Жонли навбат тартибида

**Тирик навбат тартибида**

14-16 сентябрь кунлари Жанубий Кореяга давлат ташрифи билан борган Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Сеулга нафақат Корея автомобиллари ва ускуналарини сотиб олиш таклифини, балки бошқа таклифларни ҳам олиб келди. Остона Корея бизнесига Қозоғистонда ишлаб чиқаришни кенгайтиришни ва қўшни давлатлар бозорларига биргаликда чиқишни таклиф қилди. Ишбилармон доиралар билан учрашувлар ўзаро манфаатдорликни кўрсатди: Қозоғистонга технологиялар ва хомашёни қайта ишлаш, Жанубий Кореяга эса ишончли етказиб берувчилар ва бизнес учун янги майдончалар зарур. Бу Сеулга бутун Марказий Осиёда ўз мавқеини мустаҳкамлаш имкониятини очади.

«Кун тартибида икки томонлама товар айирбошлаш ҳажмини икки баравар ошириш вазифаси турибди», — деди Тоқаев Бош вазир Хан Сон Сук билан учрашувда. Бироқ ташаббуснинг мазмуни нафақат савдо ҳажмини оширишдан иборат эди. Қозоғистон Президенти «савдо таркибини сифат жиҳатидан ўзгартиришга» чақирди ва 2027–2030 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик дастурини тайёрлашни таклиф қилди. Хомашё экспорти валюта тушумини олиб келса, уни мамлакат ичида қайта ишлаш қўшимча иш ўринлари, муҳандислик малакаси ва маҳаллий корхоналарга буюртмалар беради.

Ташрифнинг ишбилармонлик қисми ушбу ёндашув қаерда натижа бериши мумкинлигини кўрсатди. Hyundai Motor Company ва Astana Motors янги моделни ишлаб чиқариш бўйича келишиб олдилар. QazaqGaz компанияси Hyundai Engineering ва SICIM Kazakhstan билан биргаликда Ғарбий Қозоғистонда газ қайта ишлаш заводи лойиҳаси устида иш бошлади. Lotte Олмаотада мамлакатдаги ўз бренди остидаги биринчи меҳмонхонани қуриш ва «ақлли шаҳар» Алатауни ривожлантиришда иштирок этиш режаларини эълон қилди. Бундан ташқари, Ақтау ва Қуриқ портларини ривожлантириш масаласи муҳокама қилинди.

Қўшма инвестиция жамғармаси янги ташаббусларнинг молиявий асоси бўлиши мумкин. «Байтерек» холдингининг KIND компанияси билан музокараларида 200 млн долларлик бошланғич капитал муҳокама қилинди: Корея корпорацияси ва Қозоғистоннинг Qazaqstan Investment Corporation компаниясидан 100 млн доллардан. Келажакда жамғарма ҳажми бир миллиардгача кўпайиши мумкин. Йўналишлар қаторида логистика, рақамли инфратузилма, шаҳарсоликни ривожлантириш ва қайта тикланувчи энергетика қайд этилди. Ҳамкорларга тахминан 7 млрд долларлик истиқболли лойиҳалар тақдим этилди.

Миллиард — бу жамғарманинг эҳтимолий келажакдаги ҳажми, 7 млрд эса таклиф этилган ва ҳали молиялаштириш топиши керак бўлган лойиҳаларнинг қийматидир. Жамғарманинг мазмуни бошқа нарсада: у ишга туширилгандан сўнг томонларда лойиҳаларни танлаш ва қўллаб-қувватлаш учун умумий капитал пайдо бўлади. Кореялик иштирокчи уларнинг узоқ муддатли муваффақиятидан даромад олиши мумкин, Қозоғистон эса қурилишни ишлаб турган бизнес даражасигача етказишдан манфаатдор бўлган ҳамкорга эга бўлади.

Сеул учун бундай модель бир вақтнинг ўзида бир нечта соҳада мустаҳкам ўрнашиб олиш имкониятини беради. Қурилган корхонага кўп йиллар давомида хизмат кўрсатиш, эҳтиёт қисмлар, ускуналарни янгилаш ва тайёрланган кадрлар керак бўлади. Унинг атрофида технологиялар ва иш стандартларини ўзлаштирадиган етказиб берувчилар шаклланади. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг етарли улуши бўлганда, бундай алоқалар Корея иштирокини янада барқарор қилади, Қозоғистонга эса шахсий саноат базасини кенгайтиришга ёрдам беради.

Бунинг учун база аллақачон мавжуд. Тоқаевнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда Корея капитали иштирокидаги мингдан ортиқ корхона ишламоқда. Қўстанайдаги 310 млн долларлик инвестицияга эга Kia Qazaqstan заводи йилига 70 мингтагача автомобиль ишлаб чиқаришга мўлжалланган. Кейинги босқич — бутловчи қисмлар ишлаб чиқаришни ривожлантириш: «Байтерек» Seoyon E-Hwa лойиҳасини молиялаштириш устида иш олиб борилаётганини маълум қилди. Машиналарни импорт қилинадиган тўпламлардан йиғиш ва деталларни мустақил тайёрлаш иқтисодиётга турлича таъсир кўрсатади.

Музокараларда Алатау алоҳида ўрин эгаллади. «Корея янги Alatau City шаҳрини ривожлантириш лойиҳасида Қозоғистоннинг жуда яхши ҳамкори бўлиши мумкин», — деди Хан Сон Сук. Корея компаниялари учун бу шаҳар қурилишни рақамли хизматлар, энергетика ва транспортни бошқариш билан бирлаштириш имконияти билан қизиқарли. Бироқ муваффақият талабга боғлиқ бўлади: шаҳарга яратилган инфратузилмадан фойдалана оладиган ва унинг таъминоти учун пул тўлай оладиган корхоналар ва аҳоли керак.

Яна бир умумий манфаат ўта муҳим минераллар билан боғлиқ. Корея саноатига аккумуляторлар ва электроника учун материалларни барқарор етказиб бериш зарур, Қозоғистон эса уларни қайта ишлаш технологияларини жалб қилишдан умидвор. Бу борада ишлаб чиқаришнинг қайси қисми мамлакатда қолиши бўйича осон бўлмаган музокаралар кутилмоқда. Коннинг мавжудлигининг ўзи ҳали юқори технологияли корхона пайдо бўлишини кафолатламайди. Бунинг учун қулай энергия, мутахассислар ва тайёр маҳсулот харидорлари талаб этилади.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг арафада бўлиб ўтган ва Ўзбекистонга ўта муҳим минераллар, биотехнологиялар ва мудофаа саноати соҳасидаги ҳамкорликни ўз ичига олган 13 та келишув ва меморандумларни келтирган ташрифи билан солиштирганда, Қозоғистон дастури умумий инвестиция жамғармасини муҳокама қилиш ва аллақачон ишлаб турган ишлаб чиқаришларни ривожлантириш билан ажралиб турди.

Ушбу ишнинг минтақавий миқёсини биринчи «Марказий Осиё – Корея Республикаси» саммитига тайёргарлик белгилаб берди. Сеул ўз манфаатларини бир йўла бешта давлат билан муҳокама қилиш имкониятига эга бўлди. Бироқ минтақадан ягона ишлаб чиқариш майдончаси автоматик равишда шаклланмайди. Қоидалардаги фарқлар, транспорт харажатлари ва миллий бозорларнинг ҳажмини ҳар бир лойиҳада ҳисобга олишга тўғри келади. Қўшни бозорларга чиқиш ваъдаси инвесторни фақат ҳисоб-китоблар маҳаллий маҳсулот рақобатга бардош бера олишини кўрсатгандагина ишонтиради.

Шу боис, Кореянинг истиқболлари, айниқса, алоҳида тармоқларда кучли кўринади. География Хитой ва Россияга ҳатто йирик инвестициялар билан ҳам қоплаш қийин бўлган устунликларни беради: умумий чегаралар, қуруқликдаги алоқалар ва бозорларнинг яқинлиги. Сеул технологиялар сифати, молиялаштириш шартлари ва шартномаларнинг ишончли бажарилиши билан муваффақиятга эришишига тўғри келади. Остонада эса бунда ҳамкорларни танлаш учун қўшимча имконият пайдо бўлади.

Тоқаевнинг ташрифи Корея Марказий Осиёдаги мавқеини сезиларли даражада мустаҳкамлашга қодирлигини кўрсатди. Унинг таъсир доирасини маҳаллий бутловчи қисмлар улуши, қайта ишлаш ҳажми ва қўшма корхоналарнинг маҳсулот экспорт қилиш қобилияти белгилайди. Агар келишувлардан сўнг пул, ускуналар ва кадрлар тайёрлаш амалга оширилса, Сеул минтақа саноатида мустаҳкам мавқега эга бўлади. Қозоғистон учун эса асосий ютуқ навбатдаги ҳамкорлик дастури якунланганидан кейин ҳам ривожлана оладиган ишлаб чиқаришларнинг пайдо бўлиши бўлади.