганида, исландияликлар ишончсизлик билан муносабат билдиришди. Кейинчалик АҚШнинг янги элчиси Исландия АҚШнинг 52-штатига айланиши мумкинлиги ҳақидаги ҳазил учун узр со'ради.

Даðи Мáр Кристóферссон "махсус муносабатлар" о'згаришсиз қолишини та'кидламоқда. Шунга қарамай, молия вазири "қо'шимча устун муҳим" деб ҳисоблайди ва ҳукумат март ойида Европа Иттифоқи билан мудофаа ҳамкорлиги шартномасини имзолади.

Гренландияликларнинг катта қаршилигига қарамай, Трамп оролни сотиб олиш истагидан воз кечмади, бу Исландия сайловчиларига та'сир қилувчи омил.

Ажабланарлиси шундаки, геосиёсат Исландиянинг жамоатчилик муҳокамасида деярли ё'қ. Исландиядаги Европа Ҳаракати вакили Снæрóс Синдрадóттир буни умидсизликка солади ва референдум "100% [хавфсизлик масалалари туфайли]" о'таётганини та'кидлайди.

Гуруҳнинг сайловолди штаби деразаларини "ЖА!" (Ҳа!) ёзуви билан ёзилган улкан қизил ҳарфлар безаб турибди. "Ҳа" лагерининг та'кидлашича, Европа Иттифоқига а'золик ко'проқ молиявий барқарорликни та'минлайди ва еврони қабул қилиш мамлакатнинг доимий юқори инфляциясини жиловлашга ёрдам бериши мумкин.

1944-йилда Даниядан мустақилликка эришганидан бери Исландия қашшоқ оролдан Европанинг энг гуллаб-яшнаган давлатларидан бирига айланди. Бироқ, Виска академик уюшмаси таҳлилига ко'ра, Исландияда нархлар Европа Иттифоқи о'ртача ко'рсаткичидан 84% юқори бо'лган ва фоиз ставкалари 8% га ко'тарилган.

Синдрадоттир: "Биз юқори маош оламиз ва бу то'г'ридан-то'г'ри ҳамма нарсанинг нархига бог'лиқ. Бу худди о'з думини доимо та'қиб қилаётган итга о'хшайди", деб афсусланади.

Снæрóс Синдрадоттир референдумдан олдинги мунозара геосиёсатга қаратилмаганидан хафа.

Рейкявик марказида яшашнинг юқори нархи ва суверенитет аҳолининг асосий ташвишлари ҳисобланади. 62 ёшли Адолф Фридрикссон: "Ҳозирги кунда энг катта муаммо о'з уйларини сотиб олишга ҳаракат қилаётган авлод учун. Ипотека ставкалари даҳшатли", деди.

Айни пайтда, 22 ёшли Ҳелга Европа Иттифоқига қо'шилиш жуда қимматга тушишига ишонади: "Балиқчилик саноати ва бошқа ҳамма нарса бизнинг назоратимизда бо'лиши керак".

Шанба куни бо'либ о'тган натижалар бутун Европа бо'йлаб диққат билан кузатилмоқда. Агар "Ҳа" овози г'алаба қозонса, Исландия расмийлари Брюссел билан музокаралар "йиллар эмас, балки ойлар" давом этишини тахмин қилмоқдалар, чунки 35 та музокара ё'налишидан 11 таси то'хтатилишидан олдин якунланган эди.

Ан'анавий равишда евроскептик мамлакат ва Европа Иқтисодий Ҳамжамияти а'зоси бо'лган қо'шни Норвегия раҳбарлари ҳам э'тибор қаратмоқдалар. Европа Иттифоқига қо'шилишни қо'ллаб-қувватлаш у ерда ҳам ортиб бормоқда.

Европа Иттифоқи-Исландия таҳлил маркази Эуропеан Сурренц раҳбари Ҳаллгрíмур Оддссон Исландияда бой ва барқарор янги а'зога эга бо'лиш Европа Иттифоқининг кенгайиши учун ёқимли г'алаба бо'лишини та'кидламоқда. "Аммо "Ё'қ" овози ҳам ё'қотиш сифатида қабул қилиниши мумкин."