Исландия Европа Иттифоқига қўшилиш бўйича музокараларни қайта бошлаш ёки қайта бошлаш бўйича овоз берар экан, пойга яқинлашмоқда

Исландия Европа Иттифоқига қо'шилиш бо'йича музокараларни қайта бошлаш ёки қайта бошлашни аниқлаш учун референдум о'тказмоқда, музокаралар то'хтатилганидан 13 йил о'тгач. Натижа жуда ноаниқ, яқинда о'тказилган со'ровлар жуда оз фарқни ко'рсатмоқда. Со'нгги со'ров натижаларига ко'ра, "Ё'қ" кампанияси 51,6% билан бироз олдинда, аввалги со'ровномада эса "Ҳа" томони қо'ллаб-қувватланган эди.

Бош вазир Кристрúн Фростадóттирнинг марказ-чап ма'мурияти аллақачон референдум о'тказишни режалаштирган эди, аммо халқаро кескинликнинг кучайиши уни муддатни тезлаштиришга ундади. Бироқ, мунозаранинг асосий мавзуси Исландиянинг НАТО а'зоси сифатидаги хавфсизлигига эмас, балки унинг муҳим балиқчилик саноати ва миллий суверенитетига қаратилган.

Овоз бериш шанба куни соат 09:00 дан 22:00 гача ГМТ да бо'либ о'тиши режалаштирилган, натижалар якшанба куни эрта тонгда кутилмоқда. РУВ жамоат телерадиокомпаниясининг ма'лумотларига ко'ра, аҳолиси 400 мингдан кам бо'лган Исландияда сайлов ҳуқуқига эга бо'лган ҳар беш сайловчидан биттаси эрта овоз бериш пайтида овоз берган. Бюллетен саволида шундай савол туг'илади: "Исландия Европа Иттифоқи билан а'золик музокараларини қайта бошлаши керакми?"

Исландия аллақачон Европа Иқтисодий Ҳудуди орқали Европа Иттифоқининг ягона бозори ва Шенген чегарасиз зонасига интеграциялашган бо'лса-да, Европа Иттифоқига то'лиқ а'золик уни божхона иттифоқига олиб киради ва охир-оқибат еврони жорий қилади. Исландиянинг Европа Иттифоқига қо'шилиш учун дастлабки аризаси 2013-йилда музокаралар то'хтатилганда яхши ривожланган эди. Европа Комиссияси расмийлари агар музокаралар қайта бошланса, бир-икки йил ичида якунланиши мумкинлигини та'кидламоқда. Балиқчилик ва иқтисодий сиёсатдан тортиб, со'з эркинлиги ва товарлар ҳаракатигача бо'лган соҳаларни қамраб олувчи 35 та "боб" музокараларидан 27 таси бошланган ва 11 таси вақтинча якунланган.

"Ҳа" овози Европа Иттифоқига а'золикни якунламайди, балки қо'шилиш то'г'рисидаги битимга о'тишни ма'қуллайди. Бундай ҳар қандай келишув иккинчи референдумда тасдиқланиши, парламент розилиги ва конституциявий тузатишларни талаб қилади. Европа Иттифоқига а'зо бо'лган барча 27 та давлат ҳам битимни ратификация қилиши керак бо'лади. "Ҳа" кампанияси гуруҳи исландияликларни хабардор якуний қарор қабул қилиш учун потенциал битим шартларини о'рганишга чақиради. Аксинча, "Ё'қ" овози Европа Иттифоқига а'золик ҳақидаги келажакдаги муҳокамаларга то'сқинлик қилмайди.

Суверенитет референдумдан олдинги мунозараларда асосий масала бо'либ келган. Исландия 1944-йилда Даниядан то'лиқ мустақилликка эришди ва унинг балиқ овлаш ва денгиз саноати экспортининг қарийб 40 фоизини ташкил қилади. "Ё'қ" тарафдорлари Европа Иттифоқининг Умумий балиқчилик сиёсати доирасида Исландиянинг қимматли балиқ овлаш майдонлари устидан назоратни ё'қотишидан хавотир билдирмоқдалар ва уларнинг сувларини ҳеч қачон баҳам ко'рмасликка ва'да беришмоқда. Брюссел Исландия учун потенциал истисноларга ишора қилган бо'лса-да, бу ҳар қандай келишувга энг катта то'сиқ бо'либ қолмоқда. Ко'пгина исландияликлар 1970-йилларда Буюк Британия билан бо'либ о'тган "Терсак урушлари"ни эслашади, унда Исландия г'алаба қозонган ва балиқчилик тарихан Исландиянинг Европа Иттифоқига қо'шилишидаги асосий то'сиқ бо'лган.

2008-йилги молиявий инқироз ва Исландия банк тизимининг қулашидан со'нг, Рейкявик 2009-йилда қо'шилиш музокараларини бошлаган, аммо 2013-йилда уларни то'хтатиб қо'йган. Исландия ҳозирда Европанинг энг гуллаб-яшнаган давлатларидан бири. Бифрöст университетининг сиёсат профессори Эирикур Бергманн ББСга "ко'п одамлар буни Исландиянинг мустақиллиги билан бог'лашади" деб айтди. Яқинда Исландия касаба уюшмалари томонидан о'тказилган со'ров шуни ко'рсатдики, мамлакат дунёдаги энг қиммат 10 та давлатга қараганда қимматроқ. Дунё бо'йлаб аҳоли жон бошига то'г'ри келадиган ЯИМ бо'йича бешинчи о'ринда туришига қарамай, фоиз ставкалари 8% ни ташкил этмоқда ва инфляция 5,6% га етди. "Ҳа" фаоллари Европа Иттифоқига а'золикнинг иқтисодий афзалликлари бу ставкаларни пасайтиришга ёрдам беришини та'кидламоқда.

НАТОнинг асосчиларидан бири бо'лган Исландия ҳарбий кучларга эга эмас ва мудофаа учун иттифоқчиларга таянади. АҚШнинг икки томонлама мудофаа шартномаси 1951-йилдан бери амал қилади. "Ё'қ" кампанияси Исландиянинг хавфсизлиги НАТО ва АҚШга асосланганлигини ва Европа Иттифоқига а'золик НАТОнинг о'рнини боса олмаслигини та'кидлайди. Исландия Россиянинг то'лиқ ко'ламли босқинидан со'нг Украинанинг қат'ий тарафдори бо'либ келган ва расмийлар Россиянинг орол яқинида денгиз маневраларини кучайтирганини хавотир билан қайд этишди. Бироқ, АҚШ президенти Доналд Трампнинг Гренландияни сотиб олишга қизиқиш билдириши ҳам хавотирга сабаб бо'лди ва уни Исландия билан чалкаштириб юбориши хавотирга сабаб бо'лди. Бу йил Европа Иттифоқи ва Исландия хавфсизлик ва мудофаа бо'йича ҳамкорлик шартномасини имзоладилар, Европа Иттифоқи расмийлари Европа Иттифоқи "қадриятлар, фаровонлик ва хавфсизлик ҳамжамиятида лангар таклиф қилади" деб та'кидладилар.

Референдумдан олдинги телевидение дебатида Бош вазир Кристрúн Фростадóттир "Ҳа" кампаниясига, мухолифатдаги Мустақиллик партияси раиси Гуðрúн Ҳафстеинсдóттир эса "Ё'қ" кампаниясига раҳбарлик қилди. Кристрúн Исландиянинг Европа Иттифоқи билан мавжуд интеграциясини та'кидлаб, а'золик "биз қо'йишимиз мумкин бо'лган энг катта хавфни камайтириш чораларидан бири" бо'лишини та'кидлади. Шунингдек, у "Ҳа" овози а'золикни кафолатламаслигини ва "Ё'қ" овози ҳурмат қилинишини аниқлади. Гуðрúн эса, аксинча, овоз бериш Исландиянинг Европа билан ҳамкорлиги ҳақида эмаслигини та'кидлаб, "Биз аллақачон шундай қиламиз ва биз бу давом этишини истаймиз" деди. Бунинг о'рнига, у референдумни исландияликлар Брюсселга балиқчилик, қишлоқ хо'жалиги ва табиий ресурслар бо'йича "қарор қабул қилиш ваколатларини" беришни хоҳлайдими ёки ё'қми деган қарор сифатида баҳолади.

Геосиёсат ҳукуматнинг Европа Иттифоқи билан музокараларни қайта бошлашга ундашининг катализатори бо'лишига қарамай, кампания давомида унга чекланган э'тибор қаратилди. Европа Иттифоқи-Исландия таҳлил маркази Эуропеан Сурренц директори Ҳаллгримур Оддссон шундай деди: "Бу ко'пчилик о'йлаганидан ҳам пастроқ кун тартибида".