Глория Стейнем аёлларнинг бир неча авлоди ҳаётини қандай ўзгартирди

Глория Стайнем аёлларнинг бир неча авлоди ҳаётини қандай ўзгартирди

Глория Стайнем Америкадаги феминистик ҳаракатнинг энг йирик намояндаларидан бири бўлиб, унинг узоқ йиллик фаолияти аёлларнинг бир неча авлоди ҳаётини қайта шакллантирган кўплаб ролларни қамраб олди.

Ўзига хос авиатор кўзойнаклари ва узун, сариқ толали сочлари (буни у 1970-йилларда исёнкорлик рамзи деб билган) билан Стайнем аёллар тенглиги учун курашувчи халқаро миқёсда танилган фаолга айланди.

У абортни қонунийлаштириш, бир жинсли никоҳлар, аёллар учун тенг ҳуқуқлар ва тенг иш ҳақини ҳимоя қилди, шу билан бирга ўлим жазоси ва аёллар жинсий аъзоларини шикастлаш амалиётига қарши норозилик билдирди.

Унинг фаоллиги ҳам эркаклар, ҳам аёллар томонидан кескин қаршиликларга, шунингдек, таҳдидли ва қўпол таъқибларга сабаб бўлди.

1934 йил 25 мартда Огайо штатининг Толидо шаҳрида туғилган Глория Стайнемнинг болалиги осон кечмаган.

Унинг отаси Лео Стайнем сайёр сотувчи бўлиб, онаси Рут ва опаси Сюзанна билан бирга бутун мамлакат бўйлаб тиркама-уйда яшаб, саёҳат қилишган.

Стайнем 10 ёшга тўлганда, Лео оилани ташлаб, Калифорнияга кўчиб кетди ва уни узоқ вақтдан бери руҳий касаллик ва қўрқинчли галлюцинациялардан азият чекаётган Рутга ғамхўрлик қилиш учун қолдирди.

Шу сабабли, Стайнем 12 ёшигача мактабга тўлиқ қатнай олмади.

Кейинчалик у ҳеч қачон фарзанд кўришни истамаганини, чунки унда аллақачон битта фарзанд — онаси бўлганини айтган.

1950-йилларнинг охирида у тадқиқот стипендияси билан Ҳиндистонга борди ва икки йил давомида турли соҳаларда ишлади, жумладан, қишлоқ аёлларига ҳукумат сиёсатига қарши зўравонликсиз норозилик намойишларини ташкил этишда ёрдам берди, бу эса унда халқчил фаолликка қизиқиш уйғотди.

Стайнем Ҳиндистонни тарк этиб, 1960-йилларнинг бошларида фрилансер ёзувчи сифатида фаолиятини бошлаш учун Нью-Йоркка кўчиб ўтди. Ўша пайтда эркаклар устунлик қиладиган таҳририятларда аёлларнинг жиддий мавзулардаги мақолаларни қўлга киритиши қийин эди.

Унинг энг катта ютуғи 1963 йилда, Стайнем Playboy Bunny коктейл официанти сифатида яширинча ишга кириб, Хью Хефнер империясининг беҳаё ва сексистик ҳақиқатини фош этувчи Show журнали учун "А Буннй'с Тале" ("Қуёнча қиссаси") мақоласини ёзганида юз берди.

У суҳбатга келиши биланоқ, қўриқчи: "Бу ёққа кел, қуёнча, қуёнча, қуёнча", деб бақирган.

Мари деган сохта исмдан фойдаланиб, у ёши ҳақида ёлғон гапирган ва аслида тўрт ёш катта бўлса-да, Playboy'га 24 ёшда эканини айтган.

Стайнем "Қуёнча"нинг кам иш ҳақини, шунингдек, соатлаб баланд пошна ва тор корсет кийиб юришнинг жисмоний азобларини фош қилди.

Бундан кейин келган шуҳрат ва машҳурликдан кейин ҳам у муҳаррирлар томонидан жиддий қабул қилиниши учун курашишига тўғри келди.

Playboy фош этилиши унга New York Times ва New York Magazine нашрларида иш топишга ёрдам берган бўлса-да, у ёзган мавзуларнинг аксарияти аёллар пайпоқлари ва энг сўнгги соч турмаклари ҳақида эди.

"Шу кунгача одамлар мени ёқтиришмаса, камситиш мақсадида собиқ 'Қуёнча' деб таништиришади", деган эди у 2016 йилда New York Times газетасига берган интервьюсида. "Бошқа томондан, мен ўша аёлларнинг меҳнат шароитларини яхшиладим".

Бундан тушкунликка тушмаган Стайнем 1968 йилга келиб New York Magazine учун рукн юрита бошлади ва асосий эътиборини илғор ижтимоий муаммолар ҳамда аёллар ҳуқуқларига қаратди.

"Мен ягона аёл эдим ва аборт ҳақида мақола ёзганимдан сўнг, у ердаги [эркак] дўстларим менга: 'Бу телба аёлларга қўшилма. Жиддий қабул қилинишинг учун кўп меҳнат қилдинг', дейишди", деб сўзлаб берганди у 2011 йилда The Guardian нашридан Рейчел Кукка.

Шунинг учун у мустақил ҳаракат қилишга қарор қилди.

1972 йилда у бир гуруҳ феминист фаоллар билан бирга Ms. журналини таъсис этди. Бу бутунлай аёллар томонидан ташкил этилган ва бошқариладиган биринчи даврий нашр бўлиб, одатда уй рўзғори ва модага эътибор қаратадиган аёллар журналларига муқобил сифатида яратилган.

Ms. журнали янгилик яратди ва нашр этилган биринчи ҳафтасидаёқ тўлиқ сотилиб кетди.

Танқидчилар — асосан эркаклар — уни тезда рад этишди. Телебошловчи Гарри Ризонер уларга "айтадиган гаплари тугагунча" олти ой вақт берганини айтди.

Биринчи сон бир ҳафта ичида сотилиб кетди ва 26 000 обуначини жалб қилди. Журнал бугунги кунда ҳам нашр этилмоқда.

1978 йилда Стайнем Ms. журналининг энг машҳур ва кенг ўқилган эсселаридан бири — "Агар эркаклар ҳайз кўрганида" мақоласини ёзди.

Унинг агар эркакларда ҳайз цикли бўлганида ҳокимият, сиёсий ва иқтисодий тизимлар қандай фарқ қилиши мумкинлиги ҳақидаги ҳажвий қараши ҳанузгача гендер роллари муҳокамасида тилга олинади.

Фаолиятининг охирига келиб, Стайнем сермаҳсул, нуфузли мукофотлар соҳиби бўлган ёзувчига айланди ва кўплаб китобларни, жумладан, ўз хотираларини, Мэрилин Монро таржимаи ҳолини ва ўзининг машҳур иқтибослари тўпламини "Ҳақиқат сизни озод қилади, лекин аввал ғазабингизни келтиради" деб номланган кинояли китобида чоп этди.

Гарчи у ҳануз дунёдаги энг машҳур феминист фаоллардан бири сифатида кўрилса-да, Стайнем бу курашга нисбатан кеч, ўттиз ёшларида кириб келди.

1969 йилда аборт ҳақида хабардорликни ошириш митингида, аёллар аборт қилиш тажрибаларини сўзлаб беришаётганда, Стайнем ўз ҳомиладорлигини тўхтатгани ҳақидаги ҳикоясини айтиб беришга ундалди. Бу воқеа йиллар олдин Лондонда, у 22 ёшда бўлганида, Ҳиндистонга кетишидан олдин содир бўлган эди.

Ўша пайтда Буюк Британияда аёлнинг руҳий ёки жисмоний соғлиғига хавф туғилмаса, аборт қилиш ноқонуний эди. Шифокор Стайнем учун катта таваккал қилиб, унга шундай деган: "Менга иккита нарсага ваъда беришинг керак. Биринчидан, менинг исмимни ҳеч кимга айтмайсан. Иккинчидан, ҳаётинг билан нима қилмоқчи бўлсанг, шуни қиласан".

Қариб 60 йил ўтгач, Стайнем ўзининг "Йўлдаги ҳаётим" номли хотира китобини доктор Жон Шарпга бағишлаб, ушбу ваъдалардан бирини бузди.

У аборт ҳақидаги ушбу очиқ мулоқот тадбирини "онгнинг уйғониш лаҳзаси" — АҚШга кенгроқ аёллар ҳуқуқлари ҳаракати зарурлигини англаб етган пайт деб атади.

Стайнем деярли бир кечада аборт ҳуқуқларининг ҳимоячисига айланди ва буни "репродуктив эркинлик" деб таърифлади. У яратган бу ибора сиёсий баҳсларда ушбу мавзуни тушунарлироқ қилишга хизмат қилди ва ҳанузгача аборт бўйича баҳсларда қўлланилади.

Стайнем юришлар ташкил этди ва тезда намойишларнинг асосий сиймосига айланди, гарчи кейинчалик у катта оломон олдида гапириш "жуда даҳшатли" бўлганини тан олган бўлса-да.

Конгресс 1970 йилда аёлларга эркаклар билан тенг ҳуқуқлар берувчи Тенг ҳуқуқлар тўғрисидаги тузатишни (ERA) қабул қила олмаганидан сўнг, Стайнем бошқа феминист етакчилар ва АҚШ бўйлаб 300 дан ортиқ аёллар билан бирга Миллий аёллар сиёсий кенгашини ташкил этди. Ташкилот аёлларни сиёсий ва ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларига жалб қилиш устида ишлади.

Ўша йили у Сенатдаги ERA бўйича эшитувларда гувоҳлик бериб, асосан эркаклардан иборат тингловчиларга шундай деди: "Менга жамоат ресторанларида хизмат кўрсатишдан бош тортишди, жамоат жойларидан чиқиб кетишимни буюришди ва уйларни ижарага беришмади, буларнинг барчаси аниқ кўрсатилган ягона сабаб — аёл эканлигимдир".

Феминизмнинг иккинчи тўлқини жадаллашишда давом этди ва Стайнем унинг энг машҳур чеҳраларидан бирига айланди.

Бироқ танқидлар нафақат ўнг, балки чап томондан ҳам келди, Стайнемнинг ташқи кўринишидан тортиб мақсадларигача ҳамма нарса ҳужумга учради. Баъзилар уни ҳақиқий феминист бўлиш учун жуда жозибали деб айтишса, бошқалари у фақат ташқи кўриниши туфайли муваффақиятга эришганини таъкидлашди.

ОАВ "уни машҳур қилишга" ҳаракат қилмоқда, деб шикоят қилди Фридан, "лекин ҳеч ким уни етакчи деб адаштирмаслиги керак".

АҚШ Президенти Ричард Никсон шахсий суҳбатда Стайнем ҳақида ғазаб билан гапиргани ёзиб олинган, бунга жавобан Стайнем: "Ричард Никсон Наполеондан кейинги энг жинсий ишончсиз давлат раҳбари деган фикрлар бор", деб жавоб берган.

У шунингдек, Стайнемга ўхшаш аёлнинг очиқ-сочиқ суратини чоп эттириб, уни Ms. журнали идораси биноси ташқарисидаги газета дўконида очиқчасига намойиш қилди. У буни ҳар куни кўришга мажбур эди.

У улғайган сари, бу каби таъқиблар камайиб борди. Шунга қарамай, Нью-Йоркдаги машҳур шахс сифатида Стайнемни кўчада тез-тез баҳслашишни — баъзан душманона тарзда — истаган нотаниш одамлар тўхтатиб туришарди.

Шунга қарамай, у давом этаётган баҳс-мунозараларни олқишлади. 2020 йилда у "бекор қилиш маданияти"ни (cancel culture) қораловчи очиқ хатни имзолаган бир қатор жамоат арбоблари қаторида бўлиб, бу одамларнинг овозини ўчириш орқали очиқ мулоқотни заифлаштиришини айтди.

"Агар сиз мулоқот қилиш тарафдори бўлсангиз, албатта, қарши томонни йўқ қилишга эмас, балки инсоний йўл билан ишонтиришга ҳаракат қилишни хоҳлайсиз", деди у New York Times газетасига.

Глория Стайнем бир сафар: "Мен асирликда жуфтлаша олмайман", деб ҳазил қилган эди — бу унинг никоҳга қизиқиши йўқлигига ишора эди. Аммо у бир нечта бой ва машҳур бўйдоқлар билан қизғин учрашувлардан очиқчасига завқланиб, танқидчиларга яна бир баҳона берди.

Улар орасида Форд жамғармаси раҳбари Фрэнк Томас, кинорежиссёр Майк Николс ва 1968 йилда Роберт Ф. Кеннедини ўлдирган шахсни зарарсизлантиришга ёрдам берган Олимпия ўйинларининг ўн курашчиси Рафер Жонсон бор эди.

"Мени доимо эркаклардан фойдаланишда, ҳаддан ташқари шаҳвонийликда айблашарди. Кимдир менга қабр тошининг суратини юборган эди, унда 'ниҳоят у ёлғиз ухламоқда' деб ёзилганди", деб ёзади у.

Аммо 2000 йилда, 66 ёшида у Жанубий Африкада туғилган тадбиркор-эколог ва актёр Кристиан Бейлнинг отаси Дэвид Бейлга турмушга чиқди.

Бу никоҳ Стайнемнинг никоҳ қонунлари ҳақидаги кескин баҳсларини йиллар давомида кузатиб келган баъзи феминистларнинг ҳайратига ва ҳатто ҳафсаласи пир бўлишига сабаб бўлди.

Аммо у бу қонунлар ниҳоят ўзгарганини айтди. "Агар мен турмуш қуришим керак бўлган пайтда турмушга чиққанимда, фамилиямни, қонуний яшаш жойимни, кредит рейтингимни ва кўплаб фуқаролик ҳуқуқларимни йўқотган бўлардим. Энди ундай эмас. Тенг ҳуқуқли никоҳ қуриш мумкин", деб тушунтирди у йиллар ўтиб.

Стайнем, шунингдек, бу "яшил карта никоҳи" бўлганини тан олди, чунки Бейлнинг АҚШ визаси муддати тугаб бораётган эди — лекин улар бир-бирларини севишганини ва барибир бирга қолишган бўлишини айтди.

Бейл уч йилдан кейин бош мия лимфомасидан вафот этди.

Стайнемнинг ўзи ҳам 1986 йилда соғлиғида муаммога дуч келди, унга кўкрак бези саратони ташхиси қўйилди ва унда люмпэктомия операцияси ўтказилди.

Глория Стайнем бир сафар 100 ёшгача яшашни хоҳлашини айтган эди, чунки "қилинадиган ишлар жуда кўп".

Қарийб бир асрлик ҳаёти давомида у ҳатто маҳоратли чечётка раққосасига ҳам айланди.

2013 йилда Президент Барак Обама уни Американинг энг олий фуқаролик мукофоти — Президентлик Озодлик медали билан тақдирлади ва унинг фаолияти кўплаб аёлларга "ўзлари лойиқ бўлган ҳурмат ва имкониятларни" тақдим этганини эътироф этди.

2024 йилда у 90 ёшга тўлди. У Нью-Йоркда ёлғиз яшади ва Ms. журнали ҳануз нашр этилаётганидан мамнун бўлди.

Стайнем бу сана муносабати билан BBC'га берган интервьюсида унинг мероси "алоҳида инсонларга... ўзлари хоҳлаган ноёб, қадрли, севимли ва суюкли инсон бўлишларига ёрдам беришига" умид қилишини айтди.

У оммавий ахборот воситалари аёллар овозини эшиттиришга қодир бўлмаган ёки истамаган бир даврда уларга баландроқ минбар бергани билан ёдда қолади.

Ва буни амалга ошириш орқали у Америкада аёллар ҳуқуқларининг манзараси ва тилини ўзгартирди.