Ҳиндистонда рақамли тўловлар ривожланаётган бўлса-да, нақд пул нега ҳамон оммабоплигини йўқотмаяпти

Ҳатто Ҳиндистонда рақамли тўловлар кенгаяётган бир пайтда ҳам нақд пулнинг гуллаб-яшнаши сабаби нимада?

Ҳар йили кўпроқ ҳиндистонликлар карталарни тегизади, сканерлайди ва ўтказади. Ҳар йили улар кўпроқ қоғоз пулларни ҳам сақлаб қоладилар.

Мамлакат марказий банки бўлган Ҳиндистон захира банки (RBI) муомаласида ҳозирда 176 миллиард банкнот мавжуд. У ҳар йили олтита номиналда 28-30 миллиард янги банкнотларни босиб чиқаради ва тахминан 21 миллиардини муомаладан чиқаради. Бу жуда катта логистика жараёнидир.

Шунга қарамай, Ягона тўлов интерфейси (UPI) рақамли транзакциялари кунига бир миллиардга яқинлашаётган бўлса-да, иқтисодиётда муомалада бўлган нақд пул миқдори тез суръатлар билан ўсишда давом этмоқда.

«Рақамли тўловларнинг тобора оммалашиб бориши туфайли индивидуал транзакцияларда нақд пулнинг улуши камайиб бораётган бўлса-да, муомаладаги валюта икки хонали суръатларда ўсишда давом этмоқда. Бундай комбинация келажакдаги талабни прогноз қилишни қийинлаштиради, бу эса ишлаб чиқариш ва тақсимлаш қувватларини режалаштиришимизни мураккаблаштиради», деди ўтган ой Жакартада марказий банкчиларга қилган нутқида RBI раиси ўринбосари Шириш Чандра Мурму.

Ҳиндистон дунёдаги энг катта рақамли тўловлар мўъжизасини яратди.

У буни «нақд пул парадокси» деб таърифлади. Аммо муомаладаги валюта аслида нимани англатади?

Бу аҳоли ва корхоналар томонидан сақланадиган, сарфланиши ёки шунчаки сақланишидан қатъи назар, жисмоний банкнотлар ва тангаларнинг умумий қийматини англатади. Ҳиндистонда нақд пул одамларга тўртта асосий йўл орқали етиб боради: RBIнинг 19 та ҳудудий идораси; банк филиаллари; 250 000 дан ортиқ банкоматлар ва нақд пул берувчи қурилмалар; ҳамда қишлоқ жойларида ва кичик шаҳарчаларда асосий банк хизматларини таклиф қилувчи миллионлаб маҳаллий агентлар — «бизнес-корреспондентлар».

Ҳар қандай меъёр бўйича, бу жуда катта миқдордаги нақд пулдир. Таққослаш учун, Мурму ўтган йилнинг охирида муомалада тахминан 56 миллиард АҚШ доллари ва 30 миллиард евро банкнотлари бўлганини айтди.

Бу таққослашда бир жиҳат бор: RBI кўрсаткичи қисман пастроқ қийматли банкнотларнинг катта улуши туфайли шиширилган, бу эса худди шу транзакция қийматини ифодалаш учун кўпроқ банкнотлар кераклигини англатади.

Сир ҳиндистонликларнинг ҳали ҳам нақд пулдан фойдаланишида эмас — янги тадқиқотларга кўра, яқин-яқингача, яъни 2019 йилда транзакцияларнинг 94 фоизи нақд пулда амалга оширилган.

Сир шундаки, кундалик тўловларда нақд пулнинг роли камайиб бораётган бўлса-да, нақд пул миқдори кўпаймоқда.

«Нақд пул парадокси глобал миқёсда ўрганилган ва Ҳиндистон нақд ва нақд пулсиз тўловларнинг кўлами туфайли бу борада ноёб ва янги мисолдир», деди BBCга ҳиндистонликларнинг тўлов хулқ-атворини ўрганувчи иқтисодчи Тагат.

Унинг сўзларига кўра, рақамли тўловлар билан бир қаторда нақд пулнинг кўпайиши, айниқса, 2007-08 йиллардаги глобал молиявий инқироздан бери яққол кўзга ташланмоқда, Халқаро ҳисоб-китоблар банки тадқиқотлари ҳам бутун дунё бўйлаб шунга ўхшаш тенденцияни кўрсатмоқда.

Тагатнинг фикрича, валюта ҳали ҳам учта функцияга эга — тўлов воситаси, қийматни сақлаш воситаси ва офатлардан ҳимояланиш воситаси. Иловалар фақат биринчисини алмаштирмоқда. Шунинг учун рақамли тўловларнинг ўзи нақд пулга бўлган талабнинг тўлиқ манзарасини тушунтириб бера олмайди.

Ҳиндистоннинг 2016 йилдаги «демонетизацияси» бир кечада мамлакатдаги нақд пулнинг қиймати бўйича 86 фоизини бекор қилди.

Флорида штати университетидан Дэвид Хамфри ҳаммуаллиф Танаи Хиаонаронг билан биргаликда 14 та иқтисодиётда нақд пулдан фойдаланишни ўрганган бўлиб, рақамли тўловларнинг жорий этилиши одамлар қанча нақд пул сақлашига таъсир қилувчи бир нечта омиллардан бири эканлигини айтади.

Бу бошқа бир саволга олиб келади: уй хўжаликлари банк тизимидан ташқарида — фавқулодда вазиятлар, хавфсиз сақлаш ёки Ҳиндистонда олтин каби активларни сотиб олиш учун кўпроқ нақд пул сақламоқдами?

У, шунингдек, айниқса йирик захира валюталари учун муҳим бўлган омилга эътибор қаратади: ўсишнинг катта қисми уларни чиқарган мамлакатда эмас, балки чет элда сақланадиган ёки ишлатиладиган банкнотлардан келиб чиқади.

АҚШ бунга яққол мисолдир. Йирик номиналдаги 50 ва 100 долларлик банкнотлар чет элда кенг тарқалган ва ишлатилади, аммо «нормал ички қонуний нақд тўловларда камдан-кам ҳолларда кўринади», дейди Хамфри.

Унинг қўшимча қилишича, Федерал захира тизими мунтазам равишда чет элдан яроқсиз АҚШ валютасини қабул қилиб олади, уни яроқли банкнотларга алмаштиради ва жўнатувчига қайтариб юборади. Ушбу яроқсиз банкнотлар қийматининг катта қисми 50 ва 100 долларлик купюраларга тўғри келади.

Унинг сўзларига кўра, бу ФЗТ нима учун муомаладаги АҚШ валютасининг умумий қиймати ўсишда давом этаётганини маълум қилаётганини тушунтиришга ёрдам беради, ваҳоланки ички банкоматлардан ечиб олинган нақд пул қиймати — кундалик харажатларнинг кўрсаткичи бўлиб, асосан 20 долларлик, шунингдек 5 ва 10 долларлик купюраларда — яқинда камайган.

Европа марказий банки (ЕМБ) ҳам муомаладаги евро банкнотлари 2016 йилдаги тахминан 1 триллион евродан жорий йилда 1,6 триллион еврогача ошганини кузатди.

Нақд пул иқтисодиётининг камроқ кўринадиган томони ҳам бор. Хамфрининг тадқиқоти шуни кўрсатадики, кўпинча ҳисобга олинмаган нақд пул транзакцияларига боғлиқ бўлган ички ноқонуний фаолият қийматининг ошиши валюта ўсишининг қайд этилган харажатлардан ўзиб кетишининг тизимли сабабларидан биридир — бу омил айниқса Ҳиндистон учун долзарбдир.

Ҳиндистонда кўчмас мулк транзакциялари одатда нақд тўловларни ўз ичига олади, бу қисман герб божи ва ҳукумат томонидан белгиланган «доиравий ставкалар» бозор нархларидан орқада қолиши мумкинлиги билан боғлиқ бўлиб, бу харидор ва сотувчиларга битимни камроқ кўрсатиш ва фарқни нақд пул билан тўлашга рағбат беради.

Иқтисодчиларнинг таъкидлашича, 2016 йилда бир кечада мамлакат нақд пулининг қиймати бўйича 86 фоизини бекор қилган демонетизация «қора» нақд пул захирасини нишонга олди, аммо бу оқимни деярли ўзгаришсиз қолдирди. Бу кўчмас мулкка боғланган «қора пул»нинг ўнлаб йиллар давомидаги баҳоланиши нима учун ҳеч қачон ишончли рақамни тақдим этмаганини тушунтиришга ёрдам беради.

Бундан ташқари, тўсиқсизлик психологияси деб аташ мумкин бўлган нарса ҳам бор. Тагат тадқиқотларга, жумладан, яқинда «Journal of Consumer Research» журналида чоп этилган ишга ишора қилади, унда рақамли тўловлар тобора кўпроқ тўлов «оғриғини» — банкнотларни топширишдаги ноқулайликни — йўқотиш ва уни қониқарли сигнал товуши билан алмаштириш учун мўлжалланганлиги кўрсатилган.

Назарий жиҳатдан, бу нақд пулга бўлган талабни янада камайтириши керак. Бунинг содир бўлмагани валютани бошқа нарса қўллаб-қувватлаётганини кўрсатади: қўрқув — нафақат пул сарфлашдан қўрқиш, балки рақамли тизимлар ишламай қолганда нима содир бўлишидан қўрқиш.

550 миллиондан ортиқ ҳиндистонликлар рақамли Ягона тўлов интерфейси (UPI) тўлов тизимидан фойдаланадилар.

Бу борада Ҳиндистон тажрибаси Европа тажрибасига ўхшашдир.

ЕМБ бош иқтисодчиси Филип Лейн шу йил Ирландияда бўлиб ўтган ёзги конференцияда транзакцияларда ишлатиладиган банкнотлар сони камаяётган бўлса-да, уй хўжаликлари томонидан сақланадиган захира ўсишда давом этаётганини айтди — бу Мурму Жакартада назарда тутган нарсанинг айни ўзидир.

Шубҳасиз, нақд пул, Ҳиндистонда бўлгани каби бой демократик давлатларда ҳам, яхши кунлар учун эмас, балки ёмон кунлар учун зарур инфратузилма сифатида қайта шакллантирилмоқда.

Маккарти буни жуда оддий ифодалайди: кексалар, қишлоқ камбағаллари, транзакцияларни зўравондан яшираётган оилавий зўравонлик қурбонлари ва пул нима эканлигини ўрганаётган болалар — уларнинг барчаси нақд пулга боғлиқ. «Баъзи истеъмолчилар, — деди у менга, — нақд пулнинг махфийлиги ва қулайлигини афзал кўришади».

Ҳиндистоннинг RBI банки учун бу ноқулай бюджетлаштириш муаммосини келтириб чиқаради.

У ўз қоғоз фабрикалари, тўртта валюта босмахонаси ва бўёқ заводларига эга — бутун таъминот занжири мустақиллик учун мўлжалланган — шу билан бирга дунёдаги энг муваффақиятли тезкор тўловлар тармоғини тарғиб қилади.

Тагатнинг айтишича, бу RBIни қийин қарор қабул қилишга мажбур қилади: нақд пулни бошқаришга қанча ва рақамли тўловларни рағбатлантиришга қанча маблағ сарфлаш керак, айниқса, бундан ўн йил олдин таклиф қилинган 10 ва 20 рупийлик полимер банкнотларнинг синовлари ниҳоят бошланганда.

Мурму ишончли нақд пулни «валюта суверенитети»нинг бир қисми деб таърифлади. Тагатнинг айтишича, рупийнинг Жанубий Осиё бўйлаб норасмий ишлатилиши Ҳиндистонга кенг минтақа учун амортизатор сифатида ўз валюта механизмини ишлатиб туриш учун яна бир сабаб беради.

«RBI янги рақамли тўлов муқобилларига қарамай, нақд пулни сақлаб қолиш учун кучли асосга эга», дейди Тагат.

Агар UPI, хабар қилинганидек, кичик тўловлар учун транзакция тўловларини ундиришни бошласа, нақд пул нафақат жамғармаларда, балки тўловларда ҳам ўз улушини қайтариб олиши мумкин, дея қўшимча қилади у.

Сиёсий сабоқ аниқ ва бироз камтарликни талаб қилади: рақамли тўловлар нақд пулни эскиртириб юбормади. Нақд пул сиқиб чиқарилаётган технология эмас, балки ҳеч ким воз кечишни истамайдиган суғурта полисидир.