Ҳиндистон дунёдаги энг катта рақамли тўлов мўъжизасини яратди. Энди эса ҳисоб-китоб келади

Ҳиндистоннинг ко'пгина ҳиндулар учун кундалик ҳаётнинг ажралмас қисмига айланган инновацион рақамли то'лов тизими УПИ узоқ вақтдан бери мавжуд бо'лган бепул моделидан о'згаришга дуч келмоқда. Фойдаланувчилар шунчаки ҚР кодини сканерлаб, бир нечта тугмачаларни босиш орқали тезкор, то'ловсиз транзаксияларни амалга оширадиган тизим яқинда савдогарлар учун то'ловларни жорий қилиши мумкин.

Ҳиндистон ҳукумати банклар ва то'лов компанияларига бизнес учун УПИ транзаксиялари учун то'лов ундиришга рухсат бериш ниятини билдирди ва бу о'н йиллик бепул рақамли то'ловларни якунлаши мумкин. Аниқ ставкалар ва қо'лланилиши ҳали ҳам ҳал қилинмаган бо'лса-да, таклифлар орасида йирик бизнесларда йирик транзаксиялар учун савдогар чегирма ставкаси (МДР) 0,3-0,5% миқдорида бо'лиши ко'рсатилган. Ушбу кичик то'лов бизнес томонидан УПИ то'ловларини қайта ишлайдиган субьектларга то'ланади. Ҳукумат исте'молчидан исте'молчига ва шахсдан шахсга УПИ то'ловлари бепул бо'либ қолишини, савдогар то'ловлари фақат белгиланган чегарадан юқори бо'лган айрим транзаксияларга номинал ставка бо'йича қо'лланилишини ва УПИ то'ловларининг аксарияти бепул бо'либ қолишини та'минлаётганини тасдиқлади.

Асосий савол шундаки, УПИ учун нархни жорий этиш тармоқнинг улкан муваффақиятига путур етказиши мумкинми? 2016-йилда ишга туширилган УПИ дунёдаги энг йирик реал вақт режимидаги то'лов тармоқларидан бирига айланди. Расмий ма'лумотларга ко'ра, фақат июл ойида 23,6 миллиард УПИ транзаксиялари амалга оширилди, уларнинг умумий қиймати 29,87 триллион рупий (313,5 миллиард доллар; 232,2 миллиард фунт стерлинг) ни ташкил этди, ПҳонеПе ва Гоогле Пай каби финтеч иловалари устунлик қилмоқда. О'тган молиявий йилда транзаксиялар тахминан 241,6 миллиардга етди, бу УПИнинг биринчи то'лиқ йилига нисбатан қарийб 12 000 баравар ко'п. Ҳозирда 550 миллиондан ортиқ одам ушбу тизимдан фойдаланади, у Ҳиндистондан ташқаридаги 11 мамлакатда ҳам мавжуд.

УПИнинг ёпиқ тизим о'рнига умумий рақамли инфратузилмада ишлайдиган компаниялар о'ртасида рақобатни кучайтирадиган ноёб дизайни асосий омил бо'лди. Тизимни нотижорат ташкилот бо'лган Ҳиндистон Миллий то'ловлар корпорацияси бошқаради, банклар ва технология компаниялари эса исте'молчиларга ё'налтирилган хизматларни тақдим этади.

УПИ муваффақиятининг муҳим, аммо ко'пинча э'тибордан четда қоладиган омили унинг савдогарлар томонидан кенг қо'лланилиши бо'лди. Карта терминалларидан фарқли о'лароқ, оддий босилган ҚР код сабзавот сотувчилари, такси ҳайдовчилари ва кичик до'кон эгаларига МДРга дуч келмасдан УПИ то'ловларини қабул қилиш имконини беради ва шу билан молиявий то'сиқларни бартараф этади.

Иқтисодчилар Абҳинав Мотҳерам ва Шарон Бутеау томонидан олиб борилган янги тадқиқот шуни ко'рсатадики, бу кенг савдо тармог'и нафақат УПИ о'сишининг натижаси, балки асосий омил ҳам бо'лган. Мотҳерам шундай дейди: "Бизнинг тадқиқотимиз шуни ко'рсатадики, савдогарларнинг қабул қилиниши нафақат УПИ о'сишининг натижаси, балки унинг асосий омилларидан биридир". Кучли савдо тармоқларига эга туманлар УПИни юқори даражада қо'ллашни ко'рсатди. Унинг та'кидлашича, йирик савдогарлар ёки юқори қийматли транзаксиялар билан чекланган то'ловлар кенг қо'лланилишига озгина та'сир ко'рсатиши мумкин бо'лса-да, уларни кичик ва норасмий савдогарларга, айниқса қабул қилиш тармоқларини ривожлантиришда кенгайтириш УПИ миқёси учун муҳим бо'лган савдогарларнинг кенгайишига то'сқинлик қилиши мумкин.

Дарҳол таклиф ушбу хавфни камайтиришга қаратилган. Хабарларга ко'ра, ко'риб чиқилаётган вариантлардан бири йирик савдогарлардаги 2000 рупийдан ортиқ транзаксияларга қаратилган бо'либ, кичик бизнес ва паст қийматли то'ловларга та'сир қилмайди. Жеффериес брокерлик фирмасининг ма'лумотларига ко'ра, ушбу чегарадан юқори транзаксиялар савдогарлар то'ловлари ҳажмининг атиги 4% ни ташкил қилади, аммо уларнинг қийматининг тахминан 67% ни ташкил қилади. Бу банклар ва то'лов компаниялари учун миллиард долларгача бо'лган катта миқдордаги янги даромад оқимини яратиши мумкин, шу билан бирга маҳаллий озиқ-овқат до'конларига ҳар куни кичикроқ то'ловларни амалда о'згаришсиз сақлайди.

Ушбу қадам шунингдек, УПИ нинг асосий харажатлари билан бог'лиқ тобора ортиб бораётган муаммони ҳал қилади. Фойдаланувчиларга эркинлик беришга қарамай, тизим серверларга, транзаксияларни ҳал қилишга, фирибгарликни аниқлашга ва киберхавфсизликка катта инвестицияларни талаб қилади. Йиллар давомида ҳукумат банклар ва то'лов фирмаларига ушбу хизматни тақдим этиш учун субсидиялар бериб келган, бу эса давлат инфратузилмаси сифатида қаралган. Ҳиндистон Резерв Банки губернатори Санжай Малҳотра яқинда та'кидлаганидек, "Кимдир харажатларни то'лаши керак бо'лади".

Бироқ, то'ловлар савдо занжири бо'йлаб чо'зилган сари иқтисодий оқибатлар янада мураккаблашади. Мотҳерамнинг тадқиқоти, савдогарларнинг МДРга сезгирлигини аниқламаса ҳам, кичик то'лов кичик та'сир ко'рсатади деб о'йлашдан огоҳлантиради. У "Агар кичик савдогарларнинг кичик маржаларда ишлайдиган раг'батларини о'згартирса, ҳатто кичик то'лов ҳам муҳим бо'лиши мумкин" ва та'сир то'ловнинг дизайнига бог'лиқ эканлигини та'кидлайди. Йирик чакана сотувчининг то'лови кичик до'кон ёки норасмий савдогарнинг то'ловидан сезиларли даражада фарқ қилади.

Бу фарқ жуда муҳим, чунки УПИ нинг фавқулодда о'сиши нафақат смартфонларнинг қабул қилиниши, балки миллионлаб бизнесларнинг рақамли то'ловларни қабул қилиш қобилияти ва раг'батини қо'лга киритиши билан ҳам бог'лиқ. Мотҳерам яна бир бор та'кидлайди: "Агар то'ловлар йирик савдогарлар ёки юқори қийматли транзаксиялар билан чекланган бо'лса, оммавий қабул қилиш хавфи камроқ бо'лади". Унинг қо'шимча қилишича, "Катта ташвиш шундаки, агар то'ловлар охир-оқибат савдо тармоқлари ҳали ҳам заиф ва қабул қилиш ҳали ҳам ривожланаётган кам ривожланган туманлардаги кичик ва норасмий савдогарларга етиб борса".

Ҳиндистон нозик мувозанатлаш ҳаракатига дуч келмоқда: УПИ ни унинг ҳамма жойда тарқалишига олиб келган шароитларни бузмасдан молиявий жиҳатдан барқарор қилиш. Бу енгиб бо'лмайдиган қийинчилик эмас. Бразилиянинг яна бир жуда муваффақиятли тезкор то'лов тизими бо'лган Пих жисмоний шахслар учун бепул, аммо бизнес учун арзон нархлардаги то'ловларни амалга оширишга имкон беради. Бу дунёдаги энг тез ривожланаётган реал вақт режимидаги то'лов тизими бо'либ, 140 миллиондан ортиқ одам ва 14 миллион компания томонидан қо'лланилади, ойига то'рт миллиарддан ортиқ транзаксияларни қайта ишлайди ва о'ртача қиймати тахминан 88 долларни ташкил этади.

Мотҳерам шундай хулоса қилади: "Асосий савол шунчаки УПИ ҳар бир савдогар транзаксия учун бепул бо'либ қолиши керакми ёки ё'қми, балки нархлаш тузилмаси ҳали ҳам рақамли то'ловлар экотизимига киритилаётган чекка савдогарларни ҳимоя қиладими ёки ё'қми". Бу Ҳиндистоннинг кейинги УПИ тажрибасининг ҳақиқий синови бо'лади.

Дастлабки босқич тармоқ яратишга қаратилган эди, ундан кейин унга юз миллионлаб одамлар ва миллионлаб савдогарларни жалб қилиш бошланди. Ҳозир бошланаётган учинчи босқич тизимнинг фойдалилигини камайтирмасдан уни қандай молиялаштиришни аниқлашни о'з ичига олади. Иқтисодчи Ренука Саненинг фикрича, то'г'ри нархлаш тузилмаси ниҳоят Ҳиндистоннинг рақамли то'лов инфратузилмасига "тижорат ақл-идрокини" олиб келиши мумкин, бу бозорга нарх хавфини белгилаш, муҳим инфратузилмани молиялаштириш ва янада барқарор то'ловлар экотизимини яратиш имконини беради.

Йирик чакана сотувчиларга нисбатан қисман то'лов туфайли УПИдан то'сатдан воз кечиш катта хавф бо'лмаслиги мумкин, чунки мутахассислар унинг тармоқ та'сири жуда кучли деб ҳисоблашади. Бироқ, потенциал идрок муаммоси мавжуд: 2024-йилда ЛосалСирслес томонидан о'тказилган со'ров шуни ко'рсатдики, агар транзаксия то'ловлари жорий этилса, УПИ фойдаланувчиларининг 75% ундан фойдаланишни то'хтатади, фақат 22% то'лашга тайёр. Хавф янада нозикроқ: агар савдогар то'ловлари УПИ ни қабул қилишга бо'лган иштиёқни камайтирса ёки энг кичик савдогарларни қо'шилишдан қайтарса, тармоқ аста-секин о'з муваффақиятининг асоси бо'лган ишқаланишсиз сифатни ё'қотиши мумкин.