Ҳиндистон сайлов комиссияси раҳбари қандай қилиб ишонч инқирозига ботиб қолди

**Ҳиндистон сайлов комиссияси раҳбари қандай қилиб ишонч инқирозига тортилди**

Гянеш Кумар Ҳиндистон давлат хизматига 1988 йилда қўшилган

Ҳиндистон бюрократиясидаги 36 йиллик фаолиятининг катта қисмида Гянеш Кумар қийин вазифаларни уддалай оладиган мутахассис сифатида обрў қозонган эди.

Эндиликда дунёнинг энг кўп аҳолиси бўлган мамлакатидаги сайловларни назорат қилувчи 62 ёшли мулозим мутлақо бошқача синовга дуч келмоқда: у ўз ташкилоти қарор қабул қилиш усулини ҳимоя қилиши керак.

Бу ўнлаб йиллар давомида, ҳатто Ҳиндистон ҳукуматининг сиёсий жиҳатдан энг нозик топшириқларини бажарган пайтда ҳам, жамоатчилик эътиборидан четда қолган бюрократ учун ғайриоддий ҳолатдир.

Қарийб бир йилдан бери Ҳиндистон Бош сайлов комиссари (БСК) Кумар мамлакат сайловчилар рўйхатини жиддий қайта кўриб чиқиш — Махсус интенсив таҳрир (SIR) деб номланган жараён туфайли кучли сиёсий босим остида қолмоқда.

Ўтган йили Биҳар штатида бошланган ушбу тадбир кейинчалик Ҳиндистоннинг аксарият ҳудудларига кенгайтирилди ва 30 та штат ҳамда федерал бошқариладиган ҳудудларда сайловчилар рўйхати лойиҳаларидан 130 миллиондан ортиқ ном чиқариб ташланди — бу Ҳиндистон сайловчиларининг тахминан 13 фоизини ташкил этади.

Сайлов комиссиясининг таъкидлашича, бу тадбир такрорий ва номуносиб ёзувларни ўчириш, шу билан бирга ҳақиқий сайловчилар рўйхатга киритилишини таъминлаш мақсадида амалга оширилмоқда. Мухолифат партиялари ва фаоллар эса бу овоз бериш ҳуқуқига эга фуқароларни сайловдан маҳрум қилиши мумкинлигини айтмоқда. Кумар ва комиссия бу жараён сиёсий мақсадларда манипуляция қилинаётгани ҳақидаги даъволарни рад этди.

Шу ҳафтада ушбу баҳс Кумар раҳбарлик қилаётган ташкилотнинг ичига кўчди.

Айбловлар уч аъзодан иборат Сайлов комиссияси учун жуда нозик масаладир, чунки у ерда келишмовчиликлар кўпчилик овоз билан ҳал қилинади.

Кумар тергов юзасидан шахсан изоҳ бермади.

Терговдан сўнг эълон қилинган баёнотда комиссия хабар қилинган келишмовчиликларни рад этмади, бироқ жиддий ички бўлиниш ҳақидаги даъволарни инкор этиб, фикрлар хилма-хиллиги одатий муҳокамаларнинг бир қисми эканини ва унинг ўтган йилдаги қарорлари — жумладан, SIR бўйича ҳам — якунда бир овоздан қабул қилинганини билдирди.

Дам олиш кунлари Кумар, Сандху ва Жоши учрашиб, тергов давомида кўтарилган айрим масалаларга тўхталиб ўтилган қўшма баёнот беришди.

Бироқ комиссиянинг жавоби баҳс-мунозараларга чек қўймади.

— парламентнинг ҳар икки палатасида Кумарни лавозимидан четлаштиришни талаб қилувчи резолюция тайёрламоқда. Июль ойида норозилик намойишлари билан вазирни истеъфога чиқишга мажбур қилган, ёшлар етакчилигидаги «Cockroach Janta Party» (CJP) босим гуруҳи умуммиллий намойишлар ўтказиш билан таҳдид қилди.

Бошқалар эса комиссияни ҳимоя қилиб чиқди. Ҳукмрон федерал коалиция таркибига кирувчи партия раҳбари, Андҳра Прадеш штати бош вазири Н Чандрабабу Найду Сайлов комиссиясининг тушунтириши ташкилотнинг «ҳалоллигини» яна бир бор тасдиқлаганини айтди ва Ҳиндистоннинг демократик жараёнларига бўлган ишончни сусайтиришга қаратилган уринишларни қоралади.

Фаолиятининг катта қисмида Кумар ОАВ диққат марказидан йироқда ишлади.

Собиқ ҳамкасблари ўтган сафарги интервьюларида уни ўта синчков ва тафсилотларга эътиборли, камдан-кам ҳолларда жаҳли чиқадиган ва босим остида қандай натижа кўрсатишни биладиган инсон сифатида таърифлашган. Ҳиндистон ҳукумати ўз тарихидаги энг муҳим қарорларни ҳаётга татбиқ этиш учун мулозимларга эҳтиёж сезганда, Кумар қайта-қайта улар қаторида бўлган.

Шимолий Уттар Прадеш штатида туғилган Кумар 1988 йилда Ҳиндистон маъмурий хизматига киришдан олдин Ҳиндистон технология институтининг Канпур филиалида қурилиш муҳандислиги бўйича таҳсил олган.

У жанубий Керала штатига ишга юборилган ва у ерда фаолиятининг дастлабки даврида Эрнакулам округи (унинг таркибига илгари Кочин деб аталган Кочи порт шаҳри ҳам киради) коллектори бўлиб ишлаган. Унинг энг кўзга кўринган лойиҳаларидан бири Кочи соҳилбўйи ҳудудини қайта қуриш бўлган.

Йиллар ўтиб, унинг топшириқлари анча нозик тус олди.

2016 йилда Кумар Федерал ички ишлар вазирлигининг Ҳиндистон томонидан бошқариладиган Кашмир бўлимига қўшилди. Уч йил ўтгач, у Жамму ва Кашмирни қайта ташкил этиш тўғрисидаги қонун лойиҳасини ишлаб чиқишда ёрдам берди. Бу Бош вазир Нарендра Моди ҳукумати томонидан минтақанинг алоҳида конституциявий мақомини бекор қилиш ва собиқ штатнинг иккита федерал бошқариладиган ҳудудга бўлиниши жараёнининг бир қисми эди.

2019 йилда Ҳиндистон Олий суди Айодҳядаги ўнлаб йиллар давомида ҳиндулар ва мусулмонлар ўртасида баҳсли бўлиб келган ҳудудда ҳиндулар худоси Рамга бағишланган маъбад қурилишига йўл очди.

Ўша пайтда Ички ишлар вазирлигида қўшимча котиб бўлиб ишлаётган Кумар суд қарорини ижро этиш, жумладан, маъбад қурилишини назорат қилувчи трестни ташкил этиш учун масъул гуруҳга раҳбарлик қилди.

Топшириқлар бир-биридан жуда фарқ қиларди, аммо иккаласи ҳам аниқ бюрократик маҳоратни талаб қиларди: улкан сиёсий оқибатларга эга қарорлар қабул қилиш ва давлат аппарати уларни қандай амалга оширишини аниқлаш.

Ўша йилларда Кумар билан бирга ишлаган одамларнинг айтишича, у айнан шу ишда жуда моҳир бўлган.

«У ҳеч қачон ишларни бошқаларга қолдирмасди, шахсан ўзи киришарди», — деди собиқ ҳамкасбларидан бири.

«Мен унинг вазминликни йўқотганини ҳеч қачон кўрмаганман». Бошқа бир ҳамкасби унинг «меҳнатсеварлиги ва ақл-заковати» ҳамда «маъмурий донишмандлигини» олқишлади.

Кумар давлат хизматидан 2024 йил январида нафақага чиқди. Орадан икки ой ўтмай, Ҳиндистонда умумий сайловлар жадвали эълон қилинишидан бир кун олдин у сайлов комиссари этиб тайинланди. 2025 йил февралида эса Бош сайлов комиссари бўлди.

У Ҳиндистон Бош ҳакамини танлов комиссиясидан чиқариб ташлаган ва унинг ўрнига бош вазир томонидан кўрсатиладиган вазирлар маҳкамаси аъзосини қўйган 2023 йилги қонунга мувофиқ тайинланган биринчи БСК бўлди. Мухолифат партиялари ушбу ўзгариш комиссия мустақиллигини заифлаштиради деб даъво қилмоқда.

Комиссиянинг учинчи аъзоси, мухолифат етакчиси Раҳул Ганди Кумарнинг тайинланишига қарши чиқди ва Олий суд янги қонунга нисбатан эътирозларни кўриб чиққунга қадар буни қолдиришни сўради.

Қонун ҳали ҳам амалда, бироқ унинг қонунийлиги Олий судда кўриб чиқилмоқда. Сентябрь ойида икки судьядан иборат ҳайъат ушбу эътироз бўйича иккига бўлинди ва масалани кенгроқ таркибдаги ҳайъатга юборишни кўриб чиқиш учун Бош ҳакамга ҳавола қилди.

Кумар тез фурсатда ўз амалий маъмурий услубини янги лавозимга татбиқ этди. Унинг биринчи кўрсатмаларидан бири комиссия бош қароргоҳи ходимларидан давоматни қатъий равишда биометрик тизим орқали қайд этишни талаб қилиш бўлди, бу эса хабарларга кўра, интизомни яхшилади.

Ҳиндистон сайловчилар рўйхатидан 130 миллиондан ортиқ киши чиқариб ташланди

ОАВ хабарларига кўра, у дастлабки 100 кун ичида бир қатор ислоҳотларни, жумладан, сайлов участкаларига бириктирилган сайловчилар сонини камайтириш, сайловчиларнинг маълумот варақларини қайта лойиҳалаш ва аҳоли зич жойлашган шаҳарларда сайлов участкаларига киришни яхшилаш режаларини эълон қилди.

Биринчи ойида у штатлар ва федерал ҳудудлар бўйлаб камида 10 нафар бош сайлов мулозимининг ўтказилишини назорат қилди — танқидчиларнинг фикрича, бу одатий ўзгаришлар учун жуда юқори кўрсаткичдир. У сайлов аппаратини модернизация қилиш ва соддалаштириш борасидаги саъй-ҳаракатларини «EC 2.0» деб атади.

Бироқ унинг раҳбарлик даврини айнан SIR белгилаб берди.

Ушбу тадбирга нисбатан танқидлар кучайган сари, Кумар унинг фаол ҳимоячисига айланди ва бир вазиятда Раҳул Гандини «овозларни ўғирлаш» ҳақидаги айбловларини қасамёд остидаги аризада исботлашга ёки узр сўрашга чақирди.

«Express» суриштируви шуни кўрсатдики, хавотирлар комиссия ичида ҳам пайдо бўлган. Унда айтилишича, Сандху ўзгаришлардан бирини «рухсатсиз ва ноқонуний» деб атаган, ҳар икки комиссар эса сайловчилар рўйхати маълумотлар базасининг марказлаштирилиши ва уни назорат қилишдаги ўзгаришлардан хавотир билдирган.

Комиссия жиддий ички бўлиниш ҳақидаги тахминларни рад этди. Шанба куни уч комиссар учрашганидан сўнг, ўтган йил давомида тўлиқ комиссия томонидан қабул қилинган қарорлар бир овоздан бўлганини маълум қилди. Шунингдек, у ўз фаолиятига оид ўзгаришларни эълон қилди: учрашув кун тартиби олдиндан тарқатилади, баённомалар юритилади ва комиссарларнинг мулозимларга кўрсатмалари бажарилади.

Ушбу баҳс-мунозаралар Кумар ёки Сайлов комиссияси учун узоқ муддатли оқибатларга олиб келадими-йўқми, ҳозирча номаълум. Аммо бу SIR жараёнига ҳам, Ҳиндистоннинг энг муҳим конституциявий институтларидан бирига ҳам янгича эътибор қаратди.