Франция дам олиш кунларидаги тартибсизликларда кимни айблаш ва бундан қандай хулоса чиқариш борасида иккига бўлинди

Франция дам олиш кунларидаги тартибсизликларда кимни айблаш кераклиги ва улардан қандай сабоқ чиқариш лозимлиги борасида иккига бўлинган

Франция бош вазири баъзи зўравонликларни ташкил этишда ўта сўл гуруҳларни айблади

«Бу Франциянинг қиёфаси эмас! Сиз, медиа вакиллари, барчангиз эътиборингизни шанба кунги норозилик намойишларидаги зўравонлик ва вайронгарчиликларга қаратмоқдасиз. Лекин бу кўпчилик эмас. Бу «биз» эмасмиз. Бу Франция эмас!»

Элизабет менга бу гапларни ойналари синдирилган дўконлар қатори қаршисида, дарахтлар билан ўралган Париж кўчасида ҳали ҳам синиқ ойналар сочилиб ётган бир вақтда айтди. Деворлар Франция полициясини ҳақорат қилувчи ва тартибсизликлар юз берган сана — 17 октябрь деб имзо чекилган қизил граффитилар билан қопланган эди.

Мен у ва унинг дўстини тўхтатиб, шанба куни содир бўлган воқеаларга қандай муносабатда эканликларини сўрадим. Элизабет шу қадар ташвишда эдики, гапираётганда кўз ёшларини тутиб туролмаётгандек туюларди.

«Дўстим буни Франциядаги фуқаролар уруши деб ҳисоблайди, лекин мен ундай деб ўйламайман. Шанба кунги воқеалар мутлақо бошқа нарса ҳақида.»

Аммо айнан нима юз берди? Тартибсизликлар ортида ким турган эди? Талончиликнинг катта қисми вазиятдан фойдаланиб қолишга ўхшаб кўринса-да, зўравонликлар олдиндан режалаштирилгандек эди. Нега бир неча ҳафта давом этган талабалар норозилигидан сўнг айнан ҳозир бу саҳналаштирилди? Ва бу дам олиш кунларидаги вайронгарчиликдан энг кўп ким манфаатдор? Элизабет бунга тўлиқ амин эмас эди.

Франция ичида ҳам, ундан ташқарида ҳам турли тахминлар тарқалмоқда. Оддий, оқ ва қорага ажратувчи изоҳлар жозибали туюлиши мумкин, аммо ҳақиқат шундаки, бу ерда бир нечта омиллар мавжуд.

Миллий ассамблея президенти Яэль Браун-Пиве тартибсизликлар ва уларнинг ташкиллаштирилиши бўйича парламент суриштирувини ўтказиш таклифини илгари сурди.

Франция разведкаси шу ой бошидаёқ ҳукумат доираларига талабалар норозилик намойишларида сўл анархист гуруҳлар иштирок этаётгани ҳақида ахборот берган эди. Уларнинг белгиси — қора айлана ичидаги бош «А» ҳарфи — бу дам олиш кунлари Франция бўйлаб кўплаб биноларга пуркаб ёзиб чиқилган.

Франция ОАВлари шанба куни тасвирга олинган видеони қайта-қайта намойиш этмоқда, унда қора кийинган, юзларини қора рўмол билан ёпган бир гуруҳ ёш йигитлар бир нечта полиция фургонларига катта болғалар ёки мачетега ўхшаш қуроллар билан ҳужум қилаётгани акс этган.

Le Figaro газетаси томонидан чоп этилган Франция разведкасининг 29 сентябрдаги ҳисоботида талабалар касаба уюшмалари ва радикал сўлларга алоқадор сиёсий ҳаракатлар томонидан талабалар намойишлари «манипуляция қилинаётгани» тавсифланади. Унда айтилишича, La France Insoumise (LFI) ўта сўл сиёсий ҳаракати 2027 йилги президентлик сайловлари олдидан сайлов тактикаси сифатида зўравонликдан фойдаланган.

Франция манбаларига кўра, шанба куни 3000 дан ортиқ дўкон ва корхоналарнинг оммавий талон-торож қилиниши асосан вазиятдан фойдаланиб қолиш хусусиятига эга бўлгандек кўринади. Кўплаб ёшлар ўғирланган товарларни, жумладан бренд кроссовкаларни сотиш учун тезда интернетга киришган. Баъзилар ҳатто юзларини яширишга ҳам ҳаракат қилишмаган. Улар ўзларини жазосиз қолдириладигандек ҳис қилишдими?

Онлайн сотув платформалари эндиликда имкон қадар кўпроқ талончиларни аниқлаш учун Франция ҳукумати билан ҳамкорлик қилишларини айтмоқда. Полиция кузатув камералари ва ижтимоий тармоқлардаги видеоларни ўрганаётганини билдирди. Президент Макрон зўравонлик ёки ўғрилик учун жавобгар бўлган ҳар бир киши одил судловга топширилишини таъкидламоқда.

Баъзи одамлар ижтимоий тармоқлардаги постлар орқали зўравонликда иштирок этишга ундалгани ҳақидаги даъволар Франция собиқ бош вазири, бўлажак президентлик сайловларида номзод бўлган Габриэль Аттални кейинги зўравонликларнинг олдини олиш учун ижтимоий тармоқларни мақсадли ўчириб қўйишга чақиришига олиб келди.

Бельгияда ҳам сўнгги кунларда шафқатсиз норозилик намойишлари кузатилди. Сешанба куни Бельгия Ички ишлар вазири Бернар Кентин зўравонликнинг «TikTok’лашуви» ҳақида огоҳлантирди. Унинг айтишича, тартибсизликлар тасвирлари ижтимоий тармоқларда кенг тарқалиб, таъсирнувчан ёшларнинг катта аудиториясига етиб бормоқда, шу билан бирга, Брюссель ва Льеж кўчаларидаги зўравонликларда «маълум ўта сўл гуруҳлар» айбланди.

Францияда Бош вазир Себастьян Лекорню ва унинг Ички ишлар вазири Лоран Нуньес ҳам шанба кунги тартибсизликлар учун «радикал сўллар»га ишора қилишди — «оловга мой сепди», деди Нуньес. Сешанба куни жаноб Лекорню «кичик ўта сўл ва ультра-сўл гуруҳлар» томонидан режалаштирилган «исёнлар» ҳақида гапирди.

У илгари «ўта сўллар»ни талабалар намойишларидан қурол сифатида фойдаланишда айблаган эди.

Бу нарсани капитализмга қарши бўлган ва ўзи ҳам Франция президенти бўлишга умид қилаётган LFI лидери Жан-Люк Меланшон кескин рад этди.

Меланшон шанба куни режалаштирилган норозилик намойишида иштирок этди. Унинг LFI ҳаракати сиёсатчилари талабалар намойишлари бир ой олдин Парижнинг ижтимоий ҳимояга муҳтож чекка ҳудудларида бошланганидан бери иштирок этиб келмоқда, у ерда ҳамма учун сифатли давлат таълими талаб қилинган эди.

Лимож шаҳрининг консерватив мэри Гийом Герен ўз шаҳридаги тартибсизликлар учун радикал сўл LFI’ни айблади, партия буни рад этди

Душанба куни Сен-Дени чекка ҳудудида мен FSE талабалар уюшмасидан Лиза Корда билан учрашдим. Унинг айтишича, талабалар намойишлар учун ижтимоий тармоқлардаги мессенжерлар ёки талабалар томонидан бошқариладиган ташкилотлар орқали ўзлари уюшган. Унинг таъкидлашича, сиёсатчилар томонидан улар манипуляция қилинаётгани ёки «буни қилинг, унга қилинг деб буюрилаётгани»ни тахмин қилиш «ҳақоратли»дир.

«Талабалар ғазаби қуйидан келиб чиқмоқда», дейди Лиза.

Аммо Франциядаги кўпчилик, шунингдек, шанба кунги зўравонликларнинг сиёсийлаштирилиши деб билган нарсадан аниқ норозиликни ҳис қилмоқда. 25 ёшли Лина менга шундай деди: «Сиёсатчилар айбдорларни қидирмоқда, лекин буларнинг барчаси нега содир бўлганини сўрашмаяпти. Шанба кунининг аслий сабабларини. Биз ўзимизни қўрқувда ва ташлаб қўйилгандек ҳис қиляпмиз.»

Франциянинг етакчи сиёсатчилари шанба кунидан бери бир-бирларини айблаш ўйини билан band.

Президентлик сайловларига олти ой қолганида, кураш кескин тус олмоқда ва Франция кўчаларидаги тартибсизликлар Франциянинг шундоқ ҳам беқарор сиёсатига бевосита таъсир кўрсатди.

Ҳозирда кўпчилик сўровномаларда центрист номзодлардан олдинда — иккинчи ўринда бораётган Меланшон Франциянинг центрист Бош вазирини «қушсуратлик ёки энг ёмон стратегия» сабабли «хаос учун жавобгар»ликда айблади.

Сўнг Меланшон жаноб Лекорню шанба кунги қонунсизликдан сўнг ўзини «тартиб партияси» сифатида кўрсатиш учун зўравонликнинг авж олишига йўл қўйган бўлиши мумкинлигини шаъма қилди, «бу эса одамларга унинг давлат молиясидаги муваффақиятсизлигини унуттирган бўларди».

Франция ортиб бораётган давлат қарзи ва ҳукуматнинг қарз олиш харажатлари билан курашмоқда.

Шанба кунги разведка муваффақиятсизликлари масаласида Президент Макрон тушунтиришлар ва янги полиция стратегиясини талаб қилди. Франция Ички ишлар вазири бутун мамлакат бўйлаб норозилик намойишлари олдиндан кенг тарғиб қилинганига қарамай, кўчаларда полиция ходимлари етарли бўлмаганини тан олди. Аввалги намойишларда ҳаддан ташқари куч ишлатилгани ҳақидаги айбловлардан сўнг, полиция бу дам олиш кунларида вазиятни умуман назорат қила олмагандек кўринди.

Президентликка номзодлар орасида иммиграцияга қарши Миллий бирлик партиясидан Марин Ле Пен шанба кунги даҳшатли саҳналардан сиёсий жиҳатдан энг кўп фойда кўргандек туюлади.

У жамоатчилик фикри сўровномаларида аллақачон анча олдинда бормоқда. Ле Пен якшанба куни ижтимоий тармоқларда халққа президентлик услубидаги видеомурожаатни эълон қилишни танлади. Расмий кийинган, катта стол ортида ўтирган ва ортида Франция байроғи бўлган ҳолда, у Жан-Люк Меланшонни «мамлакатни хаосга улоқтиришга интилаётган» сафдошлари учун номма-ном айблади.

У шунингдек, Макрон ҳукуматини «мадори тугаганликда» айблаб, Франция «зўравонлик ва ожизлик ўртасида гаровга олинганини» айтди.

У ўз видеосини француз сайловчиларига 6 ойдан кейин «бошқа йўлни танлаш» имкониятига эга бўлишларини эслатиш билан якунлади.

Ле Пен партияси қонун ва тартиб ҳамда ёпиқ чегараларни ёқлайди ва АҚШ президенти Трамп ва АҚШ вице-президенти ЖД Вэнс каби Францияда шанба куни содир бўлган хаосда, бошқалар қаторида, мигрантларни айблади.

Ўқитувчи Марнинг айтишича, шанба кунги зўравонлик «сиёсатчиларнинг мақсадларига мос келади. У бир неча ҳафталик сифатли давлат хизматларини талаб қилган қонуний норозиликлардан эътиборни чалғитади».

«Сиёсатчилар талабаларга нима кераклигини, ёки ўқитувчиларга нима кераклигини, ёки Франция халқи нимани хоҳлашини эшитишмаяпти. Улар зўравонликдан президент бўлиш учун сайловолди кампаниясида ва рақибларини ёмон кўрсатишга ҳаракат қилиш учун фойдаланишмоқда.»

Аммо Францияда тобора кўпроқ одамлар, айниқса Z авлоди ёшлари «тизим»га бўлган ишончни йўқотаётганликларини айтишмоқда.

Бу ҳолат бошқа Европа мамлакатларида ҳам акс этмоқда, у ерда асосан ёшлар бошчилигидаги норозилик намойишлари — баъзилари шафқатсизларча — шу дам олиш кунлари Франция ва Бельгиядан ташқари Италия, Португалия ва Албанияда ҳам авж олди.

Бу намойишлар одатда яшаш харажатларининг кескин ошиши, давлат хизматларининг ёмонлашуви ва одамларнинг ўз ҳаётлари устидан ожизлик ҳисси сабабли келиб чиқади.

Олис Яқин Шарқ ёки Украинадаги урушлар сабаб бўлган энергия нархининг ошиши бўйича алоҳида шахслар нима қила олади, деб сўрашмоқда кўпчилик?

Сайловчилар ўз хавотирларини эшитиш ва уларга жавоб беришда анъанавий ёки ҳукуматдаги сиёсий партияларга бўлган ишончни йўқотаётганликларини тобора кўпроқ айтмоқдалар. Ёшлар иқлим ўзгариши, ижтимоий тенгсизлик, ҳамёнбоп бўлмаган уй-жой ва сунъий интеллектнинг меҳнат бозоридаги ўринларига таҳдид солиши мумкинлигига қарамоқдалар.

Pew томонидан бу йил ўтказилган жамоатчилик фикри сўровномаларига кўра, Францияда аҳолининг 69 фоизи демократиядан норози. Испанияда бу кўрсаткич 68 фоизни, Италияда эса 62 фоизни ташкил этади. (АҚШ ҳам шунга ўхшаш умидсизликни бошдан кечирмоқда, 69 фоиз аҳоли демократиянинг ишлаш тарзидан норози эканини айтган.)

Шанба кунги тартибсизликлардан бери Францияда мен гаплашган кўпчилик одамлар ғазабланган, аммо тинч намойишчилар билан зўравонлик ва вайронгарчилик келтириб чиқаришга аҳд қилганларни аниқ фарқлаш зарурлигини таъкидладилар.

Сиёсат қандай бўлишидан қатъи назар, ҳозирда Европанинг норозилик тўлқинида биз кўраётган нарса — бу тошиб кетган норозилик, ҳукуматни эшитишга чақириқлар ва баъзилар учун йўқотадиган ҳеч нарса қолмагани ҳақидаги қоронғи ҳиссиётнинг кучли қоришиғи эмасмикан?