Фиръавн ўйинлари
Нурсултон Назарбоев яна бир умрлик имтиёзини йўқотди. Тоқаев ниҳоят Қозоғистоннинг биринчи президентини сиёсатдан четлаштирди ва уни сўнгги қолган таъсир воситаларидан маҳрум қилди.
## Фир'авн о'йинлари
Қозог'истоннинг собиқ президенти Нурсултон Назарбоев яна бир умрлик имтиёзни ё'қотди. Президент Қосим-Жомарт Тоқаев 2026-йил 14-августдаги фармони билан мамлакат Ташқи сиёсат консепсиясидан биринчи президентга фуқаролар ва давлат органларига ташқи сиёсат ташаббуслари билан мурожаат қилишнинг умрбод ҳуқуқини берувчи қоидани олиб ташлади.
Ушбу қоида Назарбоевнинг Элбаси мақоми билан бог'лиқ эди ва унга лавозимидан кетганидан кейин ҳам ташқи сиёсат, давлат қурилиши ва хавфсизликнинг асосий масалалари бо'йича ташаббуслар ко'рсатишга имкон берди. Энди бу қоида расман бекор қилинди.
Аввалроқ, 2023-йил бошида Тоқаев "Қозог'истон Республикасининг Биринчи Президенти - Элбаси то'г'рисида"ги қонунни бекор қилиш то'г'рисидаги фармонни имзолади. Ушбу қонун Назарбоевни миллат етакчиси (Элбаси) деб э'лон қилди ва унга умрбод имтиёзларни кафолатлади. Илгари расмийлар у билан ички ва ташқи сиёсатнинг асосий ё'налишларини мувофиқлаштиришга мажбур эдилар.
Тоқаевнинг янги ташаббусларини қандай талқин қилиш керак? Назарбоев ҳақиқатан ҳам ташқи сиёсатга та'сир ко'рсатишнинг асосий қобилиятини ё'қотяптими ёки бу соф рамзий ма'нода, "дебасизация" жараёнининг якунланиши ва мамлакатда ҳокимиятнинг о'тказилишини англатадими?
Қозог'истон Социалистик Ҳаракати етакчиси Айнур Курманов шундай тушунтиради: "Илгари қонун Назарбоевга жамоатчилик фикрига мурожаат қилиш ва мамлакатнинг глобал сиёсатдаги келажакдаги о'рни ва қо'шнилар ва буюк давлатлар билан муносабатлари ҳақидаги тасаввурлари билан о'зига хос патриарх сифатида ҳаракат қилиш имкониятини берган эди."
У қо'шимча қилади: "Бу ма'лум даражада Денг Сяопин ва Ли Куан Ю амалиётига тақлид эди, улар расмий лавозимлардан кетганларидан кейин ҳам "ислоҳот ме'морлари", ташқи ва ички сиёсатга та'сир ко'рсатишга қодир фикр етакчилари бо'либ қолишди. Шунинг учун бу ҳуқуқ Қозог'истоннинг биринчи президентига берилди."
**СП: Ва Назарбоев аслида бу ҳуқуқдан фойдаланганми? Ёки уни лавозимидан четлатиш қарори фақат рамзий ма'нода бо'лганми?**
"У бу имкониятдан ҳеч қачон фойдаланмаган. Шу билан бирга, мен Токаевнинг Назарбоевни бу мақомдан маҳрум қилиш қарори фақат рамзий ма'нода бо'лганига ишонмайман. Аслида, бу собиқ Элбасининг қо'лида қолган ташқи сиёсатни о'згартириш учун бо'шлиқ эди ва у бундан гипотетик тарзда фойдаланиши мумкин эди", деб жавоб беради Курманов.
**СП: Нима учун ҳозир? Бу шунчаки конституциявий ислоҳот жараёнининг бир қисмими?**
"Ушбу конституциявий ислоҳот билан Токаев ҳаммага қадимги Миср о'хшатишини қо'ллаган ҳолда, аввалги сулола билан ҳеч қандай узвийликсиз, аввалги барча президентлик муддатларини "ноллаштириш" билан ҳокимият тепасига чинакам янги "фир'авн" келганини ко'рсатмоқда. Энди бу бутунлай бошқача сиёсий тизим эканлигини, собиқ Элбасининг ҳеч қандай алоқаси ё'қлигини ко'рсатиш муҳимдир", деб ҳисоблайди Курманов.
У шунингдек, "АҚШ, Европа Иттифоқи, Буюк Британия ва Туркия Токаевга то'лиқ ишонч билдирганини ва уни нефт ва газ, шунингдек, ноёб ва ноёб ер металлари каби ан'анавий ресурсларни ривожлантириш, қазиб олиш ва экспорт қилиш ҳуқуқларини кафолатлашга қодир раҳбар сифатида ко'ришини" та'кидлайди.
"Менинг фикримча, мамлакат ҳам Г'арбга қараб геосиёсий бурилиш ё'лини босиб о'тмоқда, чунки аввалги "ко'п векторли сиёсат" аллақачон боши берк ко'чага кириб қолган ва ҳукмрон гуруҳ энди Марказий Осиё учун кучайган кураш олдида йирик давлатлар орасида самарали ҳаракат қила олмайди", деб давом этади Курманов.
"Шунинг учун Назарбоев со'злаш ҳуқуқидан маҳрум қилинди - у то'сатдан Москвадан узоқлашишга ва Қозог'истонни Трампнинг "Тинчлик кенгаши" ва "Турк интеграцияси" орқали янги Г'арб конструкциясига интеграция қилишга қаратилган расмий ё'налишга зид келмаслигини та'минлаш учун. Ахир, у минтақадаги кучлар мувозанатининг о'згариши ва Хитойдан норозилик бо'лиши мумкинлигидан қо'рқадиган элита гуруҳларининг талабларини билдира олади", деб хулоса қилади эксперт.
"Шунинг учун Назарбоев со'злаш ҳуқуқидан маҳрум қилинди." **СП: Қозог'истонни "де-элбасизлаштириш" жараёни якунланди деб айта оламизми? Назарбоевда яна қандай та'сир кучи бор?**
"Ҳа, Назарбоев барча та'сир кучидан ва аввалги мақомидан маҳрум бо'лганлиги сабабли, шундай хулосага келиш мумкин. Аммо гап фақат рамзлар ҳақида эмас. Токаев аввалги ҳукмдор меросидан бутунлай воз кечишни қанчалик хоҳламасин, сиёсий тизимнинг о'зи ва моноетник давлат қуриш мафкураси собиқ Элбаси томонидан о'рнатилганидек қолади. Шу ма'нода, давлат аппарати ходимларида бо'лгани каби, ҳамма нарса Назарбоевникига о'хшашлигича қолмоқда", деб та'кидлайди Курманов.
У шунингдек, "собиқ "фир'авн"нинг регалияларини оммавий равишда ёқиш ҳам утилитар мақсадга эга эканлигини, чунки 2022-йил январидаги ва'далар ҳеч қачон бажарилмагани ва мулкдан маҳрум бо'лган омма ва ҳукмрон синф о'ртасидаги ижтимоий тафовут фақат кучайганлиги сабабли жамиятда салбийлик кучайиб бораётганини" та'кидлайди.
"Энди иқтисодиётни тартибга солишни бекор қилиш ва якуний либераллаштириш ҳамда қолган давлат активларини хусусийлаштириш оқибатлари пайдо бо'лади ва Акорда бу муаммоларнинг барчаси учун кимдирни айблаши керак", деб башорат қилмоқда Курманов.
"Шунинг учун, мен ҳозирги инқироз Назарбоевнинг шахсияти билан бог'лиқ бо'лади, чунки ҳамма нарсани фақат Сталин ва рус коммунистларига юклаш энди мумкин эмас деб о'йлайман. Шу фонда Токаев о'тмишдан мерос бо'либ қолган "Авгей отхоналари"ни тозалашга мажбур бо'лган раҳбар сифатида тақдим этилади", деб ҳисоблайди эксперт.
**СП: "Назарбоевлар клани" деган нарса ҳам бор. У қанчалик кучли? Ёки у ҳокимиятдан бутунлай четлаштирилганмиди?**
"Собиқ Элбаси барқарор гуруҳларнинг пайдо бо'лишидан қо'рқиб, кланлар билан курашишга ҳаракат қилгани ва о'з атрофидаги турли гуруҳларни доимий равишда бир-бирига қарши қо'йгани, олий ҳакам вазифасини бажаргани сабабли, "Назарбоев клани" тушунчаси бо'рттирилган. Унинг оиласи ва унинг яқин доираси ҳақида аниқроқ гапириш мумкин, улар орасида, тан олиш керакки, тафовут ҳам бор эди", деб тушунтиради Курманов.
"Назарбоевнинг о'ртанги куёви, 2022-йил январ ойида Токаевни қо'ллаб-қувватлаган Тимур Кулибаев ҳали ҳам о'з та'сирини сақлаб қолмоқда. То'г'ри, у ҳам четлаштирилди ва ба'зи активларини ё'қотди, лекин унинг миллий холдинглар ва давлат аппаратида ко'плаб шогирдлари бор", деб та'кидлайди у.
"Дарига Назарбоева ҳам қандайдир ё'л билан о'з халқи орқали ҳаракат қилишга уриниши мумкин, аммо умуман олганда, собиқ Элбасининг оила а'золари ва энг яқин шериклари ҳақиқатан ҳам сезиларли даражада заифлашган, ташқи томондан пассив ва ҳимоя позициясини эгаллаган", деб хулоса қилади Курманов.
"Улар фақат Токаев заифлашганда, ижтимоий норозилик кучайганда ёки ташқи ёрдам олгандагина "жонланиши" мумкин. Айтганча, бу таҳдид ҳукмрон гуруҳни кейинги тозалашларни амалга оширишга ва Назарбоевнинг оила а'золари ва энг яқин иттифоқчиларини янада "ё'қ қилишга" ундайди ва уларнинг қайта ко'тарилишига то'сқинлик қилади", деб огоҳлантиради эксперт.