Ғаразли жиҳат

**Тери ва жун жиҳати**

Марказий Осиё одатда йирик чорвачилик минтақаси ҳисобланади, бироқ ушбу ихтисослашувнинг иқтисодий самараси кўпинча фақат гўшт ва сут ишлаб чиқариш билангина баҳоланади. Бундай ёндашув жуда чеклангандир. Деярли ҳар бир қишлоқ хўжалиги ҳайвони бир вақтнинг ўзида бир неча турдаги саноат хомашёсини беради: жун, тери, пух, қил, ёғ, суяк, коллаген сақловчи хомашё ва бошқа материаллар.

Ривожланган қайта ишлаш иқтисодиётида чорвачилик кушхона ёки сут заводи билан тугаб қолмайди. У терини қайта ишлаш корхонаси, йигирув фабрикаси, пойабзал ишлаб чиқариш, техник тўқимачилик корхонаси, мебель фабрикаси, фармацевтика ёки косметика ишлаб чиқаришида давом этади. Айнан ўша ерда қўшилган қийматнинг сезиларли қисми яратилади. Марказий Осиёда бундай ишлаб чиқариш занжирини қуриш учун хомашё базаси мавжуд.

Қозоғистонда қўй ва эчкилар сони ўнлаб миллион бошдан ошади, Ўзбекистонда ҳам бу кўрсаткич 20 миллиондан зиёд, Қирғизистон ва Тожикистонда ҳам миллионлаб ҳайвонлар боқилади. Агар бунга йирик шохли қорамол, от ва туяларни ҳам қўшсак, гап ҳар йили қайта тикланадиган улкан хомашё базаси ҳақида бормоқда.

Бироқ ҳайвонларнинг мавжудлиги ўз-ўзидан саноат мавжудлигини англатмайди. Жуннинг салмоқли қисми паст навли хомашё бўлиб қолмоқда, арзон сотилмоқда, хўжаликлар ичида фойдаланилмоқда ёки умуман ташкиллаштирилган саноат айланмасига кирмаяпти. Шу каби муаммо терилар билан ҳам кузатилмоқда. Ҳайвон бир неча йил давомида боқилиши мумкин, аммо сўйилгандан кейин унинг пойабзал, сумка, мебель ёки автомобиль салонлари учун яроқли бўлган териси минимал қийматга эга иккинчи даражали маҳсулотга айланади. Натижада минтақа бирламчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотларидан даромад олади, аммо ишлаб чиқариш занжирининг кейинги бўғинларини бой беради.

Жун мисоли буни айниқса яққол кўрсатади. Янги қирқилган жун билан тайёр жун пальто ўртасида узун технологик занжир ётади. Хомашёни йиғиш, тола узунлиги ва қалинлиги бўйича саралаш, тозалаш, ювиш, ёғсизлантириш, қуритиш, титиш, ипга айлантириш, бўяш, мато тўқиш ёки тўқима тайёрлаш, сўнгра тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш керак. Ҳар бир босқичда қиймат ошиб боради. Бунда ишлов берилмаган жун кўпинча тайёр маҳсулотнинг энг арзон қисми ҳисобланади. Шу боис, давлат миллионлаб қўйларга эга бўлатуриб, сифатли жун кийим-кечак, мато, ип ёки уй тўқимачилиги маҳсулотларининг катта қисмини импорт қиладиган вазият — хомашё узилишининг классик мисолидир.

Марказий Осиё учун бу муаммони чорвачилик тузилмаси янада мураккаблаштиради. Жун кўпинча кичик ва бир-биридан узоқда жойлашган минглаб хўжаликлар томонидан ишлаб чиқарилади. Хомашё сифати бир хил эмас, ягона саралаш тизими суст ривожланган, фермер учун эса толани синфларга ажратишдан кўра, бутун партияни битта воситачига сотиш иқтисодий жиҳатдан осонроқ. Дағал жун билан боғлиқ вазият янада мураккаб. У майин жунга қараганда сезиларли даражада арзон ва анъанавий тўқимачилик саноати учун ҳар доим ҳам керак эмас. Аммо костюмбоп мато учун яроқлилиги пастлиги унинг саноат қиймати йўқлигини англатмайди. Дағал жун кигиз, гилам, техник матолар, тўлдиргичлар, акустик панеллар, иссиқлик изоляцияси материаллари ва интерьер элементлари учун ишлатилиши мумкин. Демак, масала нафақат мавжуд хомашё сифатини ошириш, балки унинг ҳар бир синфи учун саноатда қўлланилишини топишдан иборат. Ҳатто бугунги кунда деярли чиқинди деб ҳисобланадиган материал ҳам, технология мавжуд бўлса, товарга айланиши мумкин.

Тери билан боғлиқ иқтисодий мантиқ янада қатъийроқ. Тери — тез бузиладиган хомашё. Агар у нотўғри шилинса, ўз вақтида консервация қилинмаса ёки номувофиқ шароитларда сақланса, унинг бўлажак қиймати кескин тушиб кетади. Сўйиш пайтидаги тилиқлар, ифлосланиш, паразитлар, нотўғри тузлаш ва узоқ вақт ташиш потенциал қимматли тери хомашёсини паст навли материалга айлантириши мумкин. Шу боис, тери саноати заводда эмас, балки амалда ферма ва кушхонада бошланади.

Минтақа учун бу жуда муҳим. Шунчаки Италия ёки Туркия ускуналарини сотиб олиш билан сифатли тери ишлаб чиқарадиган замонавий корхона яратиб бўлмайди. Ҳайвонни боқишдан бошлаб, терини шилиш, бирламчи консервация қилиш, саралаш ва қайта ишловчига етказиб беришгача бўлган ягона сифат назорати занжири керак. Шундан сўнггина ҳақиқий саноат босқичи бошланади: ивитиш, куллаш, ошлаш, бўяш, қуритиш, пардозлаш ва белгиланган хусусиятларга эга тайёр тери ишлаб чиқариш. Бундан кейин қўшилган қийматнинг яна бир даражаси пайдо бўлади — пойабзал, камарлар, сумкалар, қўлқоплар, мебель, автомобиль бутловчи қисмлари ва бошқа маҳсулотлар. Бир хил бошланғич материал, қайта ишлаш чуқурлигига қараб, вазни бўйича сотиладиган арзон хомашёдан тортиб, нархи дизайн, ишлаб чиқариш сифати ва бренд билан белгиланадиган тайёр маҳсулотгача бўлган йўлни босиб ўтиши мумкин. Айнан бир килограмм хомашёдан бир бирлик тайёр товарга ўтиш чуқур қайта ишлашнинг асосий иқтисодий мазмунини ташкил этади.

Марказий Осиёда бундай саноат комплексини шакллантириш учун бир нечта объектив афзалликлар мавжуд. Биринчиси — чорвачилик кўлами. Қозоғистон улкан яйлов ҳудудларига эга, Қирғизистон ва Тожикистон тоғли чорвачиликнинг кўп асрлик анъаналарига эга, Ўзбекистон эса йирик чорва сонини ривожланган енгил саноат ва катта ички бозор билан бирлаштиради.

Иккинчи афзаллик — мамлакатларнинг бир-бирига географик яқинлиги. Алоҳида бир давлат занжирнинг мутлақо барча бўғинларини мустақил равишда яратиши шарт эмас. Минтақавий ихтисослашув иқтисодий жиҳатдан анча оқилона бўлиши мумкин: қаердадир бирламчи саралаш, қаердадир жун ювиш ва ип калава ишлаб чиқариш, қаердадир тери ишлаб чиқариш, яна бир жойда эса пойабзал, кийим-кечак ёки мебель ишлаб чиқариш жамланади.

Учинчи афзаллик — тўқимачилик соҳасида мавжуд бўлган малака ва тажриба. Марказий Осиё, айниқса, сўнгги йилларда ип-калава, мато ва тайёр кийим-кечак ишлаб чиқаришни сезиларли даражада оширган Ўзбекистон пахтани қайта ишлашни узоқ вақтдан бери ривожлантириб келмоқда. Жун технологик жиҳатдан бошқа хомашё ҳисобланади, бироқ ривожланган тўқимачилик муҳити кадрлар, тикувчилик корхоналари, логистика, ускуналар, экспорт каналлари ва халқаро буюртмачилар билан ишлаш тажрибаси мавжудлигини англатади. Тўртинчи омил — меҳнат ресурслари. Тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ишлов берилмаган жун ёки ярим тайёр маҳсулотни экспорт қилишдан кўра анча кўп меҳнат талаб қилади, демак, қайта ишлаш нафақат йирик шаҳарларда, балки чорвачилик ҳудудлари яқинидаги кичик туман марказларида ҳам иш ўринлари яратишга қодир.

Минтақанинг салоҳияти анъанавий кийим-кечак билан чекланиб қолмайди. Бу жуда муҳим, чунки фақат оммавий жун мато бозорида Марказий Осиё ўн йиллик технологик тажрибага эга йирик ишлаб чиқарувчилар билан рақобатлашишига тўғри келарди. Кенг диверсификация қилиш анча қизиқарлироқ. Жун гиламлар, пледлар, кўрпалар, кигиз, иситкичлар, дизайнерлик интерьер панеллари ва техник тўқимачилик учун ишлатилиши мумкин. Туя жуни ва пухи ўз бозор улушига эга. Эчки пухи тегишли селекция, саралаш ва ишлов бериш орқали янада юқори нарх сегментидаги маҳсулотлар асосига айланиши мумкин.

Минтақада кигиз маҳсулотлари ишлаб чиқаришнинг тарихий маданияти мавжуд бўлиб, бугунги кунда бунга нафақат ҳунармандчилик ёки сувенир саноати сифатида қараш мумкин. Замонавий технологиялар табиий кигиздан акустик материаллар, интерьер қопламалари ва мебель элементлари ишлаб чиқариш имконини беради. Тери бозори эса бундан ҳам кенгроқ: пойабзал, галантерея, қоплама материаллари, ишчи қўлқоплар, ҳимоя анжомлари, мебель ва транспорт учун бутловчи қисмлар. Ҳатто тери ишлаб чиқариш чиқиндилари ҳам, тўғри технологик ташкил этилганда, коллаген, желатин ва бошқа маҳсулотлар олиш учун ишлатилиши мумкин. Бундай ҳолда, чорвачилик иқтисодиёти чизиқли «боқиш — сўйиш — сотиш» схемаси бўлишдан тўхтаб, кўп босқичли саноат тизимига айланади.

Асосий тўсиқ — хомашёнинг йўқлиги эмас, балки унинг тарқоқлигидир. Қайта ишлаш корхонасига стандартлаштирилган материалнинг олдиндан прогноз қилинадиган оқими керак. Агар завод бугун бир сифатдаги 20 тонна, бир ҳафтадан кейин бошқа сифатдаги 5 тонна хомашё олса ва кейин бир ой бекор турса, самарали ишлай олмайди. Шу боис, катта чорва сонининг ўзи ҳеч нарсани кафолатламайди. Йиғиш инфратузилмаси керак. Минтақага жун ва тери қабул қилиш пунктлари, сифатни аниқлаш лабораториялари, стандартлаштирилган саралаш, совутиш ва омборхона қувватлари, партияларни кузатиш тизимлари зарур. Жун учун толанинг қалинлиги, узунлиги, мустаҳкамлиги, ифлосланганлиги ва бир хиллиги айниқса муҳимдир. Тери учун эса — ҳажми, механик шикастланишлар йўқлиги, юзасининг ҳолати ва консервация сифати. Харидор хомашёни деярли «кўз билан чамалаб» олар экан, фермер унинг сифатини оширишдан кам манфаатдор бўлади: қўшимча меҳнат қўшимча даромад келтирмаслиги мумкин. Нарх ўлчанадиган хусусиятларга боғлиқ бўла бошлаганда, селекция, озиқлантириш, қирқиш, сақлаш шароитлари ва бирламчи ишлов беришни ўзгартиришга иқтисодий рағбат пайдо бўлади. Моҳиятан, саноат модернизацияси занжирнинг энг қуйи бўғинида тушунарли сифат тизимидан бошланиши керак.

Алоҳида экологик муаммо ҳам мавжуд. Классик тери ишлаб чиқариш катта миқдорда сув, кимёвий реагентлар сарфи ва ифлосланган оқова сувлар ҳосил бўлиши билан боғлиқ. Шу боис, кичик тери цехлари сонини шунчаки кўпайтириш иқтисодий фойдадан кўра кўпроқ муаммо туғдириши мумкин. Замонавий тармоқ тозалаш иншоотлари, айланма сув таъминоти, кимёвий моддалар назорати ва марказлаштирилган саноат майдончаларини талаб қилади. Худди шундай мантиқ жун ювишда ҳам амал қилади: хомашёдан ёғ, органик ифлосланишлар ва бошқа аралашмалар чиқариб ташланади, демак, тўлақонли сув тозалаш тизими керак. Аммо экологик талаблар бир вақтнинг ўзида технологик янгиланиш имкониятини ҳам очади. Янги ишлаб чиқаришни бир неча ўн йиллардан кейин эски заводларни модернизация қилишга уринмасдан, бошиданоқ замонавий стандартлар бўйича лойиҳалаш мумкин. Бундан ташқари, жуннинг ўзи табиий, қайта тикланадиган ва биопарчаланадиган материалларга бўлган глобал қизиқишга мос келади. Масалан, табиий жун иссиқлик изоляцияси нафақат бошқа тўқимачилик маҳсулотлари, балки синтетик қурилиш материаллари билан ҳам рақобатлашади. Бу потенциал бозорни тубдан кенгайтиради.

Якуний ҳисобда, Марказий Осиё учун жун ва тери масаласи қишлоқ хўжалигидан анча кенгдир. Гап минтақанинг ўз хомашёсини саноат маҳсулотига айлантириш қобилияти ҳақида бормоқда. Иқтисодиёт хомашёни шунчаки сотганда эмас, балки мамлакат ичида кейинги қайта ишлаш технологиялари йўқлиги сабабли хомашё экспорт қилинганда ёки хўжалик айланмасидан чиқиб кетганда йўқотишларга учрайди. Агар иқтисодиёт унда фақат гўштни кўрса, битта қўй нисбатан чекланган пул натижасини беради. Аммо гўшт озиқ-овқат саноатига, жун — тўқимачилик ва техник материалларга, тери — пойабзал ва мебель ишлаб чиқаришга, қўшимча маҳсулотлар эса кимё, косметика ёки фармацевтика соҳасига йўналтирилса, ўша чорвачилик базаси анча мураккаб тизимнинг бир қисмига айланади. Ўнлаб миллион ҳайвонлар мавжуд бўлганда, бундай фарқнинг кўлами иккинчи даражали бўлишдан тўхтайди. Марказий Осиё аллақачон асосий бошланғич ресурсга — йирик чорвачиликка эга. Энг аввало, яйлов ва тайёр бозор ўртасидаги боғловчи саноат бўғини етишмаяпти. Агар ушбу узилиш қисқартирилса, жун ва тери қишлоқ хўжалигининг қўшимча маҳсулотидан индустриаллаштиришнинг мустақил йўналишига айланиши мумкин. Ва ўшанда минтақа чорвачилигининг қиймати нафақат ишлаб чиқарилган гўшт ва сут миқдори билан, балки ўз иқтисодиёти ичида ҳар бир ҳайвондан олинган тайёр маҳсулот миқдори билан ҳам ўлчанади.