Фақатгина инфратузилманинг ўзи етарли эмас. Транскаспий йўлаги ривожланишига нима халақит бермоқда
Жаҳон банки баҳолашига кўра, Транскаспий йўлагига киритилган инвестициялар 2040 йилга бориб юк ташишни уч баравар ошириши ва 2 миллион иш ўрни яратиши мумкин. Бироқ йўлакни ривожлантириш нафақат янги инфратузилмани, балки флотни кенгайтиришни, ягона транзит ҳужжатини жорий этишни ва операторларнинг мувофиқлаштирилган ишини ҳам талаб қилади.
Фақатгина инфратузилманинг ўзи етарли эмас. Транскаспий йўлаги ривожланишини нима секинлаштирмоқда
Ўрта йўлак деб ҳам аталадиган Транскаспий халқаро транспорт йўлагини (ТХТЙ) модернизация қилиш ушбу йўналиш бўйича ташиш ҳажмини уч баравардан кўпроқ оширишга, етказиб бериш муддатларини икки баравар қисқартиришга ва 2040 йилга бориб қўшимча 2 миллион иш ўрни яратишга қодир.
Тадқиқотга тўққизта мамлакат кирди: Озарбайжон, Арманистон, Грузия, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркия, Туркманистон ва Ўзбекистон. Уларда жами қарийб 200 миллион киши истиқомат қилади. Арманистон ҳозирча ТХТЙ ўтадиган мамлакатлар сирасига кирмайди, бироқ муаллифлар 2030-йилларда йўлак билан тўғридан-тўғри транспорт алоқалари пайдо бўлишини кутишмоқда.
ЖБ экспертларининг ҳисоб-китобларига кўра, Ўрта йўлакнинг ривожланиши йўналиш мамлакатлари ЯИМнинг қўшимча 3,3 фоизга ўсишини таъминлаши мумкин. Агар инфратузилмавий инвестициялар савдо ва транспорт операциялари самарадорлигини оширувчи ислоҳотлар билан бирга олиб борилса, 2040 йилга бориб ташиш ҳажми тўрт баравар кўпайиши, етказиб бериш муддатлари эса учдан икки қисмга қисқариши мумкин.
«Транскаспий транспорт йўлаги йўналиш бўйлаб жойлашган мамлакатлар учун иқтисодий ўсиш, иқтисодиётни диверсификация қилиш, камбағалликни қисқартириш ва хусусий инвестициялар оқимининг қудратли ҳаракатлантирувчи кучига айланиши мумкин, — деди Жаҳон банкининг Европа ва Марказий Осиё минтақаси бўйича вице-президенти Антонелла Бассани. — Бунинг учун жисмоний инфратузилмага инвестициялар, шунингдек, хизматлар соҳасига инвестициялар ва янада узлуксиз минтақавий бозорни шакллантириш учун савдо тартиб-таомилларини соддалаштириш, транспорт операцияларини ташкил этиш ва трансчегаравий ҳамкорликка янгича ёндашувлар талаб этилади».
Жаҳон банкида Ўрта йўлакнинг кўплаб мамлакатлари энергия ташувчилар, муҳим минераллар, хомашё ва озиқ-овқат маҳсулотларининг йирик ишлаб чиқарувчилари эканлиги таъкидланди.
«Йўлак улар учун ташқи шокларга нисбатан заифликни камайтириш ва шу билан бирга, инвестицияларни жалб қилиш, бизнесни ривожлантириш ҳамда иш ўринлари яратиш учун ўсиб бораётган транзит талабидан фойдаланиш имкониятини очади. Минтақавий савдонинг, айниқса ривожланаётган мамлакатлар ўртасида кузатилаётган ўсиши ушбу стратегик транспорт артерияси ривожланишига қўшимча туртки бермоқда», — дея қайд этди Жаҳон банки.
Маъруза муаллифларининг баҳолашича, ТХТЙ инфратузилмасига киритилган инвестициялар Ўзбекистонга узоқ муддатли истиқболда ЯИМнинг қўшимча 0,7 фоизга ёки 749 млн долларга, бандликнинг эса 0,4 фоизга ўсишини таъминлаши мумкин.
Инфратузилмавий инвестициялардан тўғридан-тўғри туртки оладиган секторлардан бири қурилиш бўлади. Жаҳон банки моделига кўра, Ўзбекистон қурилиш секторида ишлаб чиқариш ҳажми 15,7 фоизга ошиши мумкин.
Ҳисоб-китоблар, шунингдек, мамлакат экспортининг 0,97 фоизга ёки 253 млн долларга, импортининг эса 6,02 фоизга ёки тахминан 2,56 млрд долларга ошишини назарда тутади. Импортнинг кўпайишини муаллифлар, жумладан, саноат эҳтиёжлари ва инвестициявий фаоллик билан боғлашади.
Маърузада логистика харажатларининг камайиши озиқ-овқат ва агромаҳсулотлар экспортига кўрсатадиган таъсири алоҳида кўриб чиқилган. Ўзбекистон учун уларнинг 5 фоизга қисқариши 200 минг тонна, 10 фоизга — 370 минг тонна, 20 фоизга — 720 минг тонна ҳажмида қўшимча етказиб беришни таъминлаши мумкин, дея баҳолади ЖБ.
Ўрта йўлакнинг асосий инфратузилмавий чекловларини бартараф этиш учун 2040 йилгача 25 млрд доллардан ортиқ маблағ талаб этилади. Маъруза муаллифларининг фикрича, уларни темир йўл ва порт инфратузилмасига, шунингдек, денгиз ташувларини ривожлантиришга йўналтириш лозим. Кўплаб асосий лойиҳалар аллақачон амалга оширилмоқда ёки тайёргарликнинг илғор босқичида турибди.
Яна тахминан 30,5 млрд долларни инвестициявий имкониятлар ташкил этади. Уларга йўлакнинг миллий транспорт тармоқлари билан боғланишини, логистика марказлари ва ички терминалларни ривожлантириш, ҳаракатланувчи таркиб, қайта юклаш ускуналари ва рақамли тизимларни янгилаш киради.
Қиймати бўйича бундай лойиҳаларнинг энг йирик тўплами Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келади — 11,5 млрд доллар. Унга, хусусан, баҳоланган қиймати 5,3 млрд доллар бўлган Тошкент — Андижон, 1,4 млрд долларлик Тошкент — Самарқанд ва 1 млрд долларлик Самарқанд — Бухоро пуллик автомобиль йўллари киритилган.
Темир йўл ҳаракатланувчи таркибини алмаштириш ва модернизация қилиш ҳамда темир йўл тармоғининг ўтказувчанлик қобилиятини кенгайтириш учун баҳолашларда яна 1 млрд доллардан маблағ кўзда тутилган. Рўйхатга қуруқликдаги портлар ва темир йўл чегара ўтиш жойларини модернизация қилиш ҳам киради.
Ушбу суммалар Жаҳон банкининг молиялаштириш бўйича мажбуриятларини эмас, балки инвестициявий имкониятлар баҳосини акс эттиради. Муаллифларнинг аниқлик киритишича, кўриб чиқилаётган ҳамроҳ лойиҳаларнинг аксарияти ҳозирча амалга оширилмаяпти ва тайёргарликнинг турли босқичларида турибди.
Жаҳон банки яқинда тадбиркорлар ўртасида Транскаспий йўлаги бўйлаб ишлашдаги қийинчиликлар тўғрисида ўтказилган сўровномани ҳам тақдим этди. Унда Ўзбекистондан 60 та компания иштирок этди, уларнинг 68 фоизи ТХТЙдан мунтазам фойдаланади.
Асосий тўсиқлар қаторида респондентларнинг 45 фоизи портларда узоқ вақт туриб қолиш ва кутишни, 41 фоизи — порт қувватларининг етишмаслиги ва паром флоти тақчиллигини, 37 фоизи — чегаралардаги навбатлар ва кечикишларни кўрсатган.
Флотни кенгайтирмасдан ва Каспий денгизи шароитларига мос келадиган кемаларни ишлаб чиқмасдан туриб, темир йўл қувватларини оширишнинг ўзи бутун транспорт занжири ишини яхшилашни таъминламайди, деган хулосага келди экспертлар.
Шу билан бирга, айрим порт қувватлари аллақачон деярли тўлиқ юкланган. 2025 йилда Оқтау контейнер қувватларининг юкланиши 93 фоизни, Грузиянинг Поти портиники эса 98 фоизни ташкил этган. Шу билан бирга, Туркманистондаги Туркманбоши порти ҳозирда ўз қувватининг атиги 25−30 фоизидан фойдаланмоқда ва Транскаспий йўлаги бўйлаб юк оқимини ошириш учун сезиларли салоҳиятни сақлаб қолмоқда.
Маърузада амалдаги божхона маъмуриятчилиги ҳам йўналиш тезлиги ва рақобатбардошлигини пасайтирувчи омил сифатида тилга олинган. Асосий муаммолардан бири — тартиб-таомилларнинг тарқоқлигидир. Юклар кўплаб мамлакатлар орқали ўтади ва ҳар бир чегарада ташувчилар божхона ва транзит тартиб-таомилларини янгидан бажарадилар.
Бунда рақамлаштириш ташувчиларни қоғоз ҳужжатлардан доим ҳам халос этмайди. Гарчи бир қатор мамлакатлар, жумладан, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжон транзит декларацияларини электрон шаклда топширишга рухсат берса-да, йўлак мамлакатларининг аксарияти ҳали ҳам божхона органларига транспорт юк хатларининг қоғоз нусхаларини қўшимча равишда тақдим этишни талаб қилмоқда. Аксарият мамлакатлар ўртасидаги мавжуд рақамли платформалар ўзаро боғланмаган, бу эса компаниялар ишини қийинлаштиради.
Жаҳон банки ТХТЙ Шарқий Осиё ва Европа ўртасидаги трансконтинентал контейнер ташувлари бозорида ҳали рақобатбардошликка эришмаганини қайд этади. Мисол тариқасида муаллифлар 2023 йилги маълумотларга кўра Хитойнинг Чунцин ва Венгриянинг Будапешт шаҳарлари ўртасида «эшикдан эшиккача» етказиб беришни таққосладилар.
Натижада, танланган йўналишда ТХТЙ орқали етказиб бериш кўпроқ вақт талаб қилган, тўғридан-тўғри транспорт харажатлари эса Хитой ва Европа ўртасидаги денгиз алоқасидан фойдаланилгандагига қараганда тахминан икки баравар юқори бўлган.
Муаллифларнинг фикрича, ушбу тафовутни нафақат инфратузилмани кенгайтириш ҳисобига қисқартириш мумкин. Темир йўл жадваллари, портларда кемаларга ишлов бериш вақти ва денгиз рейслари бир-биридан мустақил равишда режалаштирилади, бу эса туташувларнинг бузилишига ва юкларнинг тўпланиб қолишига олиб келади.
Маърузада ислоҳотларнинг тўртта устувор йўналиши ажратиб кўрсатилган:
«Йўлакнинг тўлиқ салоҳиятини рўёбга чиқариш юк ташишни тезроқ, олдиндан тахмин қилиш мумкин бўлган ва трансчегаравий форматда бошқариш учун қулайроқ қиладиган амалий чора-тадбирларга боғлиқ. Янада жипсроқ интеграциялашган темир йўллар, портлар, логистика марказлари ва рақамли тизимлар, мамлакатлар ва операторлар ўртасидаги мувофиқлаштиришнинг кучайтирилиши билан биргаликда, Транскаспий транспорт йўлагини бизнес учун янада рақобатбардош йўналишга ва минтақавий ривожланиш учун янада самарали платформага айлантиришга ёрдам беради», — дея таъкидлади ЖБнинг Европа ва Марказий Осиёдаги инфратузилма бўйича минтақавий директори Чарльз Кормье.