Ҳиндистон ва Хитой кескинликни камайтираётган эди - кейин чегара мулозими баёнот берди

Ҳиндистон ва Хитой кескинликни юмшатаётган эди - кейин эса чегара мулозими баёнот берди

2020 йилги тўқнашувлардан бери Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги муносабатларда нозик илиқлик кузатилаётган эди

Ўтган йилнинг катта қисмида Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги алоқалар эҳтиёткорлик билан яхшиланаётгандек туюлган эди.

Икки мамлакат ўз муносабатларида, айниқса, баҳсли Ҳималай чегараси бўйича ўн йиллаб кўтарилиш ва пасайишларни бошдан кечирган.

Аммо сўнгги бир неча кун ичидаги воқеалар ривожи уларнинг 2020 йилдаги сўнгги тўқнашувларидан кейинги илиқлик кўринганидан кўра камроқ барқарор бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Энг янги хавотирлар Ҳиндистон чегара полицияси раҳбари шу йил бошида Хитой қўшинлари Ҳималай чегараси бўйлаб баҳсли ҳудудларга кўп сонли кучлар билан қайтгани ва Ҳиндистон ўз ҳудуди деб даъво қиладиган ернинг ичкарисига бир неча километр кириб, чадирлар қурганини айтганидан кейин пайдо бўлди.

Ҳиндистон-Тибет чегара полицияси (ITBP) бош директори Шатружит Сингх Капурнинг бу изоҳлари Деҳлида сиёсий тортишувларга сабаб бўлди.

Биринчидан, амалдаги мулозимлар томонидан бундай баёнотлар берилиши камдан-кам учрайдиган ҳолдир. Чегарага оид нозик масалалар одатда федерал ҳукумат томонидан унинг мудофаа ёки ташқи ишлар вазирликлари орқали ҳал қилинади.

Ражастҳон штатида яқинда бўлиб ўтган зобитлар йиғилишида сўзлаган Капур Ҳиндистон ва Хитой қўшинлари ўртасидаги тўқнашувлар шимоли-шарқий Аруначал-Прадеш штатининг бир нечта жойларида юз бергани ва ҳамон давом этаётганини айтди.

Унинг айтишича, қарама-қаршиликлар июль ойида бошланган, аммо дастлаб иккала томон ҳам чекинган.

Бир неча кун ўтгач, Хитой қўшинлари каттароқ сон билан қайтиб келишди ва "Ҳиндистоннинг Ҳақиқий назорат чизиғи (LAC) ҳақидаги тушунчасидан тахминан олти-йетти километр ичкарида" чадирлар тикишди, дея қўшимча қилди у.

LAC — бу икки қўшни давлат назоратидаги ҳудудларни ажратиб турувчи аниқ белгиланмаган чизиқ бўлиб, Ҳиндистон ва Хитой ўн йиллардан бери ушбу 3440 км (2100 миль) чегара бўйича баҳслашиб келади.

Хитой Аруначал-Прадешни Жанубий Тибетнинг бир қисми деб даъво қилади. Деҳли бу даъвони изчил равишда рад этиб, штат Ҳиндистоннинг ажралмас қисми эканлигини таъкидлаб келади.

Бу баҳс мустақил Ҳиндистонга 1947 йилда Британ мустамлакачилик бошқарувидан мерос бўлиб қолган энг давомий муаммолардан биридир. У 1962 йилда калта чегара урушига сабаб бўлди ва унда Ҳиндистон мағлубиятга учради.

Орадан 60 йилдан кўпроқ вақт ўтган бўлса-да, чегаранинг катта қисми ҳали ҳам демаркация қилинмаган ва иккала мамлакат ҳам бир-бирига тўғри келадиган ҳудудий даъволарни илгари суради.

Минтақанинг мураккаб рельефи масалани янада қийинлаштиради: ўзгарувчан дарё ўзанлари, кўллар ва қор билан қопланган чўққилар аниқ чегара ўтказиш вазифасини мураккаблаштиради.

Шу сабабли, иккала томон аскарлари чегара бўйлаб юзма-юз келиб қолиши мумкин, бу баъзан зўравонлик билан кечадиган тўқнашувларга ва дипломатик кескинликка олиб келади.

Камида 20 нафар ҳинд аскари ва тўрт нафар хитойлик аскар ҳалок бўлди.

Бу 1975 йилдан бери икки томон ўртасидаги биринчи қурбонлар берилган қарама-қаршилик эди. Ҳиндистон мухолифат партиялари ҳукуматни Хитойга ҳудудларни бериб қўйганликда айблади — Бош вазир Нарендра Моди ҳукумати бу айбловни бир неча бор рад этган.

Тўқнашувлар муносабатларнинг кескин ёмонлашувига олиб келди, дипломатик алоқаларни издан чиқарди ва савдо ҳамда саёҳатларга таъсир кўрсатди. Бир неча раунд музокаралардан сўнг, қўшнилар 2024 йилда чегарадаги кескинликни камайтиришга қаратилган чораларни кўришга келишиб олдилар.

Ўшандан бери улар тўғридан-тўғри парвозларни тиклаш ва тўқнашувлардан сўнг жорий этилган виза чекловларини юмшатиш бўйича чоралар кўришди.

Хитой Президенти Си Цзиньпин ҳам сентябрь ойида БРИКС саммити учун Ҳиндистонга ташриф буюрди, бу унинг охирги етти йил ичида ушбу мамлакатга қилган илк ташрифи бўлди.

Ушбу қадамлар алоқаларнинг кенгроқ меъёрга тушишига умид уйғотди. Аммо охирги хабар қилинган қарама-қаршиликлар жойларда қанчалик реал илгарилашга эришилгани ҳақидаги шубҳаларни қайта уйғотди.

Капурнинг баёнотларидан сўнг, асосий мухолиф Конгресс партияси яна Модини Пекинга ён беришда айблади.

"Бош вазир ва унинг бутун аппарати ушбу жиддий масалада сукут сақламоқда", деб ёзди Конгресснинг юқори лавозимли етакчиси Жайрам Рамеш X платформасида.

Ҳиндистон ҳукумати Хитой қўшинлари Ҳиндистон ўз LAC томони деб ҳисоблайдиган ҳудуд ичкарисига бир неча километр кириб чадирлар қургани ҳақидаги Капурнинг ҳисоботини тўғридан-тўғри рад этмади.

Ташқи ишлар вазирлиги нотиғи Рандҳир Жайсвал ўтган ҳафтада "Хитой кучлари белгиланган патруль шаклларидан чекинганда чегара ҳудудларидаги вазият вақти-вақти билан бузилиб туришини" айтди.

Унинг айтишича, иккала мамлакат ҳам ҳал қилинмаган масалаларни ҳал қилиш учун ҳарбий ва дипломатик каналлардан фойдаланмоқда, аммо бошқа тафсилотларни келтирмади.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги нотиғи Хитой Ҳиндистон билан эришилган "тегишли келишувларга изчил ва қатъий амал қилганини" ва "ҳудудий суверенитетни ҳимоя қилиш учун чегара ҳудудларида одатий патруль ва бошқарув фаолиятини" олиб борганини айтди.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, Капурнинг изоҳлари Хитойнинг баҳсли чегара бўйлаб тобора ортиб бораётган қатъий ҳарбий позицияси деб таърифланган ҳолатни сира учрамайдиган тарзда очиб беради.

"Хитойнинг Аруначал-Прадеш чегарасининг турли нуқталарида бундай синаб кўриш шакли анчадан бери содир бўлмоқда", деди BBC га 2000-йиллар ўрталарида Хитой билан чегара музокараларининг бир неча раундига бошчилик қилган Ҳиндистон собиқ ташқи ишлар вазири Шям Саран.

Унинг айтишича, бундай ҳаракатлар "дарҳол урушга олиб келиш учун етарли эмас, лекин жойларда янги фактларни яратиш учун етарлидир".

Ҳиндистон мухолифат партиялари узоқ вақтдан бери Хитойни Ладакҳ ва Аруначал-Прадешда ўз иштирокини кенгайтиришда айблаб, кескинликни орттириб келмоқда.

Ҳозирда Пекиндаги Цинхуа университети билан ҳамкорлик қилаётган Хитой Халқ озодлик армиясининг истеъфодаги тўнғич полковниги Чжоу Бо иккала мамлакат ҳам 2020 йилги Галван тўқнашувларидан сабоқ олганини айтди.

"Икки томон келажакда бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун кўпроқ эҳтиёт бўлишлари керак", деди у ва Хитой медиаси Аруначал-Прадешдаги сўнгги қарама-қаршиликлар ҳақида хабар бермаганини қўшимча қилди.

Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги кескинлик мураккаб иқтисодий муносабатлар фонида ҳам юз бермоқда.

Калишмовчиликларга қарамай, мамлакатлар асосий савдо ҳамкорлари бўлиб қолмоқда, двусторонняя торговля

Аммо баланс сезиларли даражада Пекин фойдасига бўлиб, Хитойнинг Ҳиндистонга экспорти тахминан 131 миллиард долларни ташкил этади.

Ҳиндистон ҳамон техника, ноёб ер магнитлари, электр транспорт воситалари аккумуляторлари ва фармацевтика маҳсулотлари учун Хитой импортига қарам.

Бу қарамлик Пекин билан кескинлик чегарадан ташқарида ҳам, айниқса Ҳиндистон саноати ва инфратузилма лойиҳалари учун оқибатларга олиб келиши мумкинлигини англатади.

Ўтган ҳафтада Хитой метро ва автомобиль йўллари қурилишида фойдаланиладиган туннель қазиш машиналари экспортига чекловлар эълон қилди ва бу миллий хавфсизлик ва миллий манфаатларни ҳимоя қилишга қаратилганини айтди. Чекловлар махсус Ҳиндистонга қаратилмаган бўлса-да, улар Ҳиндистоннинг инфратузилма сиёсатига таъсир қилади.

"Хитойнинг Ҳиндистонга нисбатан сиёсати Ҳиндистоннинг юксалишини, жумладан, Ҳиндистоннинг илғор технологиялар ва ишлаб чиқаришдаги муайян нарсаларни ўзлаштириш қобилиятини мураккаблаштиришга мўлжалланган", деди Олбанидаги Нью-Йорк штати университети профессори Кристофер Клэри BBC га.

Шунга ўхшаш масала ўтган йили Хитой электр транспорт воситалари, смартфонлар, шамол турбиналари ва тиббий сканерларда кенг қўлланиладиган ноёб ер магнитлари экспортини чеклаб қўйганида ҳам пайдо бўлган эди.

Бу қадам Ҳиндистон саноати учун қисқа муддатли таъминот муаммоларини келтириб чиқарди ва Пекиннинг асосий материаллар устидан назорати глобал таъминот занжирларига қандай таъсир қилиши мумкинлигини кўрсатди.

Ҳиндистон ҳозирда ноёб ер магнитларини ишлаб чиқариш бўйича ички имкониятларни ривожлантиришга ҳаракат қилмоқда, аммо бу саноатни барпо этиш вақт ва инвестицияларни талаб қилади.

Баҳсли чегара бўйлаб яшайдиган одамлар учун Хитой билан кескинликнинг таъсири янада бевоситадир.

"Баъзи чегара ҳудудларида яшовчи қишлоқ аҳолиси Хитойнинг бостириб кириши ва эгаллаб олиши сабабли яйловларга кира олмаётганликларини айтишмоқда. Бу янги нарса эмас, бу узоқ вақтдан бери содир бўлмоқда", дейди Arunachal Times газетасининг тўнғич журналисти Тонгам Рина.

Бу "бу ердаги одамлар орасида бехавотирлик ҳиссини" келтириб чиқарди, дея қўшимча қилади у.

Қишлоқ аҳолиси одатда ов қилиш ва як боқиш учун ушбу "тақиқланган" ҳудудларга қайтмайдилар ва қачон қайтишга рухсат берилишини билишмайди.

Чегара баҳси Президент Дональд Трампнинг Хитой билан иқтисодий алоқаларни кенгайтиришга бераётган урғуси Вашингтоннинг бўлажак Пекин билан ҳар қандай қарама-қаршиликда Ҳиндистонни қўллаб-қувватлаш хоҳишини камайтириши мумкинлиги ҳақидаги тушунча ортиб бораётган бир пайтда Деҳли учун кенгроқ стратегик оқибатларга эга.

Хитой Ҳиндистон билан кенг кўламли низодан манфаатдор бўлмаслиги мумкин, аммо таҳлилчиларнинг айтишича, у низонинг давом этишидан фойда кўриши мумкин.

Хитойнинг иқтисодий ва ҳарбий қудрати кенгайгани сари, у узоқ давом этадиган боши берк кўча келажакдаги ҳар қандай музокараларда ўз позициясини яхшилайди деб ҳисоблаши мумкин.

Ҳиндистон учун сўнгги қарама-қаршиликлар шуни эслатадики, яхшироқ дипломатик алоқалар чегарада автоматик равишда мустаҳкам барқарорликни англатмайди.