Гималай музликлари тезроқ эримоқда - ва Ҳиндистон иқтисодиёти "хавф остида"
Янги маърузада Ҳимолай музликлари тезроқ эриётгани, бу эса Ҳиндистоннинг сув ресурслари, иқтисодиёти ва аҳоли пунктларига таҳдид солаётгани ҳақида огоҳлантирилмоқда.
Ҳимолай тоғлари тезроқ эримоқда - ва Ҳиндистон иқтисодиёти «хавф остида»
Ҳиндистон ҳукумати 56 та музлик кўлини «жуда юқори хавфли» деб таснифлади
Янги тадқиқотларга кўра, музликларнинг тез суръатлар билан эриши, музлик кўлларининг беқарорлашиши ва мониторингнинг тобора кучайиб бораётган танқислиги тоғларни янада ҳимоясиз қолдираётгани сабабли Ҳимолай тоғлари хавфли нуқтага яқинлашмоқда.
Ушбу хулосалар Непал ва Тибетда 1300 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлган ва кенг кўламли вайронагарчиликларга олиб келган ҳалокатли сув тошқинларидан сўнг эълон қилинди, бу эса шиддат билан ўзгариб бораётган Ҳимолай атроф-муҳитидаги тобора ортиб бораётган хавф-хатарларни яққол кўрсатиб турибди.
Systemiq глобал консалтинг компаниясининг Тоғли ҳудудлар интеграциялашган ташаббуси (Integrated Mountain Initiative) билан ҳамкорликда ҳамда Тоғли ҳудудларни комплекс ривожлантириш халқаро маркази (ICIMOD) ва ГБ Пант номидаги Миллий Ҳимолай атроф-муҳит институтининг техник кўмагида тайёрланган ҳисоботига кўра, Ҳимолай музликлари ҳозирда бундан 10 йил олдингига қараганда 65 фоизга тезроқ массасини йўқотмоқда.
Шунга қарамай, Ҳимолай-Қорақорум минтақасидаги тахминан 40 000 музликдан фақат 21 га яқини батафсил ва мунтазам равишда кузатиб борилмоқда, дейилади ҳисоботда.
Мониторингнинг бундай етишмаслиги жуда муҳим, чунки жисмоний рельеф шиддат билан ўзгармоқда.
Музликлар чекингани сари, улар ортидан беқарор тош ва муз уюмлари ушлаб турган, тобора кенгайиб бораётган кўлларни қолдириши мумкин. Шу билан бирга, исиш абадий музликни — ҳарорат кўтарилиши билан эриши мумкин бўлган доимий музлаган тупроқни ва баланд тоғ тизмаларини заифлаштирмоқда, бу эса занжирли хавф-хатарлар эҳтимолини оширади, дейилади ҳисоботда.
2023 йилда музлик кўлининг тошиб кетиши Сиккимда тўсатдан сув тошқини ва катта вайронагарчиликларга сабаб бўлди
Ҳиндистонда бу таҳдид қанчалик жиддий эканлигига оид далиллар аллақачон мавжуд.
Ҳисоботга кўра, Ҳиндистон ҳудудининг тахминан 18 фоизи Ҳимолай тоғларига тўғри келса-да, табиий офатларнинг қарийб 35 фоизи айнан шу минтақа ҳиссасига тўғри келади.
Июль ойида ҳукумат парламентга Ҳиндистоннинг Ҳимолай минтақасидаги 189 та юқори хавфли кўлнинг 2025 йилги илмий баҳоланишидан сўнг, 56 та музлик кўли «жуда юқори хавфли» деб таснифланганини маълум қилди. Ҳукуматнинг билдиришича, Марказий сув комиссияси Ҳиндистоннинг Ҳимолай дарё ҳавзалари бўйлаб майдони 10 гектардан катта бўлган 2485 та музлик кўлини кузатиб бормоқда.
Ҳимолай тоғлари музлик кўллари ўз табиий тўсиқларини бузиб ўтганда нималар содир бўлиши мумкинлигига яққол мисол бўла олди.
2023 йилда Сиккимда музлик кўлининг тошиб кетиши оқибатида камида 70 киши ҳалок бўлди, йўллар, кўприклар ва гидроэлектр станциялари лойиҳаларига жиддий зарар етди. 2021 йилда Уттаракхандда худди шундай офат Ришиганга ва Дҳаулиганга водийлари орқали кучли сув тошқини ўтганидан кейин 200 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлган эди.
Бироқ хавф фақат даҳшатли сув тошқинлари билан чекланиб қолмайди.
Ҳимолай тоғлари Жанубий Осиё бўйлаб юз миллионлаб одамларни сув билан таъминлайдиган дарёларни озиқлантирувчи улкан табиий сув тизимини ташкил этади.
Янги тадқиқот ушбу қарамликка ғайриоддий даражада катта иқтисодий кўрсаткични боғламоқда.
Унга кўра, Ҳимолай сувлари Ҳиндистон ЯИМнинг тахминан 20 фоизини таъминлайди, бу эса буғдой, гуруч, чой етиштириш, гидроэнергетика ва зиёрат туризми иқтисодиётини қўллаб-қувватлайди. Шунга қарамай, тоғли штатлар ушбу қийматнинг атиги 5 фоизига яқинини олади, дейилади унда.
«Ҳимолай тоғлари — Учинчи қутбдир», деди Лондон иқтисодиёт мактабининг Иқлим ўзгариши ва атроф-муҳит бўйича Грантҳам тадқиқот институти раиси, иқтисодчи Лорд Николас Стерн. «Арктика ёки Антарктидадан фарқли ўлароқ, бу қутбнинг этагида юз миллионлаб одамлар яшайди».
Ҳиндистоннинг Ҳимолай минтақасига йилига тахминан 400 миллион киши ташриф буюради
«Бу миллий ва халқаро инфратузилмадир», деди у ва уни қўллаб-қувватловчи экологик тизим «инқирозли нуқтага яқинлашаётгани» ҳақида огоҳлантирди.
Музликларнинг эришига сабаб бўлаётган ҳар бир омил ҳам минтақа назоратидан ташқарида эмас.
Systemiq тадқиқотларига кўра, Ҳимолай музликлари эришининг тахминан учдан бир қисмига куя (қора углерод) сабаб бўлмоқда, уларнинг аксарияти текисликлардаги ғишт пишириш хумдонларидан чиқади. Қор ва муз устига ўтирган куя қуёш нурини кўпроқ ютади ва эришни тезлаштиради.
Ҳисоботда таъкидланишича, глобал иссиқхона газлари чиқиндиларидан фарқли ўлароқ, куя билан ифлосланиш Ҳиндистон ва унинг қўшнилари бевосита чора кўриши мумкин бўлган омилдир.
«Ҳимолай тоғлари инқирозли нуқтага яқинлашмоқда, миллионлаб ҳаёт ва тирикчилик манбалари хавф остида қолмоқда», деди Аруши Чопра, Systemiq катта директори ва етакчи муаллифи. «Музликлар бундан ўн йил олдингига қараганда тезроқ эримоқда».
Ҳисоботда куя чиқиндиларини камайтириш ва музликлар мониторингини кенгайтиришдан тортиб, табиий офатлар ҳақида эрта огоҳлантириш тизимларини кучайтириш ва тоғларда туризмни ривожлантириш усулларини ўзгартиришгача бўлган 10 та устувор йўналиш белгилаб берилган.
Устувор вазифалардан бири — табиий офатларга тайёргарликни яхшилаш бўлиб, бунда ҳукуматлар хавф-хатарлар юзага келганда нима қилиш кераклигини — эвакуациядан тортиб заиф инфратузилмани ҳимоя қилишгача бўлган чораларни олдиндан келишиб олишлари керак.
Яна бир вазифа — туризмни қайта кўриб чиқишдир. Ҳисоботга кўра, Ҳиндистоннинг Ҳимолай минтақасига йилига тахминан 400 миллион сайёҳ ташриф буюради ва тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, мақсад сайёҳлар сонини максимал даражага етказишдан маҳаллий даражада сақланиб қоладиган ва қайта инвестиция қилинадиган қиймат яратишга ўтиши керак.
ICIMOD бош директори Пема Гямтшо хавф-хатарлар тобора мураккаблашиб бораётганини айтди.
«Музликлар чекинмоқда, абадий музликлар ва баланд тоғ тизмалари тобора беқарор бўлиб бормоқда, қуйи оқимдаги жамоалар ва инфратузилма мураккаб ва занжирли хавф-хатарлардан тобора ортиб бораётган таҳдидларга дуч келмоқда», деди у.
Ва бу хавфлар Ҳимолай бўйлаб чизилган чегараларда тугамайди. Бундай хавф-хатарлар, деди Гямтшо, «миллий чегараларни тан олмайди ва ҳеч бир давлат уларни ёлғиз ўзи ҳал қила олмайди».
Бу эса чегаралараро мониторинг, хавф-хатарлар тўғрисидаги маълумотларни алмашиш ва эрта огоҳлантириш тизимларини, шунингдек, бардошлиликка биргаликда инвестиция киритишни нафақат ҳаётни сақлаб қолиш, балки тоғларга қарам бўлган юз миллионлаб одамларнинг тирикчилик манбалари ва иқтисодиётини ҳимоя қилиш учун тобора кечиктириб бўлмайдиган вазифага айлантиради.