Ҳиндистон сайёҳлар миллати - лекин шаҳарлари уларни унутиб қўйди

Ҳиндистон, пиёда юриш чуқур илдиз отган мамлакат, шаҳарларида пиёдалар тобора ко'проқ э'тиборсиз қолаётганини ко'рмоқда. Аҳолини ро'йхатга олиш ма'лумотларига ко'ра, тахминан 45 миллион киши ҳар куни ишга пиёда боради.

Ко'пчилик учун Ҳиндистон шаҳарларида пиёда юриш ҳуқуқдан фойдаланиш эмас, балки бир қатор то'сиқларни енгиб о'тиш билан бог'лиқ бо'лган. Муаллиф шахсий тажрибаларини ҳикоя қилади: Калкуттада о'сган, у ерда кенг ё'лаклар савдогарлар томонидан то'сиб қо'йилган; Деҳлига ко'чиб о'тган, у ерда ё'ллар фақат автомобиллар учун мо'лжаллангандек туюлган; ва ҳозир Гуруграмда яшаётган, бу ерда пиёдалар ё'ллари ко'пинча вайроналар, ахлат, то'хтаб турган транспорт воситалари, қурилиш ёки ноқулай баландликлар туфайли о'тиб бо'лмайдиган.

Шунинг учун, Олий суднинг июн ойида белгиланган пиёдалар ё'лларида хавфсиз юриш ҳуқуқи асосий ҳуқуқ эканлиги ҳақидаги декларацияси суднинг ҳаддан ташқари ко'плиги эмас, балки узоқ вақтдан бери кутилган сог'лом фикр қарори каби туюлди.

Энг демократик транспорт тури бо'лган пиёда юриш Ҳиндистон шаҳарларида доимий равишда э'тибордан четда қолиб келинмоқда. Ҳиндистон асосан пиёдалар миллати бо'либ қолаётганини ҳисобга олсак, бу ҳайратланарли. Ҳар куни тахминан 45 миллион киши ишга пиёда боради, бу шахсий автомобиллар, жиплар ёки микроавтобусларда қатнайдиган тахминан 5,4 миллион кишидан анча ко'п.

Шаҳар ищиларининг деярли учдан бир қисми ишларига пиёда боради ва деярли ҳар бир автобус ёки метро сафари пиёда бошланади ва тугайди. Мактаблар, харид қилиш сафарлари ва бошқа кундалик ишлар киритилганда, шаҳар ҳаракатчанлигида пиёда юриш устунлик қилади. 2019-йилда танланган шаҳарларда о'тказилган со'ров натижаларига ко'ра, барча саёҳатларнинг 63 фоизи пиёда бо'либ, пиёдалар ё'л фойдаланувчиларининг энг катта гуруҳига айланган.

Уларнинг аксарияти "асир пиёдалар" - ко'пинча молиявий чекловлар туфайли эмас, балки зарурат туфайли юрадиган шахслар. Айниқса, аёллар пиёда юришга ко'п таянадилар. Шунга қарамай, тирбандлик ва ифлосланишга энг кам ҳисса қо'шадиган бу шахслар ко'пинча энг катта хавфларга дуч келишади.

Далиллар ачинарли манзарани ко'рсатади. Ҳатто ё'лаклар мавжуд бо'лган тақдирда ҳам, улар ко'пинча синган, тор ёки қариялар, болалар ва ногиронлар учун кириш қийин. Улар, шунингдек, тез-тез мотоцикллар томонидан то'сиб қо'йилади, то'хтаб турган машиналар томонидан босиб олинади ёки коммунал ишлар учун қазилади. Зебра о'тиш жойларининг ранги о'чганлиги сабабли, улар деярли э'тиборга олинмайди. Ё'л ҳаракатини тезлаштириш учун мо'лжалланган ё'л о'тказгичлари пиёдаларни хавфли айланма ё'лларга мажбур қилади.

2011-йилда Ҳиндистоннинг олтита шаҳрида о'тказилган муҳим тадқиқот шуни ко'рсатдики, Ҳиндистон ко'чалари "ёмон ва хавфсиз бо'лмаган" инфратузилма туфайли пиёдаларни мунтазам равишда четлаб о'тади. Осиё шаҳарлари учун тоза ҳаво ташаббуси (САИ-Осиё) томонидан о'тказилган Ҳиндистон шаҳарларида пиёда юриш имконияти ҳақидаги ҳисоботда со'ралган шаҳарларга о'ртача пиёда юриш имконияти 100 баллдан атиги 47 балл берилган. Жамоат транспорти терминаллари атрофидаги шароит энг ёмон эди - истеҳзо билан айтганда, аксарият саёҳатлар пиёда бошланадиган ва тугайдиган жойлар.

ИИТ Деҳли транспорт бо'йича олими Геетам Тивари та'кидлаганидек, пиёдалар "ё'л тармоқлари четига итариб юборилган" ва бу уларни "автомобиллар билан жой учун курашишга" мажбур қилган.

Бу бепарволик инсоний оқибатларга олиб келади. Расмий равишда, ё'л-транспорт ҳодисаларидаги о'лимнинг тахминан бешдан бир қисмини пиёдалар ташкил қилади, аммо Тивари томонидан келтирилган мустақил тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, ҳақиқий улуш 30-40% га яқин. Пиёдалар, шунингдек, икки г'илдиракли транспорт воситаларидан кейин ё'л-транспорт ҳодисалари қурбонлари орасида иккинчи о'ринда туради. Деҳли ва Мумбайда улар барча ё'л-транспорт ҳодисалари қурбонларининг ярмидан ко'пини ташкил қилади. Жаҳон банки тадқиқотига ко'ра, авариялар Ҳиндистонга йиллик ялпи ички маҳсулотнинг 3-5 фоизини унумдорликнинг пасайиши, сог'лиқни сақлаш харажатлари ва ногиронлик орқали ё'қотади.

Олий суд иши фожиали ҳодисадан келиб чиққан: беш ёшли бола отаси билан мактабга кетаётганда юк машинаси томонидан босиб кетилган. Судялар бунга ажойиб нотиқлик билан жавоб беришди. Судя ПС Нарасимҳа пиёда юриш "ҳаёт билан узвий бог'лиқ бо'лган энг оддий инсон фаолияти" эканлигини ёзган. Шунинг учун ё'ллар давлатга хавфсиз пиёдалар ё'лларини та'минлаш мажбуриятини юклайди. У шундай деб э'лон қилди: "Белгиланган пиёдалар ё'лларида юришнинг асосий ҳуқуқи моторли транспорт воситасининг имтиёзидан устун туради".

Бу қарор Ҳиндистоннинг о'нлаб йиллардаги шаҳарсозлик режасига қарши чиқади, бу ерда тараққиёт ко'пинча километрлар бо'йлаб тезюрар ё'ллар, ё'л о'тказгичлар ва баланд ё'лаклар билан о'лчанади. Ко'чалар транспорт воситаларининг тез ҳаракатланишини осонлаштириш учун яратилган, пиёдалар эса - ҳар бир фуқаро муқаррар равишда о'з зиммасига оладиган рол - режалаштирувчилар томонидан асосан э'тибордан четда қолган.

"Одамлар энг со'нгги машиналар ҳақида билишади, лекин пиёда юриш ко'ринмас бо'либ қолди", дейди Мумбайда о'н йилдан ортиқ вақт давомида бу тасаввурни о'згартиришга ҳаракат қилиб келган Риши Аггарвал. Унинг "Валкинг Прожест" ҳимоя гуруҳи шаҳар сайрлари ва оммавий суҳбатлардан фойдаланиб, аҳолини ко'ришни то'хтатган нарсаларга: синган ё'лакларга, то'силган о'тиш жойларига ва хавфли чорраҳаларга э'тибор беришга ва уларни пиёдалар кутишга ҳақли бо'лган стандартлар билан таққослашга ундайди. "Одамлар бефарқ бо'лганда, улар ко'чани кузатишни то'хтатадилар", дейди у.

Ҳар куни тахминан 15 миллион пиёда саёҳати амалга ошириладиган шаҳарда Аггарвал нафақат пиёдалар ё'ллари, балки уларга таянадиган миллионлаб одамлар ҳам жамоатчилик онгидан ё'қолганини та'кидлайди.

ИИТ Деҳли транспорт тадқиқотчиси Раҳул Гоел учун муаммонинг илдизи бошқарувда. "Пиёдалар ё'ллари парваришланадими ва тозаланадими? Шаҳар уларнинг босиб олинмаслигини та'минлайдими?" деб со'райди у. "Деҳлида ко'плаб ё'лларда пиёдалар ё'ллари бор, лекин улар ёмон бошқарув туфайли ко'пинча фойдаланишга яроқсиз бо'либ қолади."

Ёмон дизайн муаммони янада кучайтиради. Ё'л четига перпендикуляр равишда то'хтаб турган машиналар ко'пинча пиёдалар ё'лакларини то'сиб қо'яди ёки бутунлай то'сиб қо'яди, то'г'ридан-то'г'ри ё'лакларга то'хтаб турган машиналар эса одатий ҳолдир. Пиёдалар ё'лаклари ко'пинча пиёдалар сони учун жуда тор бо'лади. Ко'пчилик ё'лдан шунчалик баландки, кекса одамлар, ногиронлар аравачаси фойдаланувчилари ва ҳаракатланиш имконияти чекланган одамлар улардан фойдаланишга қийналишади. Бошқалари эса то'сатдан то'хтаб, одамларни қатнов қисмига қайтаришга мажбур қилади. "Агар пиёдалар ё'ли узлуксиз бо'лса, ё'лда юришни давом эттириш қулайроқ", деб тушунтиради Гоел.

Унинг фикрича, чуқурроқ муаммо устуворликлардан бири. "Шаҳар транспортини бошқариш ҳали ҳам ҳаракатланувчи транспорт воситаларига қаратилган. Тиқилишларни камайтириш ва автомобиллар ҳаракати учун ё'л майдонини максимал даражада кенгайтириш пиёдаларга қараганда устуворроқ", дейди у. Фуқаролик идоралари ко'пинча пиёдалар ё'лакларини кенгайтиришни истамайдилар, қатнов қисми майдонини муқаддас деб билишади. Гоелнинг та'кидлашича, бу фикрлаш тарзи жамоатчилик босими билан мустаҳкамланади.

Тирбандликлар сарлавҳалар ва ижтимоий тармоқларда устунлик қилади, бу эса расмийларни транспорт воситалари ҳаракатига устувор аҳамият беришга мажбур қилади. Деҳлида ко'плаб о'рта блокли о'тиш жойлари то'хташларни камайтириш учун У шаклидаги бурилишлар билан алмаштирилди, бу эса пиёдаларни пиёдалар ко'пригига чиқишга мажбур қилди. "Одамлар шунчаки ё'л бо'йлаб юришлари шарт эмас", дейди Гоел. "Улар уни хавфсиз кесиб о'тишлари ҳам керак."

Натижада шаҳарлардаги кескин тенгсизлик юзага келади. Гуруграмда юқори тезликдаги магистрал ё'л хавфсиз о'тиш жойлари кам бо'лган гавжум маҳаллаларни кесиб о'тади. Уй ищилари, ищилар ва бошқа пиёдалар тез ҳаракатланишдан қочиб, мунтазам равишда ҳаётларини хавф остига қо'ядилар ва ко'пчилик ё'лни кесиб о'тишга уринаётганда ҳалок бо'лади. Фақат о'лим сони ортиб бораётганидан кейингина расмийлар пиёдалар ко'приги қуришни бошладилар.

Ҳиндистон шаҳарларида автомобил ёки мотоцикл сотиб олишга қурби етмайдиганлар пиёдалар зо'рг'а сиг'адиган хавфли ё'лларда ҳаракатланишга мажбур бо'лмоқдалар. Автомобил ҳайдашга қодир бо'лганлар жамоат жойларининг тобора ко'проқ улушини талаб қилмоқдалар, пиёда юриш эса ёпиқ жамоалар, парклар ёки спорт заллари югуриш ё'лаклари билан чекланган дам олиш фаолиятига айланади. Семизлик ва турмуш тарзи касалликларининг ко'пайиши билан курашаётган мамлакатда шаҳарлар энг оддий жисмоний машқлар турини нафақат ноқулай, балки ко'пинча хавфли нарсага айлантирдилар.

Шубҳасиз, одамларни пиёда юришга ундаш суд қароридан ко'ра ко'проқ нарсани талаб қилади. "Асосий ҳуқуқ сифатида пиёда юриш нафақат пиёдалар учун қулай ко'чалар, балки пиёдалар учун қулай шаҳарларга олиб келиши керак", дейди Тивари. Бу шаҳарсозликни тубдан қайта ко'риб чиқишни талаб қилади. Ба'зи мамлакатлар ё'л туридан қат'и назар, пиёдаларни ҳимоя қилиш учун соатига 30 км ёки 20 миля тезликда стандарт шаҳар тезлик чегараларини қабул қилишган. Бунга эришиш учун, Тивари та'кидлашича, транспорт ё'лакларини торайтириш, ё'л қопламаларини о'згартириш ва бошқа транспорт ҳаракатини тинчлантириш чораларини жорий этиш орқали ко'чаларни қайта лойиҳалаш керак.

Судялар шунингдек, пиёда юришни шунчаки транспортдан анча катта нарса сифатида ко'риб чиқдилар. Бу "камбаг'аллар учун зарурат, ба'зилар учун медитация, бошқалар учун қаршилик ҳаракати ва кашфиёт ё'ли" бо'лиши мумкин. Уларнинг та'кидлашича, пиёда юриш Ҳиндистоннинг озодлик курашини шакллантиришга ҳам ёрдам берган." Ёзувчи Сумана Рой та'кидлаганидек, Ҳиндистоннинг сиёсий тарихи ко'пинча пиёда ривожланган - Гандининг "туз юриши"дан Дандигача, Субҳас Чандра Босенинг "Деҳли Чало"сигача (Деҳлига юриш) ва ундан кейинги ко'плаб норозилик юришларигача.

Тивари учун пиёда юришни бу кенгроқ тушуниш шаҳар ривожланишига ҳам та'сир қилиши керак. "Пиёда юриш шунчаки саёҳат қилиш имкониятидан ко'проқ нарсани англатади", дейди у. "Шунинг учун хавфсиз пиёда юриш инфратузилмаси пиёдалар ё'лаклари ва хавфсиз о'тиш жойларини яратишдан ко'проқ нарсани талаб қилади. Пиёда юриш жойлари ко'ча сотувчилари жойлари, сояли ё'ллар, қариялар дам олиш жойлари ва ба'зан болалар о'йнаши мумкин бо'лган жой каби тадбирларни бирлаштириши керак."

О'нлаб йиллар давомида Ҳиндистон шаҳарлари ко'проқ транспорт воситаларини қандай ҳаракатлантиришга э'тибор қаратган. Олий суд энди уларга оддийроқ савол беришни эслатди: одамлар қандай юришади? Муаллиф ажойиб даражада э'тиборга лойиқ нарсага бо'лган истакни ифодалаш билан якунлайди: уларни шунчаки ко'чанинг бир четидан иккинчи четига олиб борадиган пиёдалар ё'ли.