Гендер бўйича фарқ
Ўзбекистондаги гендер фарқи: хотин-қизлар қаерда эркаклардан ортда қолмоқда
**Гендер тенгсизлиги**
Ўзбекистон Жаҳон иқтисодий форуми (WEF) томонидан тайёрланган Global Gender Gap Index 2026 рейтингида 145 та давлат орасида 110-ўринни эгаллади. Мамлакат бир йил аввалги 0,678 баллга нисбатан 0,682 балл олди. Таълим соҳасида эркаклар ва аёллар деярли тенгликка эришдилар, бироқ меҳнат бозори ва иқтисодиётда ҳамон сезиларли фарқ сақланиб қолмоқда.
WEFнинг Глобал гендер тенгсизлиги индекси аёллар ва эркакларнинг мавқеи бир-бирига қанчалик яқинлигини акс эттиради. Ҳар бир кўрсаткич учун аёллар кўрсаткичининг эркаклар кўрсаткичига нисбати ҳисобланади. Якуний натижа тўлиқ гендер паритетининг улуши сифатида ифодаланади, у тўлиқ тенгликни англатувчи бирдан нолгача ўзгаради.
Мамлакатнинг жамланма индекси тўртта субиндекснинг ўртача тортилган қиймати сифатида аниқланади:
- **Иқтисодий иштирок ва имкониятлар** — ишчи кучидаги иштирок, ўхшаш иш учун тенг ҳақ тўлаш, даромадлар ва бошқа иқтисодий имкониятлар;
- **Таълим соҳасидаги ютуқлар** — саводхонлик ҳамда бошланғич, ўрта ва олий таълим билан қамраб олинганлик;
- **Соғлиқни сақлаш ва яшаб қолиш** — туғилишдаги жинслар нисбати ва соғлом ҳаёт давомийлиги;
- **Сиёсий имкониятлар** — аёлларнинг парламент ва вазирлик лавозимларидаги вакиллиги, шунингдек, мамлакатни аёл киши бошқарган йиллар сони.
Ўзбекистоннинг рейтингдаги энг кучли томони — таълимдир.
Таълимдаги тенглик индекси 0,997 ни ташкил этади, бу дунёда 54-ўринга тўғри келади. Аёллар ва эркаклар саводхонлик ҳамда бошланғич ва олий таълим билан қамраб олинганлик бўйича бир хил кўрсаткичларга эга. Ўрта таълим бўйича нисбат бироз пастроқ — 0,986. Шундай қилиб, WEF маълумотларига кўра, мамлакатдаги асосий гендер фарқи эндиликда бошланғич ёки олий таълим олиш имконияти билан боғлиқ эмас.
Шу билан бирга, мутахассислик танлашда фарқ сақланиб қолмоқда. STEM йўналишлари битирувчилари орасида аёллар улуши 15,95% ни ташкил этади, эркакларда эса бу кўрсаткич 38,87% га тенг. Ахборот-коммуникация технологияларида бу нисбат — 1,11% га қарши 7,85%, муҳандислик, ишлаб чиқариш ва қурилишда эса — 5,61% га қарши 25,80% ни ташкил этади.
Аёллар педагогика ва тиббиёт мутахассисликлари битирувчилари орасида сезиларли даражада кўпроқ вакилликка эга.
Иқтисодий иштирок Ўзбекистоннинг асосий заиф томони бўлиб қолмоқда. Ушбу компонент бўйича мамлакат 0,562 кўрсаткич билан 124-ўринни эгаллаб турибди.
Аёлларнинг ишчи кучидаги иштироки 0,546 деб баҳоланмоқда, бунда гендер фарқи 33,22 фоиз пунктини ташкил этади. Ушбу кўрсаткич бўйича Ўзбекистон 126-ўринда бормоқда.
Мамлакат профилига кўра, иқтисодий фаол аҳоли — яъни ишлаётган ёки иш қидираётган одамлар — орасида 4,39 млн аёл ва 7,8 млн эркак бор. Шу билан бирга, 15–64 ёшдаги аёллар ўртасида ишсизлик даражаси 7,68% ни ташкил этади, эркакларда эса бу кўрсаткич 3,96% га тенг.
Ҳисоботда эътибор қаратилган яна бир кўрсаткич — ўхшаш иш учун тенг ҳақ тўлаш ва умумий ишлаб топилган даромад даражаси ўртасидаги фарқдир.
Ўхшаш иш учун тенг ҳақ тўлаш бўйича Ўзбекистон дунёда 44-ўринни эгаллаб турибди. Бу кўрсаткич бўйича индекс — 0,702. Шу билан бирга, умумий ишлаб топилган даромаддаги фарқ сезиларли даражада катта — 0,381. Ушбу мезон бўйича Ўзбекистон глобал рейтингда 130-ўринда жойлашган.
WEF Ўзбекистон учун қонун чиқарувчилар, юқори лавозимли раҳбарлар ва менежерлар, шунингдек, профессионал ва техник ходимлар орасидаги аёллар улуши бўйича алоҳида маълумотларни келтирмаган.
Ўзбекистонда аёллар корхоналарнинг 28,9 фоизида мажоритар таъсисчи ҳисобланади. Шу билан бирга, компанияларнинг фақат 12,34 фоизида улар раҳбарлик лавозимларини эгаллаб турибди.
Ҳисобот бундай тафовутнинг сабаблари тўғрисида хулоса чиқариш имконини бермайди.
Сиёсатдаги гендер тенглиги даражаси бўйича Ўзбекистон дунёда 74-ўринни эгаллаб турибди. Шу билан бирга, ушбу субиндекс ичида вазият ҳокимият даражасига қараб фарқ қилади.
Парламентда аёллар нисбатан кенг вакилликка эга: ушбу мезон бўйича Ўзбекистон 0,644 кўрсаткич билан дунёда 28-ўринни эгаллаб турибди. Парламент юқори палатасида аёллар 24,62% ўринга эга.
Вазирлик даражасида фарқ анча катта. Вазирлар орасида аёлларнинг вакиллиги бўйича Ўзбекистон 138-ўринда жойлашган бўлиб, паритет даражаси бор-йўғи 5,3% ни ташкил этади.
Мамлакат профилида, шунингдек, миллий сайлов рўйхатларида аёллар учун квоталар мавжудлиги қайд этилган.
Соғлиқни сақлаш ва яшаб қолиш соҳасидаги гендер тенглиги даражаси бўйича Ўзбекистон дунёда 137-ўринни эгаллаб турибди, гарчи умумий паритет даражаси 0,956 га етса ҳам.
Энг сезиларли фарқ туғилишдаги жинслар нисбати билан боғлиқ. Ушбу кўрсаткич бўйича Ўзбекистон 141-ўринни эгаллаб турибди, паритет даражаси эса 0,928 ни ташкил этади.
Кутилаётган соғлом ҳаёт давомийлиги бўйича вазият бошқача — кўрсаткич 1,02 ни ташкил этади, бу 96-ўринга тўғри келади.
Мамлакатдаги аёлларнинг 23,6 фоизи ҳаёти давомида гендер зўравонликка дуч келади. Оналар ўлими — ҳар 100 минг тирик туғилган чақалоққа 15 та ҳолатни, туғилишнинг умумий коэффициенти эса бир аёлга 1,4 та болани ташкил этади.
Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ минтақасида гендер фарқи ўртача 70 фоизга ёпилган. WEF ушбу гуруҳга еттита иқтисодиётни киритади: Арманистон, Озарбайжон, Грузия, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон.
Минтақавий натижа қуйидаги кўрсаткичлардан шаклланади: иқтисодий иштирок — 71%; таълим — 99,3%; соғлиқни сақлаш — 97,3%; сиёсий иштирок — 12,6%.
WEF минтақанинг иқтисодий компонентда сезиларли узоқ муддатли ўсишини қайд этмоқда. 2006 йилдан бери иқтисодий гендер фарқи 5,5 фоиз пунктига қисқарди, қонун чиқарувчилар, юқори лавозимли шахслар ва менежерлар орасидаги паритет эса 2016 йилдаги 0,622 фоиздан 2026 йилда 0,796 фоизгача ўсди.
Сиёсий таркибий қисм энг секин ўзгармоқда. Икки ўн йиллик ичида минтақа сиёсий паритет кўрсаткичини 6,3 фоиз пунктига оширди, бу асосан парламентларда аёллар вакиллигининг ортиши ҳисобига юз берди. Бироқ, ҳатто ҳозир ҳам сиёсий гендер фарқининг атиги 12,6 фоизи ёпилган.
Рейтингда Ўзбекистондан юқорида Арманистон, Грузия, Қирғизистон, Қозоғистон ва Озарбайжон, пастроқда эса Тожикистон жойлашган.