Илк даромадлар, хатолар баҳоси, ишга ёндашув ва оила. «Сделано в Узбекистане» китоби қаҳрамонлари нималар ҳақида сўзлаб беришади
Кирилл Альтманнинг «Узбекистонда ишлаб чиқарилган» китоби қаҳрамонлари — таниқли тадбиркорлар — шериклик, пул ва ортиқча ишга турлича муносабатда бўлишади. Муаллиф билан суҳбатларда улар болалигини, илк сотувларини ва афсусланадиган қарорларини ёдга олишади. «Газета» уларнинг бизнесдаги йўли қандай шакллангани ҳақидаги ҳикояларни танлаб олди.
Илк даромадлар, хатолар баҳоси, ишга ёндашув ва оила. «Сделано в Узбекистане» китоби қаҳрамонлари нималар ҳақида гапирадилар
Бил бир йил давомида чакана савдо ва ресторан бизнесидан тортиб финтех ҳамда авиациягача бўлган турли соҳалардаги 30 нафар компания асосчилари ва раҳбарлари билан мулоқот қилди. Ушбу суҳбатлар монологлар форматида чоп этилди.
Кирилл Альтман сўзбошида тадбиркорлар билан бўлган шахсий суҳбатларни — уларнинг йўлини кўришга ёрдам берадиган иккиланишлар, хато қарорлар ва иқрорликлар билан айнан шундайлигича сақлаб қолишга ҳаракат қилганини тушунтиради.
«Интервьюда йўл намоён бўлади. Шахсий суҳбатда эса ҳақиқат пайдо бўлади — иккиланишлар, муваффақиятсиз қарорлар ва самимий „ўшанда нима қилаётганимни умуман тушунмасдим“ деган эътирофлар билан», — деб ёзади у.
Суҳбатдошлар нафақат тадбиркорлик тажрибаси билан ўртоқлашадилар, балки ҳаммаси нимадан бошланганини ҳам ёдга оладилар: қандай қилиб шиша идишлар топширишгани, товарни ўзлари етказиб беришгани, ота-оналари билан тортишишгани ва фарзандларини оилавий ишга жалб қилишгани ҳақида сўзлаб беришади.
Тадбиркорларнинг фикрлари уларнинг шерикликка, пул ва ортиқча иш соатларига қанчалик турлича қарашларини кўрсатади.
«Баъзи масалаларда қаҳрамонлар бир-бирларига зид келишади, бунинг ҳечқиси йўқ: бизнес юритишнинг ягона тўғри усули мавжуд эмас, ўттизта турлича жавоб битта „тўғри“ жавобдан кўра ҳалолроқдир», — деб ёзади муаллиф.
Safia қандолатчилик тармоғи асосчиси Мадина Самигджанова китобда оиласи тўқ ва отаси бизнес билан шуғулланганига қарамай, болалигидан ўз пулини топмоқчи бўлганини эслайди.
«Оиламиз анча тўқ эди, лекин ёрдамчи хонада ҳар доим шиша идишлар турарди ва мен қиз бола бўлишимга қарамай, уларни олиб бориб топширишга эринмасдим ва бунинг учун пул олардим. Уйда мени уришишарди — нега шиша идиш ташийсан, ўзимиз ҳам пул берамиз-ку, дейишарди. Лекин ўшандаёқ ўз пулимни ишлаб топиш мен учун муҳим эди», — дейди у.
«Чайкоф», «Молоко» ва Tosh кафелари асосчиси Алина Цимерман пули кўп бўлмаган оилада катта бўлган.
«Мени онам бир ўзи ўстирган. Қишга бир жуфт, ёзга бир жуфт пойабзал — оддий совет боласининг одатий тарихи», — деб эслайди тадбиркор аёл.
У квартира, машина, ҳордиқ чиқариш ва фарзандини таъминлаш учун ўз кучи билан пул топиш имкониятини ўз бизнесининг фахрланадиган натижаларидан бири деб атайди.
Sherin компанияси ҳаммуассиси Ринат Алимухамедов мактабдан сўнг онасининг маслаҳати билан радиотехника коллежига ўқишга кирди: кўз олдида телевизор тузатадиган тоғасининг намунаси бор эди. Биринчи ҳафтадаёқ у бу соҳа ўзига қизиқ эмаслигини тушунди. Кейинчалик ўзини сотувда синаб кўрди — 1995 йилда синфдошининг отаси ишлаб чиқарадиган колбасаларни сота бошлади.
Тармоқли маркетинг соҳасидаги аввалги тажрибаси харидорлар билан мулоқот қилишни ўрганишга ёрдам берди. Шу билан бирга, тадбиркор айнан колбаса сотиш унга ёққанини айта олмаслигини эътироф этади — у тўқчиликда яшашни хоҳларди ва шундай имкониятни кўрди.
«Асклепий» фармацевтика компанияси асосчиси Мирзо Талибов пул ҳақида фикр юритиб, отаси билан бўлган суҳбатни эслайди:
«Мен бир куни отамдан сўрадим: „Ота, нега сизда бошқаларникидек эмас? Ахир омбор мудирининг учта машинаси бор, сизда эса йўқ“. Отам эса шундай жавоб берди: „Мирзо, эгар мен олтин тўшакда ётсам, яхшироқ ухлайманми?“»
Талибовнинг сўзларига кўра, ўшандан бери у пулни восита сифатида қабул қилади.
Самигджанова болалари бироз катта бўлгач, уйда пишириқлар пиширишни бошлади. У ҳар доим рецептлар ва пишириқларнинг сифати ҳақида ўйлаганини эслайди.
«Оқшомда уйга келиб, рецептлар билан ухлаб қолардим. Эрталаб соат бешда яна рецептлар билан турардим. Фақат меҳмонларга ҳамма нарса ёқиши ҳақида ўйлардим. агар клиент пирожноени қолдириб кетса, кейин уни тотиб кўрардим — нега у охиригача емаганини тушунишим муҳим эди», — дейди Safia асосчиси.
Бизнесни кенгайтиришга унга ўғиллари ёрдам беришди. Унинг сўзларига кўра, улар ҳали болалик пайтларида — 14, 12 ва олти ёшда ишлай бошлашган. «Менинг олти ёшли ўғлим ҳақиқатан ҳам кассада турарди! Ўшанда менга ҳар қандай ёрдам керак эди», — деб эслайди у.
Ресторатор, Caravan Group ва Палов музейи асосчиси Тимур Мусин учун асосий скептик унинг онаси — таниқли санъатшунос Наталья Мусина эди. «Онам сўрарди: „Нима қиляпсан? Етти юзта ўриндиқнинг нима кераги бор? У ерга кимни олиб келиб ўтқазасан?“» — дейди у.
Teodora Goods агроэкспорт компанияси асосчиси Дильдора Атаджанова бошлиғи томонидан бўлган тегажоғликдан сўнг компания очганини айтади. У бошқа ёлланма ишга ўтишдан қўрқарди: вазият такрорланиши, ишга киритилган куч эса яна зое кетиши мумкин эди.
«Фақат шу сабабли мен компания очдим. Менда бошқа ҳеч қандай амбициялар йўқ эди», — дейди тадбиркор аёл.
Шахсий бизнес унга кўпроқ эркинлик берди, лекин стереотиплар ишбилармон шериклар билан бўлган муносабатларда ҳам сақланиб қолди.
«Далаларга бориб, фермерлар билан мулоқот қилганимда, биринчи тож ибора шу бўлади: „Бошлиғингизни чақиринг, кейин гаплашамиз“. Лекин 15 дақиқа кифоя — улар мутлақо бошқача гаплаша бошлашади. Тўғри-да, сиз пул тўлаяпсиз», — дейди Дильдора Атаджанова.
Иш ва оналикни бирга олиб бориш у учун алоҳида вазифага айланди: нафақат ёрдамни ташкил этиш, балки яқинларига бу нима учун кераклигини тушунтириш ҳам лозим эди.
«Бу меъёрга айлангунча, ўз қоидаларингизни ўз ҳисобингиздан ташкил қилишингизга тўғри келади. Ҳозир энди ҳамма ҳамма нарсани тушунади ва ёрдам беради», — дейди у.
Атаджанова ота-онасининг қўллаб-қувватлашини ўз йўлининг муҳим қисми деб ҳисоблайди. Улар уни турмушга чиқишга шоширишмаган ва синаб кўриш учун эркинлик беришган: «Синаб кўр, бор, қил, пул топ».
Korzinka асосчиси Зафар Хашимов тармоқ ўсишини ўзи ушлаб туришга мажбур бўлган даврни эслайди.
«„Эски“ Ўзбекистонда бир йўналишда ўсиш ва шу билан бирга эътибордан четда қолиш қийин эди, агар сени пайқаб қолишса — бу, юмшоқ қилиб айтганда, ёмон оқибатларга олиб келарди. Шунинг учун бизнес ўсиши кераклигини кўриб турсанг-да, уни сунъий равишда ушлаб турадиган пайтлар бўларди», — дейди у.
Тармоқни кенгайтириш ўрнига Хашимов параллель лойиҳаларни ишга туширди. У бундай куч сочишни катта хато деб ҳисоблайди, гарчи қарор қисман мажбурий бўлса ҳам: ривожланишга етказиб бериш, конвертация ва солиқ соҳасидаги чекловлар, шунингдек, хавфсизлик учун хавотир халақит берарди.
«Ва сиз яхши жойда ишлаб топганингизни ёмон жойда совуришни бошлайсиз. Энг ёмони пул ва энергияни йўқотиш ҳам эмас — энг ёмони у ерда вақтни йўқотаётганингиздир», — дейди тадбиркор.
Тимур Мусин инқирозлар ҳақида фикр юритар экан, ҳокимият қарорларининг бизнес учун оқибатларига эътибор қаратади.
«Қаранг: ярим йил ичида бизнеснинг верандаларини ҳам бузиб ташлашди, тандирларини ҳам йўқ қилишди, пешлавҳаларини ҳам олиб ташлашди. Бизнесга қанча халақит берсанг ҳам ҳаммасига чидайди деб ўйлашади. Лекин фақат оиласини боқиши керак бўлганлар чидайди — кичик тадбиркорлар чидайди, йирик тадбиркорлар эса йўқ: улар шунчаки бу иқтисодиётга сармоя киритишмайди», — деб ҳисоблайди ресторатор.
Қаҳрамонларнинг биргаликда ишлаш тажрибаси турлича. Алина Цимерманнинг айтишича, шериклар билан бўлган барча бизнесдан у, эҳтимол, «10 фоизга» қониққан. Янги лойиҳаларни у мустақил равишда ишга туширишга ҳаракат қилади.
«Шундай бўладики, сиз бутун умрингизни бағишлаган лойиҳа шеригингиз учун умуман ҳеч нарсани англатмайди. Унинг учун бу иккинчи даражали арзимас нарса, сиз учун эса — бутун умрингиз», — деб тушунтиради у.
Afisha Media асосчиси Сурен Сапов, аксинча, шерикликни зарур деб ҳисоблайди, лекин келишувларни қайд этиш ва мунтазам равишда қайта кўриб чиқиш кераклигини таъкидлайди.
Зафар Хашимов ваколатларни топшириш имкониятини ходимларнинг лойиҳани ўзлариникидек қабул қилишга тайёрлиги билан боғлайди.
«Масъулият — бу инсон қараб шундай дейишидир: „Ҳа, компания сизники, лекин бу лойиҳа — меники“. У нимани муваффақият деб ҳисоблашни ва унга қандай эришишни тушунади», — деб тушунтиради Korzinka асосчиси.
TBC Uzbekistan раҳбари Ника Курдиани ёшлигида профессионал тарзда баскетбол ўйнаган. Ушбу тажриба унинг ишга бўлган қарашига ҳам таъсир қилади: у компанияни терма жамоага, лойиҳаларни эса чемпионатларга қиёслайди.
«Шахсан мен work-life balanceъга ишонмайман: work ва life — бу бир хил нарса. Агар сиз жараёндан завқ олмасангиз, унда нега у билан умуман шуғулланяпсиз?» — дейди у.
Ринат Алимухамедов иш бошида эрталаб соат саккиздан кечқурун соат ольтигача савдо қилганини, сўнг кечаси соат биргача товарларни дўконларга етказиб берганини эслайди. Уйга соат иккида қайтарди, соат бешгача ухлаб, яна ишга жўнаб кетарди. У ишлаб чиқаришни очганидан кейин фақат беш йил ўтиб биринчи машинасини сотиб ололди: унгача барча пулни қайта сармоя қиларди.
Ёш ўтиши билан бундай режимга бўлган муносабат ўзгарди. Бир нечта бизнес бўлганида, дейди у, ёрдамчи лойиҳаларда тўхташ, нафасни ростлаш ва сайр қилишга рухсат бериш мумкин.
Сурен Сапов ҳам, агар эътиборни ишга қаратишнинг иложи бўлмаса, танаффусларга йўл қўяди.
«Мураббо хоҳлайсанми? Бор, шу мураббога тўйиб ол, хоҳласанг бир ҳафта е! Агар бу сенинг ишинг бўлса ва у сен учун муҳим бўлса, барибир қайтасан ва ҳаммаси жойида бўлади», — дейди у.