"Икки томонлама динамика ва минтақавий мувофиқлаштириш": Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги ҳамкорлик истиқболлари бўйича мутахассислар
Каспий денгизининг икки қирғоғи чиндан ҳам ягона маконга айланиб боряптими? Газета билан суҳбатлашган мутахассисларнинг фикрича, Тошкент ва Боку ўртасидаги муносабатлар аллақачон рамзий дипломатиядан анча узоққа кетган, аммо Марказий Осиё ва Жанубий Кавказнинг интеграцияси ҳали ҳам янги пайдо бўлаётган жараён бўлиб қолмоқда.
"Икки томонлама динамика ва минтақавий мувофиқлаштириш": Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ о'ртасидаги ҳамкорлик истиқболлари бо'йича мутахассислар
"Газета" яқинда О'збекистон ва Озарбайжон президентлари томонидан имзоланган Абадий до'стлик шартномасини мутахассислар билан муҳокама қилди. Сиёсацҳунослар янги ҳужжатнинг аҳамияти, Марказий Осиё ва Озарбайжон о'ртасида ягона макон яратиш имконияти ва Жанубий Кавказ билан муносабатлар учун мақбул формат ҳақида о'з фикрлари билан о'ртоқлашдилар.
**Абадий до'стлик шартномалари: О'тмишдан ҳозирги кунгача**
Илгари "абадий до'стлик шартномалари" ко'пинча ҳиссий ва'далар, СССР қулаганидан кейин мустаҳкам иқтисодий пойдеворсиз биродарликни мустаҳкамлашга уриниш эди. Бироқ, Озарбайжон билан тузилган ҳозирги шартнома олдиндан то'лов эмас, балки мавжуд воқеликларнинг кодификацияси ҳисобланади.
Томонлар аввал самарали институтларни яратдилар, чегаралараро транспорт ё'лларини ишга туширдилар, иқтисодиётларини ко'п миллиард долларлик қо'шма лойиҳалар орқали бог'ладилар ва муҳим пайтларда бир-бирларига сезиларли геосиёсий ёрдам ко'рсатдилар. Шундан кейингина улар бундай шартномани имзоладилар. Бу о'з-о'зидан пайдо бо'лган қарор эмас, балки Марказий Осиё ва Кавказнинг икки асосий давлати о'ртасидаги тизимли яқинлашувнинг мантиқий якуни эди.
Ушбу ҳужжат нафақат о'заро ишончнинг юқори даражасини мустаҳкамлади, балки томонларга тажовуз қилмаслик, бетарафлик ва Боку ёки Тошкентнинг хавфсизлик манфаатларига зарар етказиши мумкин бо'лган коалицияларда қатнашмаслик бо'йича қат'ий халқаро ҳуқуқий мажбуриятларни юклади. Унинг мақсади йирик ташқи кучлар икки республика о'ртасида низо қо'зг'атиши ёки уларни бир-бирига қарши қо'йиши хавфини камайтиришдир. Бошқача қилиб айтганда, глобал инқирозлар фонида О'збекистон ва Озарбайжон Марказий Осиё ва Жанубий Кавказда барқарорлик ва хавфсизлик масалалари бо'йича о'з позицияларини сезиларли даражада яқинроқ мувофиқлаштирмоқдалар.
Ҳар бир давлат муносабатларни ривожлантириш доирасини мустақил равишда белгилайди. Ко'пинча муносабатларга берилган турли мақомлар уларни белгиланган даражага - бу ҳолда абадий до'стлик даражасига ко'таришга уринишдир.
Буни Хитой ташаббуслари билан таққослаш мумкин. Пекин о'з ташаббусларига "Бир камар, бир ё'л", "Биргаликда тақдир ҳамжамияти" ёки "Глобал хавфсизлик ташаббуси" каби жозибали номларни беришни ёқтиради. Бундай формулалар э'тиборни тортади ва муносабатлар ривожланадиган бренд яратади. Менимча, О'збекистон ва Озарбайжон о'ртасидаги кейинги учрашувлар "абадий до'стлик" бренди остида о'тказилади, бу ҳам бошқача муҳит яратади.
Менимча, Абадий До'стлик Шартномасининг аҳамиятини сиёсий рамзийликка чеклаб бо'лмайди. У изчил равишда шакллантирилган давлатлараро ишончнинг сифат жиҳатидан янги даражасини мустаҳкамлайди: стратегик шериклик, иттифоқчилик муносабатлари, Олий Давлатлараро Кенгаш ва энди эса — абадий до'стлик.
Ҳужжат мисли ко'рилмаган даражада юқори даражадаги иттифоқчилик муносабатларини институционализация қилади, о'заро қо'ллаб-қувватлашнинг кучли ҳуқуқий ва сиёсий кафолатларини мустаҳкамлайди. Унда томонлар бир-бирининг суверенитети, мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлигига қарши қаратилган ҳар қандай иттифоқлар ёки ташаббусларда иштирок этмаслик бо'йича асосий мажбуриятлар белгиланган.
Глобал дипломатиянинг тарихий тажрибаси соф декларатив формулаларнинг заифлигини ко'рсатади. Аммо О'збекистон-Озарбайжон ҳамкорлигининг ҳозирги босқичи мустаҳкам пойдеворга асосланган. Со'нгги саммит давомида Шартнома билан бир қаторда, о'заро савдони 2030-йилга келиб 1 миллиард долларга етказиш дастури тасдиқланди, инвестиция режалари қабул қилинди ва банк, саноат, хом ашёни қайта ишлаш, та'лим, туризм ва қишлоқ хо'жалиги соҳаларида янги лойиҳалар ишга туширилди. О'збекистонда Озарбайжон капитали иштирокида 280 та корхона ташкил этилган ва қо'шма инвестиция компанияси фаолият юритмоқда.
Шунинг учун мен Шартномани биринчи навбатда аллақачон о'рнатилган амалий шериклик учун узоқ муддатли сиёсий асос сифатида ко'рардим. Бундай ҳужжатларнинг мустаҳкамлиги сарлавҳанинг о'зи билан эмас, балки сиёсий ирода, институтлар ва о'заро манфаатларнинг барқарорлиги билан белгиланади. Бугунги кунда О'збекистон-Озарбайжон муносабатларида учала компонент ҳам мавжуд.
Бу реал иқтисодиётдаги тектоник силжишларга асосланган сиёсий баёнотдир. Бу шунчаки ният декларацияси эмас, балки янги тузилмани шакллантириш баёноти бо'либ, мутахассислар уни 2025-йилда Озарбайжон Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари форматига расман қо'шилганидан кейин тобора ко'проқ "СА + Озарбайжон" макроминтақаси деб аташади. Натижада, Озарбайжон билан о'заро алоқалар хавфсизлик ва ривожланишда умумий манфаатларга эга бо'лган ягона транскаспий маконининг хусусиятларини о'злаштира бошлади.
**Макроминтақанинг иқтисодий ва логистика пойдевори қуйидаги омилларга асосланади:**
Биринчидан, О'рта ё'лак назарий лойиҳадан минтақа иқтисодиёти учун асосий транспорт артерияларидан бирига айланди. Озарбайжон портлари (Боку/Олот) Марказий Осиёга г'арбий ё'налишларга қо'шимча кириш имконини беради ва Марказий Осиёдан (ва Хитойдан) юкларсиз Озарбайжоннинг транзит инфратузилмаси камайиб бормоқда.
Иккинчидан, Каспий денгизида энергетика тизимларини бирлаштириш, яшил энергия транзити ва углеводородларни биргаликда ишлаб чиқиш лойиҳалари минтақани ягона энергия блокига айлантирмоқда.
Учинчидан, қо'шма инвестиция фондларининг яратилиши, автомобилсозлик ва то'қимачилик саноатига катта миқдордаги инвестициялар ва ҳатто етакчи Озарбайжон банкининг О'збекистон бозорига кириши ягона бизнес майдони пайдо бо'лаётганини ко'рсатади.
Шу билан бирга, макроминтақанинг ягона иқтисодий субьект сифатида ишлаши учун Каспий денгизи орқали юк ташиш учун изчил, аниқ ва барқарор тарифлар жуда муҳимдир. Бу жараён ҳозирда ривожланиш босқичида. Хитой ва Марказий Осиёдан юк ташишнинг о'сиши ягона хизмат ко'рсатиш стандартларини яратишни, Каспий денгизидаги терминалларни синхрон равишда кенгайтиришни ва паром флоти танқислигини биргаликда бошқаришни талаб қилади.
**Ягона макон: Қийинчиликлар ва имкониятлар**
Геосиёсий ва геоиқтисодий деганда нимани тушунамиз? Хавфсизлик муаммолари Озарбайжон ва Марказий Осиё мамлакатлари учун умумийми? Геосиёсат ҳақида гапирадиган бо'лсак, мен уларни олтита мамлакатнинг барчаси учун умумий деб айтмаган бо'лардим.
Агар биз транспорт соҳаси ҳақида гапирадиган бо'лсак, ҳа, эҳтимол биз ягона ёндашувни ишлаб чиқишимиз мумкин. Аммо, менга ко'риниб турибдики, Қирг'изистондаги яқинда то'ртта қо'шни давлатга та'сир ко'рсатган электр узилишлари маконнинг чинакам о'заро бог'лиқлигини ко'рсатди. Худди шу нарса сув муаммоларига ҳам тегишли. Бир мамлакатда сув танқислиги сув ресурсларининг бошқаларига оқишига ва натижада асосий товарлар нархларига та'сир қилиши мумкин. Бошқача қилиб айтганда, буларнинг барчаси бирлашган ва о'заро бог'лиқ маконнинг ко'рсаткичларидир.
Озарбайжон билан Марказий Осиё ҳали ҳам умумий маконни шакллантириш жараёнида, биринчи навбатда транспорт соҳасида.
Бу баҳо, албатта, келажакнинг сиёсий қарашларини о'з ичига олади, аммо у аллақачон бутунлай об'эктив жараёнларга асосланган. Президент Алиев нафақат географик яқинлик ҳақида гапирди. Со'нгги уч йил ичида у Марказий Осиё давлатларига 14 марта ташриф буюрди ва минтақа раҳбарлари Озарбайжонга 23 марта ташриф буюришди. Бу мисли ко'рилмаган даражада давлатлараро мулоқотдир.
Энг муҳими, Евросиёнинг иқтисодий географияси о'згармоқда. Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ Шарқ-Г'арб транспорт, энергетика ва савдо занжирларида бир-бирини то'лдирувчи бо'г'инларга айланмоқда. Марказий Осиё давлатлари учун Озарбайжон ё'налиши Каспий денгизи орқали Кавказ, Туркия ва Европа бозорларига қо'шимча чиқиш имконини беради. Озарбайжон учун Марказий Осиё о'сиб бораётган бозор ва Шарққа транзит маконининг табиий кенгайтмаси ҳисобланади.
Шу муносабат билан О'збекистон транспорт алоқаларини кенгайтириш, бошдан-оёқ ишлаб чиқариш занжирларини ривожлантириш, транспортни рақамлаштириш ва узоқ муддатли қо'шма дастурларни ишлаб чиқиш тарафдори. Бу ёндашув бизнинг ташқи сиёсатимизнинг асосий ё'налишига мос келади: геосиёсий рақобат эмас, балки умумий ривожланиш ё'лида давлатлар имкониятларини прагматик бирлаштириш. Яқинда Бишкекда Марказий Осиё ва Озарбайжон раҳбарларининг норасмий учрашувида Президент Шавкат Мирзиёев минтақалараро ҳамкорликнинг барқарор архитектурасини яратишни то'г'ридан-то'г'ри таклиф қилди.
Шунинг учун мен пайдо бо'лаётган трансминтақавий о'заро бог'лиқлик макони ҳақида гапирган бо'лардим. Унинг аҳамияти давлатларимизнинг географияни иқтисодий устунликка айлантириш қобилияти билан белгиланади.
**Бирлашган ёндашув: Икки томонлама алоқалар ва минтақавий мувофиқлаштириш**
Менимча, Марказий Осиё мамлакатлари учун икки томонлама алоқаларни мустаҳкамлашни мувофиқлаштирилган минтақавий форматга босқичма-босқич о'тиш билан бирлаштирган ҳолда, бирлашган ёндашувдан фойдаланиш самаралироқ бо'лар эди.
Тезлик ва мослашувчанлик муҳим бо'лган муайян иқтисодий муаммоларни тезкор ҳал қилиш учун икки томонлама формат жуда муҳим. Бу икки пойтахтга қо'шма инвестиция фондларини то'г'ридан-то'г'ри ишга тушириш, ишлаб чиқариш корхоналарини очиш ва саноат кооперациясини ривожлантириш имконини беради. Бу ҳолда, мамлакатлар о'з сур'атларида тез олдинга силжишлари, юқори мезонларни белгилашлари ва бошқа ҳамкорлар учун тайёр ҳамкорлик моделларини яратишлари мумкин.
Шу билан бирга, О'рта ё'лак ёки бирлашган энергия ва рақамли магистраллар каби йирик геосиёсий ва трансчегаравий лойиҳаларни мувофиқлаштирилган минтақавий ёндашувсиз амалга ошириш мумкин эмас. Қо'шни давлатлар о'ртасидаги транзит ҳудудларида инфратузилма тиқилиб қолиши, тарифларнинг ошиши ёки божхона то'сиқлари пайдо бо'лса, ҳатто энг самарали икки томонлама келишувлар ҳам о'з фаолиятини то'хтатади.
Ушбу масалалар бо'йича минтақавий келишувни ишлаб чиқиш учун Марказий Осиё-Озарбайжон формати учун доимий котибиятни ташкил этиш о'ринли ко'ринади. Бу ко'п томонлама мулоқотни институционализация қилади ва энергетика ва рақамлаштиришдан тортиб, трансчегаравий инфратузилмагача бо'лган стратегик соҳаларда умумий минтақавий стандартларни ишлаб чиқади.
Ҳозирда минтақадаги ҳар бир давлат Озарбайжонга о'з ёндашувини ишлаб чиқади, чунки биз, ахир, бешта турли давлатмиз. Ва менимча, қисқа муддатда икки томонлама формат самарали ишламоқда. Масалан, Озарбайжон ва О'збекистон томонидан яратилган қо'шма жамг'арма. Жамг'арма доирасида реал лойиҳалар учун маблаг'лар ажратилмоқда. Бундан ташқари, қурилиш соҳасидаги лойиҳалар, шунингдек, нефт ва газ соҳасидаги лойиҳалар мавжуд.
Ко'п томонлама форматни келажакка қараб ривожлантириш яхшироқдир. Чунки мамлакатларимиз ҳали ҳам биргаликда яшашни ва ишлашни о'рганишлари керак. Ва Озарбайжон билан ҳамкорлик мисоли буни яққол ко'рсатиб турибди. Мамлакатлар умумий формат топишга ҳаракат қилмоқдалар, турли қадамлар қо'ймоқдалар, хатоларга ё'л қо'ймоқдалар, лекин аста-секин о'рганмоқдалар.
Менимча, узоқ муддатда бундай минтақавий ёндашув муҳим бо'лади. Шу билан бирга, Озарбайжон ва Жанубий Кавказ билан о'заро муносабатларга фақат минтақавий ёндашув призмасидан қарашга ҳали арзимайди. Минтақадаги мамлакатлар бошқа давлатларни ҳам минтақавий жараённинг бир қисми сифатида ко'ришади - масалан, Афг'онистон ва ҳатто, менинг ма'лумотларимга ко'ра, Мо'г'улистон. Шунинг учун, менимча, бу формат кенгаяди.
Бирини иккинчисидан устун қо'йишнинг ҳожати ё'қ. Кучли минтақавий ҳамкорлик кучли икки томонлама муносабатларга асосланади ва энг йирик лойиҳалар, о'з навбатида, бир нечта мамлакатларнинг мувофиқлаштирилган қарорларини талаб қилади.
Икки томонлама ҳамкорлик тезроқ тараққиётга имкон беради - корхоналар, инвестиция механизмларини яратиш ва минтақалараро алоқаларни ривожлантириш. Бироқ, транспорт ё'лагини фақат икки мамлакат қура олмайди. Бу мувофиқлаштирилган тарифлар, божхона процедуралари, рақамли ечимлар, порт ва темир ё'л инфратузилмасини талаб қилади. Худди шу нарса энергетика, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва саноат ҳамкорлигига ҳам тегишли.
Шунинг учун энг истиқболли модел "икки томонлама динамика ва минтақавий мувофиқлаштириш"дир. Бундан ташқари, Марказий Осиё бу босқичга анча мустаҳкамланиб бормоқда. Маслаҳат учрашувлари доимий мулоқот, муросага келиш ва биргаликдаги мас'улият маданиятини ривожлантирди. Озарбайжоннинг 2025-йил ноябр ойида ушбу форматга қо'шилиши бу жараённинг мантиқий давоми бо'лди.
Бу ерда о'заро та'сирнинг очиқ, прагматик ва қарама-қаршиликсиз хусусиятини сақлаб қолиш жуда муҳимдир. Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ о'ртасидаги яқинлашув ҳеч кимга қарши эмас, балки минтақадаги барча давлатларнинг имкониятларини кенгайтиришга қаратилган бо'лиши керак.
Марказий Осиё-Жанубий Кавказ форматининг истиқболлари
Аввало Озарбайжоннинг Маслаҳат учрашувларига қо'шилиши натижаларини ко'риб чиқайлик. Бокунинг ушбу форматдаги иштироки ҳали то'лиқ шаклланмаган. Маслаҳат учрашувлари ҳали ҳам "Марказий Осиё-Озарбайжон" деб аталади, мамлакат ҳали учрашув логотипида ко'рсатилмаган ва С5+1 учрашувларида иштирок этмайди. Озарбайжоннинг ушбу форматга киритилишининг ягона мисоли Афг'онистондаги таҳлил марказлари учрашуви бо'лди.
Жанубий Кавказ нафақат Озарбайжондан кенгроқ. Грузия ва Арманистоннинг минтақада мавжудлиги, уларнинг турли геосиёсий векторлари билан, ягона минтақавий платформани шакллантиришни об'эктив равишда мураккаблаштиради.
Менимча, ҳозирги "Марказий Осиё-Озарбайжон" формати ҳозирги тактик муаммоларни самарали ҳал қилади. Боку Жанубий Кавказдаги шубҳасиз иқтисодий ва логистика етакчисидир. Озарбайжоннинг Марказий Осиё форматидаги иштироки икки минтақа о'ртасида барқарор институционал алоқани яратади, чунки Кавказдаги барча умумий энергия, транспорт ва рақамли ё'налишлар Озарбайжон инфратузилмаси орқали о'тади.
Бироқ, узоқ муддатда то'лақонли "Марказий Осиё-Жанубий Кавказ" платформасининг ишга туширилиши тарихий заруратга айланади.
Бугунги кунда Жанубий Кавказ турли ташқи сиёсий ё'налишларга эга бо'лган учта давлатдан иборат мураккаб минтақа бо'либ, у ерда Грузия аллақачон Боку-Тбилиси-Карс темир ё'ли орқали транзит жараёнларига чуқур сингиб кетган.
Транспорт ё'лаклари очилгандан ва ишга туширилгандан со'нг Арманистон умумий Евроосиё тармог'ига интеграциялашганда янада изчил геоиқтисодий макон шаклланиши мумкин. Ереваннинг Европа интеграциясини қо'ллаб-қувватловчи со'нгги баёнотлари некбинликни уйг'отади ва Арманистонни Марказий Осиё пойтахтлари учун янада башоратли ва истиқболли шерикка айлантиради.