Абадий дўстлик формати: Иқтисодиётдан хавфсизликка
Ўзбекистон 26 йил ичида биринчи марта Шавкат Мирзиёев ва Илҳом Алиев томонидан 23-август куни имзоланган янги икки томонлама Абадий дўстлик шартномасини тузди. Газета Тошкент илгари ушбу формуладан фойдаланиб қайси давлатлар билан муносабатларни расмийлаштирганини ва бундай шартномаларнинг мазмуни сўнгги 30 йил ичида қандай ўзгарганини ўрганиб чиқди.
**Абадий до'стлик формати: Иқтисодиётдан хавфсизликка**
23-август куни О'збекистон Президентлари Шавкат Мирзиёев ва Озарбайжон Президентлари Илҳом Алиев Абадий до'стлик шартномасини имзоладилар. Тошкент учун бу 26 йил ичидаги биринчи икки томонлама ҳужжат; аввалгиси Тожикистон билан 2000-йилда тузилган эди.
"Газета" газетаси бундай ҳужжатлар мазмуни со'нгги уч о'н йилликда қандай ривожланганини таҳлил қилди: 1990-йиллардаги иқтисодий интеграция ва хавфсизлик масалаларидан тортиб, чегараларни тартибга солиш, минтақавий алоқалар ва яқинда тузилган стратегик шерикликгача.
Ушбу туркумдаги биринчиси 1996-йил 8-майда Тошкентда имзоланган О'збекистон ва Туркия о'ртасидаги Абадий до'стлик ва ҳамкорлик шартномаси эди. Ҳужжат номи нафақат "абадий до'стлик", балки о'зига хос ҳамкорликни ҳам та'кидлайди. Томонлар тарихий, маданий ва лингвистик яқинликларни, шунингдек, суверенитет, ҳудудий яхлитлик ва ички ишларга аралашмасликни о'заро ҳурмат қилишга ург'у беришди.
Тошкент учун бу мустақил О'збекистоннинг ташқи сиёсат архитектурасини шакллантирган биринчи муҳим ҳужжатлардан бири эди. Ушбу шартнома Туркия билан сиёсий, иқтисодий, гуманитар ва бошқа алоқаларни ривожлантириш учун асос яратди.
О'збекистон ва Қозог'истон о'ртасидаги Абадий до'стлик шартномаси 1996-йил 24-декабрда Тошкентда имзоланган ва иккала томон томонидан ратификация қилинганидан со'нг 1998-йил 30-ноябрда кучга кирган.
Ушбу ҳужжатда, Туркия билан тузилган шартнома сингари, икки халқнинг тарихий, маданий ва тилшунослик яқинлиги қайд этилган. Бироқ, Ягона иқтисодий макон доирасида иқтисодий ҳамкорликка ва икки мамлакатнинг иқтисодий субьектлари о'ртасида то'г'ридан-то'г'ри алоқаларни о'рнатишга алоҳида э'тибор қаратилган.
Яна бир муҳим хусусият хавфсизлик қоидаларидир. Томонлар о'з ҳудудларидан бир-бирига қарши қуролли тажовуз ёки душманлик фаолияти учун фойдаланишнинг олдини олишга ва учинчи давлатлар томонидан ҳужум таҳдиди юзага келган тақдирда маслаҳатлашувлар о'тказишга ва'да беришди. Ҳарбий ҳамкорликни ривожлантириш ҳам алоҳида ко'зда тутилган.
Шундай қилиб, Қирг'изистон-О'збекистон шартномаси бир нечта соҳаларни бирлаштирди: тарихий ва маданий яқинлик, иқтисодий интеграция ва о'заро хавфсизлик элементлари.
Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги Абадий Дўстлик Шартномаси 1998-йил 31-октабрда Тошкентда имзоланган ва 2000-йил 17-январда кучга кирган. Ушбу ҳужжатнинг асосий хусусиятларидан бири давлат чегарасининг алоҳида кўриб чиқилишидир. Томонлар мавжуд маъмурий-ҳудудий чегарани давлат чегарасининг асоси сифатида тан олдилар ва унинг режими билан боғлиқ масалаларни расмийлаштириш учун қўшма комиссия тузишга келишиб олдилар.
Ушбу Абадий Дўстлик Шартномаси 1992-йилдаги Дўстлик, Ҳамкорлик ва Ўзаро Ёрдам Шартномасининг ўрнини эгаллади. Бугунги кунда ушбу ҳужжат икки мамлакат ўртасидаги муносабатлардаги асосий ҳужжатлардан бири бўлиб қолмоқда, гарчи кейинчалик у 2013-йилги Стратегик Шериклик Шартномаси ва 2022-йилги Иттифоқчилик Муносабатлар Шартномаси билан тўлдирилган бўлса ҳам.
Ўзбекистоннинг кейинги икки томонлама абадий дўстлик шартномаси Тожикистон билан тузилган шартнома эди. У 2000-йил 15-июнда Душанбеда имзоланган ва 2001-йил 28-мартда кучга кирган. Ҳужжат, шунингдек, мустақиллик ва суверенитетга ҳурмат асосидаги муносабатларни мустаҳкамлади.
Унда о'заро қо'ллаб-қувватлаш, биринчи навбатда, мустақиллик, суверенитет ва ҳудудий яхлитликка таҳдидларнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.
Аввалги шартномалар билан таққослаганда, ушбу шартнома сиёсий ва минтақавий хавфсизликка алоҳида э'тибор қаратади. Шу билан бирга, шартнома Тошкент ва Душанбе о'ртасидаги янада яқинлашиш учун асос бо'лди. 2018-йилда томонлар стратегик шериклик шартномасини, 2022-йилда абадий до'стлик ва иттифоқни мустаҳкамлаш то'г'рисидаги декларацияни ва 2024-йилда иттифоқчилик муносабатлари то'г'рисидаги шартномани имзоладилар. Бироқ, 2000-йилги шартноманинг о'зи икки мамлакат о'ртасидаги амалдаги ҳуқуқий асоснинг бир қисми бо'либ қолмоқда.
1997-йил 10-январда Бишкекда имзоланган Қозог'истон, Қирг'изистон ва О'збекистон о'ртасидаги абадий до'стлик шартномаси алоҳида о'рин тутади. О'збекистон уни о'ша йилнинг август ойида ратификация қилди.
Шартнома Марказий Осиёнинг учта давлатининг яқинроқ минтақавий ҳамкорликни о'рнатишга уринишлари фонида пайдо бо'лди. Унинг кириш қисмида Ягона иқтисодий макон доирасида иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштириш, иқтисодий субьектлар о'ртасида то'г'ридан-то'г'ри алоқаларни о'рнатиш ва минтақада сиёсий барқарорлик ва миллатлараро тотувликни мустаҳкамлаш зарурлиги аниқ айтилган.
Ушбу ҳужжатни шунчаки учта икки томонлама до'стлик шартномаларининг йиг'индиси сифатида эмас, балки учта Марказий Осиё давлати учун алоҳида минтақавий ҳамкорлик архитектурасини яратишга уриниш сифатида ко'риш мумкин.
Қирг'изистон, Тожикистон ва О'збекистон президентлари 2025-йил 31-март куни Хо'жандда Абадий до'стлик то'г'рисидаги Хо'жанд декларациясини имзоладилар. Шу билан бирга, уч мамлакат чегарасидан о'тиш пункти бо'йича шартнома имзоланди.
2025-йил контексти 1990-йилларнинг охирларидан сезиларли даражада фарқ қилади. 1997-йилги уч томонлама шартнома о'ша пайтдаги Марказий Осиё иқтисодий интеграция лойиҳаларининг бир қисми бо'лган бо'лса-да, Хо'жанд декларацияси уч давлат о'ртасидаги бир қатор мураккаб чегара масалалари ҳал қилингандан со'нг пайдо бо'лди. Унинг асосий ё'налиши яхши қо'шничилик, суверенитет ва ҳудудий яхлитликка о'заро ҳурмат, ишончни мустаҳкамлаш ва минтақани биргаликда ривожлантиришдир.
Декларациянинг чегара шартномаси билан бир вақтда имзоланганлигининг о'зи ҳудудий низоларни ҳал қилишдан яқинроқ минтақавий ҳамкорликка о'тишни рамзий қилди.
Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги Абадий дўстлик шартномаси 2026-йил 23-августда Озарбайжон Президенти Илҳом Алиевнинг ташрифи доирасида Тошкентда имзоланган.
Ҳужжатнинг ўзига хослиги шундаки, у икки мамлакат ўртасида стратегик шериклик ёки иттифоқни яратмайди, балки тасдиқлайди: бу муносабатлар аллақачон 2024-йилги Иттифоқчилик муносабатлари шартномасида мустаҳкамланган эди. Янги ҳужжат уларга қўшимча узоқ муддатли пойдевор беради.
Шартномада икки мамлакат муносабатлари абадий дўстлик, ўзаро ишонч, стратегик шериклик ва иттифоқчиликка асосланганлиги аниқ айтилган. Томонлар, шунингдек, бир-бирларининг миллий воқеликка мувофиқ ривожланиш йўллари ва моделларини мустақил равишда танлаш ҳуқуқини қўллаб-қувватлайдилар.
Янги шартнома сиёсий яқинликни замонавий иқтисодий ва транспорт кун тартиби - логистика, транзит, рақамли иқтисодиёт, электрон тижорат, космик технологиялар ва энергетика билан сезиларли даражада боғлайди. Бу Боку ва Тошкент ўртасидаги муносабатларнинг ҳозирги даражасига ва Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасида транспорт алоқаларини ривожлантиришга бўлган қизиқишларига мос келади.
Натижада, со'нгги 30 йил ичида О'збекистон дипломатиясида "абадий до'стлик" формуласининг моҳияти ривожланди: 1990-йиллардаги иқтисодий интеграция ва хавфсизлик масалаларидан тортиб, о'заро ишончни мустаҳкамлаш ва чегараларни тартибга солишгача, кейин эса минтақавий яқинлашув ва иттифоқчиликка қадар. Озарбайжон билан тузилган шартнома ушбу эволюцияни давом эттиради, мавжуд стратегик шерикликни мустаҳкамлайди ва уни иқтисодий, транспорт ва гуманитар кун тартиби билан то'лдиради.