Ҳиндистон кўча сеҳргарларининг йўқолиб бораётган дунёси

**Ҳиндистон кўча сеҳргарларининг сўниб бораётган дунёси**

Ишамуддин Хон — Ҳиндистоннинг энг машҳур кўча сеҳргарларидан бири.

Деҳлидаги кичик уйида Ишамуддин Хон ҳали ҳам арқонни ҳавога кўтарилаётгандек кўрсата олади.

55 ёшли сеҳргар бир пайтлар афсона деб ҳисобланган трюкни ижро этишга ўнлаб йилларини бағишлади ва у ҳали ҳам халқаро миқёсда машҳур бўлган йилларидан қолган фотосуратлар ва газета қирқимларини сақлаб келмоқда.

Ҳозир у чиқиш қилишдан кўра, ўша кунларни эслашга кўпроқ вақт сарфлайди.

«Замон ўзгарди», дейди у. «Кўча сеҳргарлиги секин-аста жон таслим қилмоқда. У сунъий нафас олиш аппаратида турибди».

Хоннинг тажрибаси Ҳиндистондаги кенгроқ ўзгаришларни акс эттиради, бу ерда анъанавий кўча санъаткорлари ўз санъати орқали кун кўришни тобора қийинроқ деб топмоқдалар.

Сеҳргарлар, жонглёрлар, қўғирчоқбозлар ва акробатлар бир пайтлар жамоат жойларидаги оломонга боғлиқ эди. Аммо кўнгилочар соҳадаги дидларнинг ўзгариши ва қатъийроқ қоидалар томошабинларни жалб қилишни қийинлаштирди ва кўпчиликни бу касбни тарк этишга мажбур қилди.

Ҳиндистоннинг энг таниқли сеҳргарларидан бири бўлган Хон жамоат жойларида чиқиш қилиш бўйича узоқ тарихга эга бўлган Мадари жамоасига мансуб.

Расмий статистика мавжуд эмас, лекин Хоннинг айтишича, жамоа қайдлари Деҳлида 400 га яқин Мадари оиласи борлигини, Уттар-Прадеш, Ражастон ва Теланганада эса яна юзлаб оилалар мавжудлигини кўрсатади.

Бугунги кунда уларнинг сони кам бўлса-да, Мадарилар ўз илдизлари асрлар оша бориб тақалишини айтишади.

Тарихчи Ашок Матурнинг таъкидлашича, Мадари анъаналари ҳинд фольклори, мифологияси ва сайёр санъаткорларнинг узоқ тарихига бориб тақалади.

«Авлодлар давомида бу маҳорат оилалар орқали ўтиб келган», деб тушунтиради у.

Жамоат жойларидан фойдаланишнинг чеклангани кўча сеҳргарлари учун томошабин топишни қийинлаштирди.

Хон ҳам худди шу оилавий йўлдан бориб, сеҳргарликни отаси ва амакиларидан ўрганди ва 12 ёшидан бошлаб чиқиш қила бошлади. 20 ёшларининг бошида у кейинчалик ўзини машҳур қиладиган арқон трюкини мукаммал эгаллади.

Бола унга чиқишидан олдин арқон ҳавога кўтарилаётгандек туюладиган бу трюк узоқ вақт давомида ҳинд кўча сеҳргарлиги мифологияси билан боғлиқ бўлган ва Хон уни ижро этгунга қадар кўпчилик томонидан имконсиз деб ҳисобланган.

Унинг айтишича, 1995 йилда Деҳлидаги машҳур Қутб Минор ташқарисида биринчи марта оммавий равишда ижро этган бу трюкни мукаммаллаштириш учун олти йил керак бўлган. Икки йил ўтгач, у Карнатакадаги соҳилда 30 000 киши олдида ушбу трюкни намойиш этди.

Трюк халқаро эътиборни тортди ва Буюк Британия, Франция, Германия ва Япония бўйлаб гастрол сафарларига йўл очди.

Хон бу шуҳрат Ҳиндистоннинг анъанавий санъаткорларига эътибор қаратишига умид қилган эди. Бир муддат шундай ҳам бўлди. Аммо диққат маркази сўнди.

Томошабинлар кўнгилочарликнинг янги шаклларига ўтиб, оммавий чиқиш имкониятлари камайгани сабабли, кўплаб сеҳргарлар авлоддан-авлодга ўтиб келаётган маҳоратлари билан кун кўришни тобора қийинроқ деб топдилар.

Улардан бири 40 ёшли Имом Хондир.

Собиқ сеҳргар Имом ҳозирда Деҳли кўчаларидан шишалар ва қайта ишланадиган чиқиндиларни йиғиб кун кўради. У вақтининг кўп қисмини Деҳли ғарбидаги чиқиндихона яқинида латта-путта йиғиш билан ўтказади ва кунига тахминан 200 рупий (2 доллар; 1,57 фунт стерлинг) ишлаб топади.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, кўча чиқишларининг камайиши бир нечта сабабларга эга бўлиб, улар орасида жамоат жойларининг ўзгарувчан табиати энг катталаридан биридир.

«Каткатҳа» қўғирчоқ санъати трести асосчиси Анурупа Ройнинг айтишича, жамоат жойлари қисқариб бораётгани сабабли санъаткорлар томошабинларни жалб қилишда қийинчиликларга дуч келмоқдалар.

«Ёпиқ парклар ва бегоналарни киритмайдиган турар-жой жамиятлари чиқиш қилиш учун жойларни чекламоқда».

Тадқиқотчи ва ижрочи Комита Дҳанданинг айтишича, жамоат жойларига бўлган муносабатнинг ўзгариши ҳам бу пасайишга ҳисса қўшмоқда.

«Хавфсизлик чоралари кучайтирилгани сабабли, айниқса гавжум шаҳар марказларида кўча санъаткорлари учун жой деярли қолмади», дейди у.

Рухсат олишда нафақат алоҳида санъаткорлар қийналмоқда. Дҳанданинг айтишича, унинг машҳур «Жана Натя Манч» кўча театри гуруҳи жамоат жойларида чиқиш қилишда кўпинча тўсиқларга дуч келади.

Кўпгина санъаткорлар учун муаммо нафақат чиқиш учун жой топиш, балки нимага рухсат берилгани ҳақидаги ноаниқ қоидалар билан курашишдир.

Кўпчилик кўча санъаткорлари ихтиёрий тўловларга боғлиқ, аммо мутахассисларнинг фикрига кўра, пул учун чиқиш қилиш ва тиланчилик ўртасидаги чегара хиралашиб кетиши мумкин.

Буюк Британиядан фарқли ўлароқ, Ҳиндистонда кўчада ижрочилик қилиш (busking) бўйича федерал тизим мавжуд эмас. Бунинг ўрнига, ижрочилар жамоат тартиби, тўсиқлар яратиш, шовқин ва жамоат ерлари бўйича штат даражасидаги қоидалар билан ҳисоблашишлари керак.

«Шу сабабли кўча санъаткорлари кўпинча жамоат жойларини тартибга солувчи муниципал ва полиция қоидаларига, шунингдек, штатларга хос тиланчиликка қарши қонунларга дуч келишларига тўғри келади», дейди ҳуқуқшунос Каушик Митра.

Кўпгина санъаткорлар учун Ковид шундоқ ҳам қийин бўлган вазиятни янада ёмонлаштирди.

Ҳиндистон 2020 йилда локдаун жорий қилганида, оммавий чиқишлар тўхтаб қолди. Кўплаб сеҳргарлар ўз қишлоқларига қайтиб кетишди; баъзилари умуман қайтмади.

«Биз бу даврдан кейин оммавий чиқишларнинг камайганини кўрдик», дейди Дҳанда. «Бу зарба айниқса кўча сеҳргарлари ва санъаткорлари учун жуда оғир бўлди, уларнинг кўпчилиги шаҳарларга қайтмади».

Қайтган ва ишлашни давом эттираётганлар учун эса қийинчиликлар фақат ортиб борди.

42 ёшли Шаҳим Хон ҳали ҳам Деҳли кўчаларида, баъзан 12 ёшли қизи Алия билан бирга сеҳргарлик қилади.

Унинг ишининг катта қисми ҳозирда у бир пайтлар чиқиш қилган гавжум жамоат жойларидан узоқда, саноат ҳудудлари билан чекланган ва бу унинг даромадига жиддий таъсир кўрсатди.

Пандемиядан олдин у кунига тўрт ёки бешта томоша кўрсатиб, 1000-1200 рупий ишлаб топиши мумкин эди.

«Ҳозир мен зўрға иккита томоша кўрсата оламан ва 200-400 рупий ишлайман», дейди у.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, қисқа форматдаги рақамли кўнгилочар дастурларнинг кўпайиши анъанавий санъаткорларга бўлган босимни янада оширди. Кўча санъатига бўлган муносабатнинг ўзгариши ҳам ўз ролини ўйнади.

«Ўнлаб йиллар олдин Ғарбда арқон трюки каби нарсаларга қизиқиш катта эди. Аммо шакллар ва дидлар ўзгарди, Ҳиндистон намойиш қилиш учун танлаётган нарсалар ҳам ўзгарди», дейди Дҳанда.

Хон учун бу йўқотиш фақат пул билан боғлиқ эмас. У авлоддан-авлодга ўтиб келаётган санъатни ҳеч ким ўрганмаса, йўқолиб кетишидан хавотирда.

«Трюк фақат кимдир уни ўргансагина яшаб қолиши мумкин», дейди у.

Унинг ўғли Алтамаш ўсмирлик чоғида у билан бирга чиқиш қила бошлаган, аммо ҳозирда байрамларни шарлар билан безатиш соҳасида ишлайди. 30 ёшларида у чиқиш қилишдан деярли бутунлай узоқлашди.

Мунтазам машқ қилмаган йиллар унинг маҳоратини заифлаштирди. Би-би-си учун ўз жонглёрлигини кўрсатганида, у маромни сақлаб қолишга қийналди.

«Мен секин-аста барча трюкларни унутяпман», деди у.

Хон ўғли оилавий анъанани давом эттиришига умид қилган эди. Алтамаш ҳам ўзига ном қозонишни умид қилганди, аммо бу амалга ошмади.

«Отам эришган шуҳратга эриша олмаслигим мумкинлигини билардим, лекин чиқиш қилиш имконияти умуман қолмайдиган вақт келади деб ўйламагандим», дейди у.