Инвестициялар Марказий Осиё иқтисодиёти ўсишининг асосий ички драйверига айланди – ЕОТБ

Инвестициялар Марказий Осиё иқтисодиёти ўсишининг асосий ички ҳаракатлантирувчи кучига айланди – ЕАБР

Инвестициялар Марказий Осиё мамлакатлари иқтисодий ўсишининг асосий манбалари қаторидан жой олди. Ўзбекистон капитал қўйилмалар ҳажмининг ўсиш суръатлари бўйича минтақавий етакчилар қаторига ишончли тарзда кирмоқда: 2023–2025 йилларда мамлакатда улар йилига ўртача 22,6 % га ўсди. Умуман олганда, минтақанинг тўртта давлати бўйича 2026 йилнинг биринчи ярмида инвестициялар ҳажми 17 % га ошди.

Бу ҳақда Евроосиё тараққиёт банкининг янги шарҳи маълумотлари далолат бермоқда.

2023–2025 йилларда Марказий Осиё иқтисодиёти йилига ўртача қарийб 6 % га ўсди. ЕАБР таҳлилчиларининг прогнозларига кўра, 2026 йил якунлари бўйича минтақа ЯИМнинг ўсиш суръатлари олти фоизлик кўрсаткичдан бемалол ошиши мумкин. Экспертлар доирасида бундай барқарорлик тўғридан-тўғри барқарор юқори инвестициявий фаоллик билан боғланмоқда.

2023–2025 йилларда асосий капиталга инвестицияларнинг ўртача йиллик ўсиши мамлакатлар бўйича сезиларли даражада фарқ қилди: Қозоғистонда бу кўрсаткич 10,7 % ни, Тожикистонда – 18 % ни, Ўзбекистонда – 22,6 % ни ташкил этди, Қирғизистонда эса 28 % гача кўтарилди.

Шу билан бирга, ушбу қўйилмаларни молиялаштиришнинг асосий манбаи бўлиб ҳамон маҳаллий корхоналар ва аҳолининг ўз маблағлари қолмоқда – уларнинг ҳиссасига минтақадаги капитал қўйилмалар умумий ҳажмининг 42 % дан ортиғи тўғри келади. Яна 36 % ини тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар таъминламоқда.

Шу билан бирга, банк кредитлари орқали молиялаштиришдан сезиларли даражада камроқ фойдаланилмоқда. Марказий Осиёнинг аксарият мамлакатларида инвестициялардаги кредит маблағларининг улуши 0 дан 5 % гачани ташкил этади ва фақат Қозоғистондагина у 11 % дан ошади. Бунда Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон учун халқаро молия институтлари томонидан ажратиладиган имтиёзли молиялаштириш ўта муҳим рол ўйнайди, бунинг шарофати билан йирик инфратузилма лойиҳаларини – энг аввало, транспорт ва энергетика соҳаларида амалга оширишга муваффақ бўлинмоқда.

Айни пайтда Марказий Осиё Осиё капитали учун юқори жозибадорликни намойиш этмоқда. ЕАБР маълумотларига кўра, Осиё мамлакатларидан минтақа иқтисодиётига киритилган инвестицияларнинг жамғарилган ҳажми 2016 йилдаги 29,9 миллиард доллардан 2025 йилнинг ўрталарига келиб 68 миллиард долларгача, яъни 2,3 бараварга ўсди.

Бундай Осиё қўйилмаларининг энг катта ҳажмини Ўзбекистон жалб қилди – 22,6 миллиард доллар. Кейинги ўринларда 20,6 миллиард доллар билан Туркманистон ва 19,3 миллиард доллар билан Қозоғистон бормоқда. Қирғизистон учун бу кўрсаткич 3,2 миллиард долларни, Тожикистон учун эса 2,4 миллиард долларни ташкил этди.

Бироқ, молиялаштириш ҳажми ошганига қарамай, минтақанинг инвестициявий салоҳияти ҳозирча тўлиқ очиб берилмаган. ЕАБР экспертлари энг истиқболли, аммо ҳали ҳам етарлича молиялаштирилмаган йўналишлардан бири сифатида қишлоқ хўжалигини тилга олмоқдалар, ҳозирда унинг ҳиссасига асосий капиталга йўналтирилган барча капитал қўйилмаларнинг атиги 0 дан 7 % гачаси тўғри келади. Минтақа мамлакатлари учун суғориладиган деҳқончиликни ривожлантириш ва сув тежовчи технологияларни жорий этиш стратегик жиҳатдан муҳимдир, айниқса маҳаллий ирригация инфратузилмасининг ўртача ёши аллақачон 50 йилдан ошиб кетгани ва кенг кўламли янгиланишни талаб қилишини ҳисобга олганда.

Яна бир устувор вектор – қайта ишлаш саноатидир. Ўзбекистонда асосий капиталга йўналтирилаётган барча инвестицияларнинг қарийб учдан бир қисми айнан қайта ишлаш тармоқларига йўналтирилмоқда. Қозоғистонда қайта ишлашга киритилган қўйилмалар улуши 2023 йилдаги 4,4 % дан 2026 йилнинг биринчи чорагида 14,5 % гача ўсди. Қирғизистон ва Тожикистонда бу кўрсаткичлар ҳозирча пастроқ – тегишли равишда 5 % ва 2,8 % ни ташкил этади. ЕАБРдан таъкидлашларича, қайта ишлашга қўйиладиган инвестицияларнинг кўпайиши мамлакатларга саноат базасини кенгайтириш, юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кўпайтириш ва иқтисодий ўсишни янада барқарор қилиш имконини беради.

Транспорт ва энергетика ҳам кам бўлмаган муҳим соҳалар бўлиб қолмоқда: минтақа мамлакатлари капитал қўйилмаларида транспорт секторининг улуши 7 % дан ошади, энергетикага эса ўртача 10 % дан ортиғи тўғри келади. Ушбу тармоқларни доимий равишда қўллаб-қувватлаш зарурати иқтисодиётларнинг тез суръатлар билан кенгайиши, ресурсларга бўлган талабнинг ортиб бориши, янги савдо йўлакларининг ривожланиши ва муқобил энергетикага ўтиш билан боғлиқ.

Шу тариқа, ички ва ташқи инвестиция оқимларини бундан буён ҳам рағбатлантириш бутун Марказий Осиёнинг юқори ривожланиш суръатларини сақлаб қолиш учун асосий шарт бўлиб қолмоқда.