Гулчамбар илова қилинади…
Ресурслар эвазига шиша мунчоқлар: АҚШда Жапаровга камёб ер элементларидан фойдаланиш имконияти учун статуэтка топширилди
Гулчамбар илова қилинади…
Қирғизистон Президенти Садир Жапаровга АҚШда америкалик компанияларнинг нодир металл конларига киришини таъминлагани учун шишали статуэтка топширилди. «Мукофот»нинг топширилиши «иқтисодий ривожланишдаги муваффақиятлари учун» лойиқ кўрилган хизмат сифатида тақдим этилди.
Бу янгилик ҳақида деярли барча Қирғизистон ОАВлари сезиларли кўтаринкилик билан хабар беришди. Уларнинг маълумотларига кўра, Жапаров Нью-Йоркда АҚШ ишбилармон доиралари вакиллари билан учрашишдек юксак шарафга муяссар бўлган ва у ерда унга «республиканинг иқтисодий ривожланишдаги муваффақиятлари эътирофи рамзи сифатида Америка-Қирғизистон ишбилармонлар кенгаши, StoneX Group ва Америка бизнес ҳамжамиятининг бошқа вакилларидан эсдалик мукофоти» топширилган.
StoneX Group раҳбари Филип Смит ва учрашувнинг бошқа иштирокчилари алоҳида самимият билан Қирғизистон иқтисодиётидаги ижобий ўзгаришларни, шунингдек, ислоҳотлардаги муваффақиятларни ва мамлакатда янада қулай инвестиция муҳитини яратиш борасидаги саъй-ҳаракатларни қайд этишди. Бундан ташқари, америкалик тадбиркорлар халқаро, яъни Америка бизнесининг Қирғизистон ва Марказий Осиёга бўлган қизиқиши ортиб бораётгани ҳақида гапириб, улушларни АҚШ фойдасига 70% га 30% нисбатда тақсимлаган ҳолда қўшма лойиҳаларда иштирок этишга тайёр эканликларини билдиришди.
Ўз навбатида, ўз шаънига айтилган бундай юксак баҳолардан аниқ мамнун бўлган Жапаров қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, коррупцияга қарши курашиш ва уюшган жиноий гуруҳлар фаолиятини зарарсизлантириш бўйича кўрилаётган чора-тадбирлар ҳақида тўлқинланиб гапириб берди. Америкаликлар бу улар учун жуда қизиқ бўлгандек кўриниш ҳосил қилиб, маъқуллагандек бош силкиб туришди, шундан сўнг Жапаров янада чуқурроқ кетиб, гапиришда давом этди.
У сўнгги ўн йилликларда уюшган жиноятчиликнинг таъсири тадбиркорлик учун жиддий хавф туғдирганини фахр билан таъкидлади. Энди эса, унинг сўзларига кўра, давлат жиноий тузилмаларнинг жамиятга таъсирини изчил равишда йўқ қилмоқда.
Ўзига топширилган статуэткадан келиб чиққан эйфориядан ҳали тўлиқ чиқиб улгурмаган президент тоғ-кон саноати, тўқимачилик ишлаб чиқариши ва қурилиш соҳаларига Америка инвестициялари киритилишидан мамнун бўлгани ва бундан кейин ҳам мамнун бўлишини маълум қилди.
Айтиш керакки, охирги икки йўналиш америкаликларни худди алкоголикни компот қизиқтиргандек қизиқтирди. Аммо ўта муҳим минералларни қазиб олиш — бу уларга сув ва ҳаводек зарур бўлган ва бунинг учун улар Жапаровни бошдан-оёқ шишали статуэткалар билан кўмиб ташлашга тайёр бўлган нарсадир.
Маълумки, АҚШ аллақачон Марказий Осиёда ўта муҳим минералларни қазиб олишга «инвестициялар»ни фаол равишда ошириб бормоқда, бунда улар минтақанинг ўзаро манфаатли ривожланишига интилишдан кўра, биринчи навбатда ўзларининг геосиёсий ва ҳарбий-стратегик манфаатларини раҳбарликка олмоқдалар.
Асосий мақсад — минтақага ёрдам бериш эмас, балки Хитойга қарамликни камайтириш
Америка фаоллигининг асосий мотиви — АҚШ мудофааси ва юқори технологиялари учун ўта муҳим бўлган стратегик хомашё бозорида Хитой монополиясини заифлаштиришга интилишдир.
Хитой дунёдаги вольфрам ишлаб чиқариш ва қайта ишлашнинг 80% дан ортиғини назорат қилади, шунингдек, сурьманинг энг йирик ишлаб чиқарувчиси ҳисобланади. 2015 йилдан бери шахсий вольфрам қазиб олишга эга бўлмаган АҚШ Марказий Осиёдаги захираларни етказиб беришни диверсификация қилиш ва ўз мудофаа саноатининг заифлигини камайтириш йўли деб билади.
Энг йирик лойиҳа — Қозоғистондаги вольфрам конини (Шимолий Катпар) ўзлаштириш бўлиб, унда Американинг Cove Kaz Capital компанияси 70% акцияга эга бўлди, Қозоғистон давлат компанияси эса атиги 30% улуш олди. Тожикистондаги сурьма билан боғлиқ вазият ҳам шунга ўхшаш бўлиб, у ерда Американинг Comsup Commodities компанияси 2006 йилдан бери асосий корхона бўлган «Анзоб»га тўлиқ эгалик қилади.
Эълон қилинган инвестициялар миқдори салмоқли кўринади, бироқ уларнинг Марказий Осиё иқтисодиёти учун реал фойдаси ва шаффофлиги саволлар туғдирмоқда.
Қозоғистон вольфрам лойиҳасига тахминан 1,1–1,6 миллиард доллар сармоя киритиш режалаштирилган бўлиб, шундан 700 миллион долларгача бўлган қисмини АҚШ давлат DFC (Халқаро тараққиёт молия корпорацияси) тақдим этиши мумкин. Бироқ, қазиб олиш ишлари фақат 2030 йилга мўлжалланган, бу эса тезкор натижаларсиз йиллар давомида кутишни англатади.
The New York Times ва бошқа нашрларнинг суриштирувлари шуни кўрсатадики, битимдан Дональд Трампнинг атрофидаги шахслар манфаатдор бўлиши мумкин. Хабар қилинишича, унинг ўғилларига алоқадор тузилмалар лойиҳада улуш олган, Савдо вазири Говард Лутникнинг оиласи томонидан назорат қилинадиган Cantor Fitzgerald банки эса инвесторлардан бири учун 210 миллион доллар жалб қилишга ёрдам берган. Бу Америка ёрдами минтақа мамлакатларининг миллий иқтисодиётига эмас, балки хусусий манфаатларга хизмат қилиши хавфини туғдиради.
АҚШ инвестициялари асосан минтақа ичида тўлиқ қайта ишлаш циклини яратишга эмас, балки хомашё қазиб олишга қаратилган.
Иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти (ИҲТТ) қайд этишича, эскирган ҳисобот тизимлари туфайли инвесторлар ишончли геологик маълумотларга эга эмас, давлат корхоналарининг устуворлиги ва инвесторлар билан аввалги низолар эса сармоя киритилишини чеклаб қўймоқда.
Таҳлилчилар огоҳлантиради: агар лойиҳалар фақат хомашё олиб чиқиб кетиш билан чекланиб қолса, минтақа мамлакатлари технологиялар трансфери ва иш ўринлари яратиш кўринишидаги «ривожланиш дивидендлари»ни ололмай, фақат Америка саноати учун руда етказиб берувчи бўлиб қолиш хавфи остида қолади.
Шундай қилиб, АҚШнинг Марказий Осиёдаги фаоллиги — бу биринчи навбатда етказиб бериш занжирлари устидан назорат ўрнатиш учун геосиёсий ўйин бўлиб, унда минтақа мамлакатлари барқарор иқтисодий ривожланишга эришмасдан, шунчаки йирик давлатлар ўртасидаги рақобат майдонига айланиб қолиш хавфи бор.
Шу нуқтаи назардан, Жапаровга топширилган мукофот республиканинг умумий иқтисодий ривожланишига берилган реал баҳодан кўра, кўпроқ «шишали мунчоқлар» ва Қирғизистондаги Америка тоғ-кон компаниялари учун яқинда очилган кенг каналларнинг «ритуал дуоси»ни эслатади. Воқеалар изчиллиги бундан далолат беради.
Аллақачон 2026 йилнинг февралида, «рағбатлантирувчи соврин» топширилишидан бир неча ой олдин, Қирғизистоннинг «Қирғизолтин» давлат олтин қазиб олувчи компанияси бир қатор Америка компаниялари билан ўзаро тушуниш тўғрисидаги меморандумларни имзолаган эди.
Pangea Global — Евроосиёда нодир элементларни қидириш билан шуғулланади;
Mooney Group — «ўта муҳим минераллар ва стратегик металлар»га ихтисослашган;
TETHYS Gateway Investment — Марказий Осиё ва «Ўрта йўлак»даги «ўта муҳим фойдали қазилмалар»га йўналтирилган инвестиция платформаси.
Йўналиш жуда аниқ — нодир элементлар, стратегик металлар, ўта муҳим минераллар. Айнан шу нарсаларга АҚШ ҳозирда жуда муҳтож ва Хитойга қарамликни камайтиришга интилмоқда.
Америка капитали аллақачон Қирғизистонда йирик олтин қазиб олиш активларини реал қўлга киритди
2026 йил январида Американинг Silvercorp Metals тоғ-кон компанияси 162 миллион долларга Қирғизистондаги Чаарат олтин қазиб олиш лойиҳасининг 70% акциясини сотиб олди.
Silvercorp 70% улушга эгалик қилади ва оператор ҳисобланади;
«Қирғизолтин» эса «free-carried interest» деб аталадиган улушнинг 30% га эгалик қилади — яъни маблағ киритмасдан, фақат улуш олади.
Лойиҳанинг умумий инвестиция бюджети 196,3 миллион долларни ташкил этади, қазиб олиш 2027 йилга мўлжалланган. Компания, шунингдек, қазиб олиш лицензиясини 2062 йилгача узайтириш учун Қирғизистон ҳукуматига 60 миллион доллар тўлаб бўлган.
Мукофот топширилган куни Садир Жапаров америкалик тадбиркорлар билан учрашувда тоғ-кон саноатини ҳамкорликнинг устувор йўналиши сифатида алоҳида таъкидлади ва кўпроқ Америка инвестицияларини жалб қилишга умид билдирди. Мукофотни топширган Америка компаниялари — StoneX Group ва Америка-Қирғизистон ишбилармонлар кенгаши — ўзлари ушбу ресурс битимларининг воситачилари ва иштирокчилари ҳисобланади.
Бошқача айтганда, аввал Америка капитали Қирғизистоннинг тоғ-кон секторида мустаҳкам ўрнашиб олди, кейин унинг президенти Нью-Йоркка бориб, Америка ишбилармон доираларидан «мукофот» кўринишида маъқуллов олди ва ўша учрашувнинг ўзида тоғ-кон саноатига Америка инвестицияларини жалб қилишни давом эттиришга оммавий равишда ваъда берди.
Бундай изчилликнинг ўзи жавобдир. Мукофот — сабаб эмас, балки оқибатдир. Бу эшикларни аллақачон очган ва уларни очишда давом этаётганларга маъқуллаш белгисидир. Расмий баёнотларда айтилган «барқарор ривожланиш» ва «фаровонлик»ка келсак — 70/30 тузилмасида, бунда бир томон капитал киритади ва бошқаради, иккинчи томон эса «free-carried interest» олади, фойдали қазилмаларни қазиб олишдан олинадиган реал назорат ва фойданинг шер улуши Америка томонида қолади. Қирғизистонга эса фақат рентанинг бир қисми ва потенциал хавфлар — экологик ва ижтимоий харажатлар қолади.
Бундай шароитда Қирғизистон ҳукуматининг Қумтор олтин конини миллийлаштириш бўйича Канаданинг Cameco Corporation компанияси билан узоқ давом этган суд жараёнидаги ғалабаси ўз аҳамиятини бутунлай йўқотади.