Ҳаммаси, ҳамма жойда ва  бир вақтнинг ўзида: банклар, маркетплейслар ва алоқа операторлари ўз соҳалари доирасига сиғмай қолгани ҳақида

**Ҳамма нарса, ҳамма жойда, бир вақтнинг ўзида: банклар, маркетплейслар ва алоқа операторлари ўз соҳалари чегараларидан чиқиб кетмоқда**

Банк нима билан шуғулланади, деган саволга тезда жавоб беришга ҳаракат қилинг. Яқин вақтгача жавоб аниқ эди: пул сақлайди, кредит беради, тўловларни амалга оширади. Бугунги кунда эса бу қайси банк эканлигига боғлиқ. Банк иловаси орқали авиачипта сотиб олиш, суғурта расмийлаштириш ёки меҳмонхонадан жой банд қилиш мумкин. Такси иловаси орқали эса маҳсулотларга буюртма бериш ва жўнатма юбориш мумкин. Маркетплейслар ўз карталарини чиқариб, кредитлар бермоқда. Алоқа операторлари эса маълумотлар марказларини қурмоқда, булутли платформаларни ривожлантирмоқда ва сайёҳлар ҳамда автомобил эгалари учун хизматларни ишга туширмоқда.

Биз маълум бир қолипларга солишга ўрганиб қолган компаниялар қачондир бу қолипларга сиғмай қолди. Энг қизиғи, бунинг қандай юз берганини деярли сезмай ҳам қолдик. Бир неча йил аввал кундалик рақамли вазифалар учун смартфонда ўнлаб иловалардан иборат папка керак бўлар эди. Ҳозир эса кўпинча биттасининг ўзи кифоя.

**Банкка авиачипталарнинг нима кераги бор?**

Сўнгги йилларда "экотизим" сўзи корпоратив клишега айланиб улгурди. Лекин унинг замирида жуда оддий инсоний одат ётади: биз ортиқча ҳаракат қилишни ёқтирмаймиз. Агар илова маълумотларимизни билса, унга картамиз уланган бўлса ва биз уни ҳар куни очиб турсак, яна бошқасини юклаб олиш, рўйхатдан ўтиш ва маълумотларни қайта киритиш – бу кичик бир ноқулайликдир. Рақамли бизнес ана шундай ноқулайликларни илғашни ўрганди, шу сабабли компаниялар тобора кўпроқ "бошқа соҳага" эмас, балки инсоннинг кетидан – унинг бир вазифасидан кейингисига қараб бормоқда.

Револут (Британия финтех хизмати) 2015-йилда хорижда валюта айирбошлаш ва ҳисоб-китобларни соддалаштириш мақсадида пайдо бўлган. Бугунги кунда у орқали молиявий маблағларни бошқариш, сармоя киритиш, турар жой банд қилиш ҳамда суғурта ва саёҳат хизматларидан фойдаланиш мумкин, чакана мижозлар сони эса 75 миллиондан ошиб кетди. Бироқ биз учун қўшни Қозоғистон қизиқроқ бўлса керак. Kaspi.kz (чакана банкдан ўсиб чиққан Қозоғистон рақамли платформаси) ни бугун бир сўз билан таърифлашнинг ўзи қийин: битта илованинг ўзида тўлов қилиш, маҳсулотлар сотиб олиш, саёҳатларни бронлаш, банк ва давлат хизматларидан фойдаланиш мумкин. 2026 йилнинг биринчи чорагида, Қозоғистон аҳолиси 20 миллиондан сал кўпроқ бўлган бир пайтда, биргина Kaspi.kz тўлов платформасининг ўзи 14,7 миллион фаол фойдаланувчига эга эди.

Балки, бу банклар билан нима содир бўлганининг энг яққол кўрсаткичидир. Улар энди фақат одам пулини қаерда сақлаши учун эмас, балки у ўз кундалик ҳаётининг қанчалик катта қисмини битта иловага ишониб топширишга тайёр экани учун ҳам курашмоқда.

**Кроссовка хариди қандай қилиб банк хизматига айланди?**

1999-йилда Аргентинада Мерсадо Либре (Лотин Америкасидаги энг йирик маркетплейс) пайдо бўлганида, вазифа оддий эди: сотувчи билан харидорни боғлаш. Аммо тезда бир муаммо юзага чиқди: маҳсулотлар ҳам, харидорлар ҳам бор, лекин кўпчиликда қулай тўлов усулининг ўзи йўқ. Шундай қилиб, компаниянинг ўз Мерсадо Паго тўлов тизими пайдо бўлди.

Кейин деярли муқаррар занжир ишга тушди: агар киши сиз орқали тўлов қилаётган бўлса, нега унга пул ўтказиш имконини бермаслик керак? Агар пул ўтказса, нега карта чиқармаслик керак? Тўловни қабул қилаётган сотувчига-чи, терминал ёки кредит таклиф қилса бўладими? Бугунги кунда Мерсадо Паго — ўн миллионлаб фойдаланувчига эга мустақил молиявий платформа. Қизиғи шундаки, одамга кроссовка сотиш учун маркетплейс маълум бир нуқтада деярли банкка айланишига тўғри келган.

**Бир кунни ўтказиш учун нечта илова керак?**

Хитойда жавоб — битта. ВеЧат (Хитой мессенжери ва супериловаси) 2011-йилда мулоқот учун илова сифатида пайдо бўлган, бироқ бугун уни мессенжер деб аташ смартфонни телефон дейиш билан баробар. Унинг ичида ёзишиш, тўлов қилиш, маҳсулотлар харид қилиш, хизматларга ёзилиш, такси чақириш мумкин, қолаверса, кўплаб ташқи хизматлар мини-дастурлар форматида тўғридан-тўғри ВеЧатнинг ўзида ишлайди. Бугунги кунда Веихин ва ВеЧат аудиторияси ойига 1,4 миллиард кишидан ошади.

Ушбу модел инсониятнинг янги заифликларидан бирини – чексиз иловалардан чарчаш ҳолатини жуда аниқ акс эттирди. Клачнинг 2026 йилги тадқиқотига кўра, смартфон фойдаланувчиларининг 64 фоизида 10 тадан 50 тагача илова бор, бироқ уларнинг 46 фоизи ҳар куни атиги 5–10 тасидан фойдаланади. Яна бир кўрсаткич бундан-да яққолроқ: 72 фоиз одамлар навбатдаги хизмат учун янги илова юклаб олиш заруратидан оз бўлса-да, ғашланади. Бу ҳолат аллақачон ном олган — апп фатигуе ёки "иловалардан чарчаш". Шу боис суперилова – нафақат бизнеснинг одамни ўз тизими ичида ушлаб туриш орзуси, балки фойдаланувчининг тушунарли истагига жавоб ҳамдир: илтимос, мени яна бошқа бирор жойда рўйхатдан ўтишга мажбурламанг.

**Алоқанинг ўзи камлик қилганда**

Телеком соҳасида ҳам бир неча йил аввал банклар ва маркетплейслар билан юз берган ҳолат такрорланмоқда. Фақат бу ердаги бошланғич нуқта бошқача. Оператор аллақачон ўз тармоғига, миллионлаб уланган фойдаланувчиларига ва уларнинг рақамли ҳаётининг катта қисми ўтадиган инфратузилмага эга. Бир нуқтада ўринли савол туғилади: агар буларнинг бари мавжуд бўлса, фақат қўнғироқлар ва интернет билангина чекланиш шартми?

Жаҳон бозорига назар ташласак, бу саволга тобора кўпроқ "йўқ" деган жавоб берилмоқда. ЖСМА Интеллигенсе маълумотларига кўра, йирик операторларнинг анъанавий телеком хизматларидан ташқари йўналишлардан оладиган даромад улуши 2017-йилдаги 18 фоиздан 2024-йилга келиб 28 фоизга ўсган. Янги йўналишлар қаторига булутли технологиялар, киберхавфсизлик, финтех, Интернет буюмлари ва рақамли хизматлар киради.

Бу ерда қизиқарли парадокс мавжуд. Кундалик нарсалар рақамли муҳитга қанчалик кўп ўца, биз алоқанинг ўзини шунчалик кам сезамиз. Харид учун тўлов қилаётганда, машина чақираётганда ёки ВеЧатни очаётганда, одам тармоқ, маълумотлар маркази ва ҳисоблаш қувватлари ҳақида ўйлаши даргумон. Ваҳоланки, буларсиз бутун бу қулай рақамли ҳаётнинг ўзи бўлмас эди.

Ўзбекистонда бу трансформацияни Узтелеком мисолида яққол кўриш мумкин. Яна бир неча йил аввал оператордан, аввало, уй интернети, мобил алоқа ва яхши қамров кутилар эди. Бугунги кунда эса компания йўналишлари рўйхати анча кутилмаган кўринишга эга: электромобиллар учун зарядлаш инфратузилмаси, автомобил сервис хизматлари, суғурта, сайёҳлар учун ечимлар, маиший хизматлар, булутли технологиялар, маълумотлар марказлари ва сунъий интеллект.

Бу йўналишларнинг бир қисми бевосита телеком соҳасидан келиб чиққан. Масалан, хориждаги алоқа хизмати саёҳат давомида инсонга ҳамроҳ бўладиган кенгроқ хизматлар тўплами учун бошланғич нуқта бўлди. Бошқалари эса одатий операторлик бизнесидан анча йироқ: автомобил ҳайдовчилари учун рақамли хизматлар, суғурта ва зарядлаш инфратузилмаси мавжуд, рақамли платформа орқали эса ҳатто маиший муаммоларни ҳал қилиш учун уста чақириш ҳам мумкин. Бунда операторнинг ўзи суғурта компанияси, сайёҳлик агентлиги ёки маиший хизмат кўрсатиш сервисига айланишга уринмайди: зарур ҳолларда тизимга тегишли соҳа ҳамкорлари жалб қилинади.

Агар буларнинг барчасини – интернет, электромобиллар, суғурта, саёҳат, автомобил ва маиший хизматларни – бир қаторга тизсак, классик алоқа оператори учун анча ғалати тўплам ҳосил бўлади. Лекин бу фақат биз унга соҳа нигоҳи билан қараганимиздагина шундай туюлади. Фойдаланувчи учун эса мантиқ анча содда: унинг бугунги вазифаси телеком, суғурта ёки автомобил хизматларига алоқадор экани унчалик муҳим эмас. Асосийси, уни тезда, иложи бўлса онлайн тарзда ва ҳар сафар янги хизмат излашга ҳожат қолдирмасдан ҳал қилишдир.

Бу трансформациянинг кўзга унчалик ташланмайдиган яна бир жиҳати бор. Фойдаланувчи янги рақамли имкониятларни кўраётган бир пайтда, "капот остида" улар ишлайдиган инфратузилма ривожланиб бормоқда. Ўзбектелеком булутли ечимларни ривожлантирмоқда, сунъий интеллект ва Катта Маълумотлар вазифалари учун замонавий маълумотлар марказлари ҳамда ҳисоблаш инфратузилмасини барпо этмоқда. Бундан кўринадики, компания бир вақтнинг ўзида икки йўналишда ҳаракатланмоқда: бир томондан, одамлар учун хизматлар тўпламини кенгайтирса, иккинчи томондан, усиз бу рақамли хилма-хилликнинг ишлаши имконсиз бўлган технологик пойдеворни қурмоқда.

Шу жиҳати билан телеком бошқа кўплаб экотизимлардан фарқ қилади. Маркетплейс харидорга кроссовка учун пул тўлашни осонлаштириш мақсадида тўлов тизимини яратишга мажбур бўлган. Оператор эса рақамли ҳаётнинг замирида аллақачон мавжуд бўлган инфратузилмадан иш бошлайди ва унинг устига қуриш мумкин бўлган имкониятларни босқичма-босқич кенгайтириб боради. Бу жараёнда алоқанинг ўзи ҳеч қаерга йўқолмайди. Аксинча, атрофимиздаги нарсалар қанчалик рақамлашгани сари, фойдаланувчи деярли сезмайдиган жиҳатлар – тармоқ, маълумотларни сақлаш, ҳисоблаш қувватлари ва уларнинг узлуксиз ишлаши шунчалик муҳим аҳамият касб этади.

**"Барчаси бирда"дан кейин-чи?**

Бироқ бу универсаллик пойгасининг ҳам аниқ бир чегараси бор. Иловага чексиз янги тугмалар қўшиб, уларнинг ҳар бири фойдаланувчи ҳаётини қулайроқ қилади, деб бўлмайди. Ўша машҳур "иловалардан чарчаш" ҳодисаси ҳам шуни кўрсатадики, одамга юзлаб рақамли хизматларнинг ўзи керак эмас. Унга пайдо бўлган эҳтиёж ва унинг ечими орасида имкон қадар кам ҳаракат қилиш муҳим.

Шу боис, кейинги босқич, афтидан, хизматлар сонига эмас, балки уларнинг биргаликда қанчалик сездирмай ишлашига боғлиқ бўлади. Сунъий интеллект бу ўтишни янада тезлаштиради: энди одам керакли илова, бўлим ёки функсияни қидириш ўрнига, кўпинча вазифани айтиши кифоя қилади ва тизимнинг ўзи бунинг учун қандай воситалар зарурлигини аниқлай олади. Натижада қизиқ бир парадокс юзага келади: технологик тизим қанчалик мураккаблашса, у инсон учун шунчалик содда кўриниши керак.

Эҳтимол, бир неча йилдан кейин банкнинг авиачипта сотаётгани, маркетплейснинг кредит бераётгани ёки операторнинг машинани қувватлантиришга ёрдам бераётгани бизни умуман ажаблантирмай қўяди. Бизнес бозорни узоқ вақт телеком, финтех, электрон тижорат ва яна ўнлаб бошқа соҳаларга бўлишда давом этади. Аммо одам учун алоҳида бирон-бир соҳа мавжуд эмас. Унинг учун ҳал қилиниши керак бўлган вазифа бор.