Фарғона НҚИЗ нимага давлатга қайтарилди? Давактив раҳбарининг шарҳи
Фарғона НҚИЗ Saneg инвесторининг бошқа лойиҳалардаги молиявий қийинчиликлари туфайли тўловлар кечиктирилгани сабабли давлатга қайтарилди, деб хабар берди Давактив раҳбари. Шу билан бирга, компаниянинг заводдаги улуши деярли икки йил давомида ўзгаришсиз қолган. Ҳозирда қарзлар аудити ўтказилмоқда, қайта хусусийлаштириш режалаштирилмаяпти.
Фарғона НПЗ нимага давлатга қайтарилди? Давактив раҳбарининг шарҳи
Илгари Saneg компаниясига 100 млн долларга сотилган Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи (ФНҚИЗ) ҳозирча қайта хусусийлаштирилмайди. Бу ҳақда 8 октябрь куни ўтказилган матбуот анжуманида Давлат активларини бошқариш агентлиги (ДАБА) директори Соҳибжон Муродов маълум қилди.
Унинг сўзларига кўра, инвесторда — Enter Engineering, Eriell, Air Marakanda, мамлакатнинг энг йирик «Газли» газ омбори, Самарқанддаги туристик марказ ва бошқа лойиҳаларнинг улушдори ва собиқ бенефициари бўлган Бахтиёр Фазилов Saneg муассиси ҳисобланади — бошқа ташаббусларни амалга оширишда молиявий қийинчиликлар юзага келган, шу сабабли у сотиб олинган давлат активи бўйича тўлов мажбуриятларини ўз вақтида бажара олмаган.
«Олди-сотди шартномасида тўловлар уч ой давомида кечиктирилган тақдирда, сотувчи шартномани бир томонлама бекор қилиш ҳуқуқига эга экани кўзда тутилган эди», — деди Муродов.
Унинг аниқлик киритишича, қарор халқаро ҳуқуқий консультантлар жалб қилинганидан кейин қабул қилинган.
«Биз халқаро юристларни жалб қилдик ва уларнинг хулосалари асосида бошқа томонни олдиндан огоҳлантирган ҳолда шартномани бир томонлама бекор қилдик. Бугунги кунда давлат активи қайтарилди», — деди ДАБА раҳбари.
Шу билан бирга, очиқ маълумотлар завод учун тўловдаги муаммолар шартнома бекор қилинишидан анча олдин пайдо бўлган бўлиши мумкинлигини тахмин қилишга асос беради.
«Газета» маълумотларига кўра, 2024 йил август ҳолатига кўра, ДАБА тимсолидаги давлатга Фарғона НПЗнинг 58,5 фоизи, Saneg’га эса 41,5 фоизи тегишли эди. 2026 йил май ойида, деярли икки йил ўтиб, улушлар нисбати ўзгаришсиз қолган.
Бу инвестор корхона учун ҳали тўлиқ ҳисоб-китоб қилмаганини ва давлат улуши унга харид нархининг тўланган қисмига пропорционал равишда ўтказилиши кераклигини англатади. Демак, навбатдаги тўловлар келиб тушиши ва улушларнинг тегишлича қайта расмийлаштирилиши билан Saneg пакети кўпайиши керак эди. Бироқ бу содир бўлмади.
Инвестор айнан қачон тўлов жадвалига риоя қилишни тўхтатгани ва нима учун шартнома фақат 2026 йилда бекор қилингани ҳақида савол туғилади. Шу билан бирга, улушларнинг ўзгармаганининг ўзи уч ойдан ортиқ кечиктиришни тасдиқламайди, чунки тўловларнинг аниқ муддатлари ва улушларни ўтказиш шартлари ошкор қилинмаган.
Шунингдек, компания заводни сотиб олиш учун корхонанинг ўз фойдаси ҳисобидан ҳисоб-китоб қилган бўлиши мумкинлиги ҳақида тахмин мавжуд.
Редакция яна ДАБА матбуот хизматига саволлар юборди.
Сотувга қадар корхона «Ўзбекнефтгаз»га тегишли эди. Хусусийлаштиришдан олдин ФНҚИЗ улуши ДАБАга ўтказилган, бунда идора ва нефть-газ компанияси ўртасида ўзаро ҳисоб-китоблар амалга оширилган.
«Улуш ДАБАга ўтказилганда, „Ўзбекнефтгаз“ билан ўзаро ҳисоб-китоблар қилинган. Шунинг учун корхона унинг таркибидан чиқарилган. Бугунги кунда улушнинг ягона эгаси Давлат активларини бошқариш агентлиги ҳисобланади», — деб тушунтирди Муродов.
Агентлик раҳбари Фарғона НПЗ учун қисқа муддатли стратегия ишлаб чиқилгани ва корхонанинг молиявий аҳволини тиклаш бўйича чора-тадбирлар бошланганини маълум қилди.
Хусусан, унга кўра, ишлаб чиқариш қувватларининг юкланиши 40 фоиздан деярли 100 фоизгача ошди.
«Умумий қувватларнинг юкланиши 40 фоизни ташкил этарди, бугун эса 100 фоизга яқинлашди, яъни икки баравардан кўпроққа ошди», — деди у.
Муродов, шунингдек, дизель ёқилғиси ишлаб чиқариш 30 фоизга, йўл қурилиши учун маҳсулотлар 60 фоизга ошганини, авиация керосини ишлаб чиқариш эса бир неча баравар ўсганини маълум қилди.
Шу билан бирга, заводнинг юкланиши ҳақидаги маълумотлар 5 октябрь куни президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган маълумотлардан фарқ қилади. Президент матбуот хизмати хабарига кўра, 2026 йил охирига бориб Фарғона НПЗ юкланишини 40 фоиздан 65 фоизгача ошириш ва кейинчалик янада ўстириш режалаштирилган.
Ўша хабарда асосий технологик қурилмалар таъмирланганидан сўнг дизель ёқилғиси ишлаб чиқариш 30 фоизга, битум — 60 фоизга, авиакеросин эса беш бараварга ошгани қайд этилган эди.
Агентлик директори корхонанинг қарз мажбуриятларига алоҳида тўхталиб ўтди.
«Ҳозирда биз халқаро аудит ўтказмоқдамиз. Қандай қарзлар ва қайси мақсадлар учун жалб қилинганини, корхонада ҳақиқатан ҳам қандай қарздорлик мавжудлигини ўрганяпмиз. Ушбу қарзлар белгиланган шартларни сақлаб қолган ҳолда молиявий-хўжалик фаолияти жараёнида узиладими ёки уларни тўлаш муддатлари кўчириладими — бу шартномавий муносабатларга боғлиқ», — деди у.
Матбуот анжуманида ФНҚИЗ қарздорлигининг умумий ҳажми, ўтказиб бўлинган текширувлар натижалари ва аудитни якунлаш муддатлари айтилмади.
Корхонанинг келажакдаги тақдири ҳақида гапирганда, ДАБА раҳбари шундай таъкидлади:
«Келажакдаги режалар ҳақида гапирадиган бўлсак, бугунги кунда хусусийлаштириш масаласи кун тартибида тургани йўқ».
2022 йил май ойида ДАБА Фарғона НПЗдаги 100 фоизлик давлат улуши Sanoat Energetika Guruhi (Saneg) компаниясига 100 млн долларга сотилганини эълон қилган эди. Харидор, шунингдек, корхонани модернизация қилишга 380 млн доллар инвестиция киритиши ва унинг қайта ишлаш қувватини камида 2 млн тоннага етказиши керак эди.
Бироқ давлат улуши инвесторга амалга оширилган тўловларга пропорционал равишда босқичма-босқич ўтказиб келинган.
2024 йил август ҳолатига кўра, ДАБА корхонанинг 58,5 фоизини ўз тасарруфида сақлаб қолган, Saneg’га эса 41,5 фоиз тегишли эди. Ўшанда агентлик «Газета»га инвестор завод учун ҳали тўлиқ ҳисоб-китоб қилмаганини тушунтирган эди. Улушнинг тўлиқ ўтказилиши тўловлар якунланганидан ва шартнома мажбуриятлари бажарилганидан кейин назарда тутилган эди.
Saneg илгари тўлов ва инвестиция мажбуриятларини бажариш муддатлари ДАБА билан тузилган шартномада белгиланишини маълум қилган эди.
Бу Фарғона НПЗ яна тўлиқ давлат назоратига ўтганини англатади.
2025 йил якунларига кўра, ФНҚИЗ 538,1 млрд сўм миқдорида зарар кўрди. 2026 йил январь ойида Enter Engineering, Eriell Group ва Saneg’ни молиявий соғломлаштириш чора-тадбирлари доирасида ҳукумат ишчи гуруҳга бир қатор стратегик лойиҳаларни, жумладан, Фарғона НПЗни модернизация қилишни якунлай оладиган янги инвесторлар учун таклифлар тайёрлашни топширди.
Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи Марказий Осиёдаги энг йирик ёнилғи-мойлаш материаллари ишлаб чиқарувчилардан бири ҳисобланади. Корхона бензин, дизель ёқилғиси, авиакеросин, мотор ва индустриал мойлар, битум ва бошқа нефть маҳсулотлари ишлаб чиқаради.
Эслатиб ўтамиз, Saneg билан боғлиқ активлар билан боғлиқ бир қатор битимлар «Ўзбекнефтгаз» бошқарувининг собиқ раиси Баҳодиржон Сидиқов ва бошқа айбланувчиларга нисбатан қўзғатилган жиноят ишининг предметига айланди.
«Газета» илгари ёзганидек, эпизодлардан бири «Ўзбекнефтгаз»нинг Jizzakh Petroleum’даги (кейинчалик Saneg таркибига кирган) 49 фоизлик улуши Кипрнинг Belvor Holding Limited компаниясига сотилишига тегишли. Айблов талқинига кўра, дастлаб улуш 80 млн доллардан ортиққа баҳоланган, бироқ 10 млн долларга сотилган, шу билан бирга харидор яна 71 млн долларга яқин маблағни тўламаган.
Сидиқов айбловни рад этди. У дастлабки битим 2021 йил июнь ойида, у «Ўзбекнефтгаз» раҳбари этиб тайинланишидан олдин содир бўлганини ва у унинг шартларини келишишда иштирок этмаганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, халқаро консультантлар улуш қийматини баҳолашда сезиларли даражада турлича хулоса берган: KPMG уни тахминан 87 млн долларга, Deloitte — 1 сўмга, PwC эса 15,1 млн долларга баҳолаган.
Тергов томонидан етказилган зарар деб қаралаётган тахминан 71 млн долларлик фарқни судланувчи актив қиймати бўйича тижорат низосининг оқибати деб атади. У, шунингдек, харидор тўлов мажбуриятларини бажармагани сабабли «Ўзбекнефтгаз» иқтисодий судга мурожаат қилганини маълум қилди.
Август ойида жиноят ишини кўриб чиқиш ёпиқ режимга ўтказилди.