Френсис Халсен физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди

**Френсис Халсен физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди**

Швеция Қироллик Фанлар академияси Френсис Халсенни 2026 йил физика бўйича Нобел мукофоти лауреати деб эълон қилди. Висконсин–Медисон университети олими нейтрино обсерваторияси ИсеСубеъни яратиш ва астрофизик келиб чиқишга эга юқори энергияли нейтриноларни аниқлашга қўшган ҳал қилувчи ҳиссаси учун мукофотланди.

Халсен ишининг марказида атрофдаги моддалар билан деярли ўзаро таъсир қилмайдиган заррачаларни топиш учун Антарктида музидан детектор сифатида фойдаланиш ғояси туради. Жанубий қутбда қурилган ИсеСубе мажмуаси тахминан бир куб километр муз ҳажмига жойлаштирилган улкан ёруғлик датчиклари тизимидан иборат.

Нейтринолар Ер ва инсон танаси орқали узлуксиз ўтиб, деярли ҳеч қандай из қолдирмайди. Уларнинг атом ядролари билан ўзаро таъсири жуда кам учрайди, аммо айнан шундай тўқнашувда юзага келадиган ёруғлик чақнаши заррачани қайд этиш имконини беради.

Астрофизика учун ниҳоятда юқори энергияли нейтринолар алоҳида аҳамиятга эга. Коинотда заррачаларга Ердаги лабораторияларда эришиш мумкин бўлган даражадан миллион мартагача юқори энергия бера оладиган табиий тезлаткичлар мавжуд. Шу билан бирга, бундай манбаларнинг аксариятининг табиати ва жойлашуви ҳануз етарлича ўрганилмаган.

Нейтринолар бу жараёнларни ўрганишда муҳим устунлик беради. Бошқа заррачалардан фарқли равишда, улар энергиясининг катта қисмини йўқотмасдан, Ерга деярли тўғри чизиқ бўйлаб етиб келиши мумкин. Шу сабабли уларни қайд этиш анъанавий усуллар билан ўрганиб бўлмайдиган космик манбалар ҳақида маълумот олиш имконини беради.

Халсен илк бор 1988 йилда нейтриноларни излаш учун Жанубий қутбдан фойдаланишни таклиф қилган. Унинг ғояси шаффоф муз ичида нейтринонинг атом ядроси билан ўзаро таъсири натижасида ҳосил бўладиган ёруғлик сигналини қайд этишга асосланган эди.

Антарктида музлари бундай кузатувлар учун шовқин даражаси пастлиги сабабли мос келади. Бундан ташқари, Жанубий қутб геологик барқарорлиги ва зилзилаларнинг йўқлиги билан ажралиб туради. Бошқа олимларнинг қўллаб-қувватлаши ортидан детекторларни бевосита муз ичида синаш ишлари бошланган.

Юқори энергияли космик нейтриноларнинг жуда кам учраши улкан ўлчамдаги детектор яратишни талаб қилди. Бир куб километр музни қамраб олган ИсеСубе 2011 йилда якунланди. Кўп ўтмай, тадқиқотчилар юқори энергияли илк нейтриноларни қайд этдилар.

Кейинги йилларда олимлар Қуёш тизимидан ташқаридаги ҳудудлардан келган бўлиши мумкин бўлган нейтринолар ҳақида маълумотларга эга бўлдилар. Бу Коинотдаги бундай заррачалар манбаларини тизимли равишда излашга йўл очди.

«Френсис Халсен фантастик илмий қурилмани яратган халқаро тадқиқотчилар ва муҳандислар жамоасига раҳбарлик қилди. Унинг қатъияти ва илмий қарашлари астрономиянинг янги турига йўл очди», — деди Нобел қўмитасининг физика бўйича раиси Марк Пирс.

ИсеСубе кузатувлари давом этмоқда. Обсерватория қайд этган нейтрино ўзаро таъсирлари энг кучли ва фаол космик муҳитларда кечаётган жараёнларни ўрганиш имконини беради ҳамда илгари номаълум бўлган ҳодисаларни аниқлашга ёрдам бериши мумкин.

Френсис Халсен 1944 йилда Белгиянинг Тинен шаҳрида туғилган. 1969 йилда у Лёвен Католик университетида ПҳД даражасини олган. Халсен АҚШдаги Висконсин–Медисон университети профессори ҳисобланади.

2026 йил физика бўйича Нобел мукофоти миқдори 12 миллион Швеция кронасини ташкил этади.

Швеция Қироллик Фанлар академияси 1739 йилда ташкил этилган. Академия фанни ривожлантириш ва унинг жамиятдаги ролини мустаҳкамлаш билан шуғулланувчи мустақил ташкилот бўлиб, табиий фанлар ва математикага алоҳида эътибор қаратади.