Эски қарзлар бўйича

Эски қарзлар бўйича

Совет даврида пулларини жамғарма дафтарчасида сақлаш бахтсизлигига дучор бўлганлар учун бу янгилик анча қувонарлидир. Россиялик оилалар 90-йиллардаги шиддатли иқтисодий ислоҳотлар оловида куйиб кетган жамғармаларини қайтариб олишлари мумкин бўлади. 2027–2029 йилларга мўлжалланган федерал бюджетда совет давридаги омонатлар бўйича компенсация тўлаш учун маблағлар кўзда тутилган.

Хусусан, 2027 йилда ушбу мақсадлар учун деярли 1,9 миллиард рубль йўналтириш режалаштирилмоқда, кейинги икки йилда, яъни 2028 ва 2029 йилларда эса яна шунчадан маблағ ажратилади. Аммо қайта ҳисоблаш курси олувчиларни хурсанд қилиши қийин. Компенсациялар доирасида 1991 йилдаги совет рубли 2026 йилдаги Россия рублига тенглаштирилади.

Эслатиб ўтамиз, ҳали 1995 йилдаёқ Россияда фуқароларнинг 1991 йил 20 июнгача жамғарма кассасига киритилган ёки 1992 йил 1 январгача давлат қимматли қоғозларига жойлаштирилган жамғармаларини сақлаш тўғрисида қонун қабул қилинган эди.

Тўғрисини айтганда, орадан уч ўн йилликдан кўпроқ вақт ўтгач, эски совет жамғарма дафтарчалари эгаларидан жуда камчилиги 90-йиллар бошидаги гиперинфляция оловида «куйиб кетган» омонатлари учун ҳеч бўлмаганда қисман компенсация олишдан умид қилмоқда. 2003 йилдан бошлаб ҳукумат аҳоли олдидаги қарз мажбуриятларини бажаришни доимий равишда кейинга суриб келди — аввалига бир йилга, 2023 йилда эса бирданига уч йиллик муддатга, яъни 2027 йил 1 январгача қолдирди. Сабаби аён: ислоҳотгача бўлган омонатлар бўйича қарзларни узиш учун, адолатли қайта ҳисоблаш учун миллиардлар эмас, балки ўнлаб триллион рубль керак бўлади.

Баъзи таҳлилчиларнинг фикрига кўра, харид қобилияти паритети бўйича битта совет рубли учун ҳозирги 300-400 рубль бериш керак. Ваҳоланки, амалда бу совет рублига берилган шиширилган баҳодир. Горбачев қайта қуриши даврида, инфляция тезлашган пайтда, товарлар билан таъминланмаган жуда кўп пул босиб чиқарилди. Шунинг учун 1991 йил намунасидаги рубль ўзининг харид қобилияти бўйича, айтайлик, Горбачев ҳокимиятга келган 1985 йилдаги рублдан бутунлай фарқ қиларди. Зеро, 91 йилнинг февралидаёқ истеъмол нархлари расман 55 фоизга ошди, бу эса ўз-ўзидан аҳоли реал даромадларининг пасайишини англатарди. Бироқ амалда нархлар 2,6 баравар кўтарилди. Шу билан бирга, дўконларда пештахталар бўм-бўш эди, ҳеч вақо йўқ эди: на озиқ-овқат, на халқ истеъмоли товарлари.

Фақатгина 1992 йилнинг январида нархлар деярли 3,5 баравар, февралда — яна 40 фоизга, мартда — яна 30 фоизга ошди… Кейин ўсиш секинлашди, лекин ўртача ойига қарийб 20 фоиз даражасида қолди. Натижада 1992 йил декабрь охирига келиб, бир йил ичида нархлар… 26 баравар ошди, инфляция 2500 фоизни ташкил этди. Марказий банк тинимсиз курашаётган ҳозирги 6 фоизлик инфляция бунинг олдида шунчаки болалар ўйинидек туюлади.

Баъзи экспертлар битта совет рубли учун 100 та замонавий рубль беришни, яъни гўёки бир доллар тўлашни таклиф қилмоқдалар, айниқса амалдаги курс бўйича «америкалик» тахминан 100 рубль туришини ҳисобга олсак. Аммо бундай нисбатда ҳам ислоҳотгача бўлган омонатларни компенсация қилиш ҳақиқий утопия бўлиб кўринади. Ўша пайтдаги жамғарма дафтарчаларида тахминан 345 миллиард совет рубли сақланган, бу таклиф қилинаётган схема бўйича қайта ҳисобланганда камида 30 триллион замонавий рублни ташкил этади, бу эса деярли бир йиллик бюджет демакдир.

Давлатда бундай пул, албатта, йўқ. Мулозимлар кабинетларида ҳатто 1995 йилдаги қонунни умуман ўз кучини йўқотган деб топиш ҳақида ҳам гапирилди. Халқ тили билан айтганда, тўловларни «яхшироқ кунлар» келгунча чексиз музлатиб қўйганга кўра, аччиқ ҳақиқат афзалроқ. Бунинг устига, ўша совет жамғарма дафтарчалари эгаларининг кўпчилиги аллақачон ҳаётдан кўз юмган.

Шунга қарамай, компенсация — гарчи соф рамзий бўлса-да — ҳалигача тўлаб келинмоқда. У жамғарма дафтарчасида 1991 йил 20 июнь ҳолатига кўра бўлган қолдиқдан келиб чиқиб, омонат эгасининг туғилган йили ва маблағларни сақлаш муддатига боғланган коэффициентларни ҳисобга олган ҳолда ҳисобланади. Бахтли меросхўрлар ҳам компенсация олувчи бўлишлари мумкин.

Молиявий таҳлилчи, иқтисод фанлари номзоди Михаил Беляевнинг айтишича, давлат қолдирилган ёки баъзан айтилганидек, мусодара қилинган совет омонатларини компенсация қилиш бўйича ишларни давом эттирмоқда.

— Махсус жадвал бор, унга кўра одамлар ёшига қараб уларни олишлари мумкин.

— 90-йиллар бошида ким кўпроқ зарар кўрди — пулларини депозитда сақлаганларми ёки ёстиқ тагида нақд пул кўринишида сақлаганларми?

— Буни айтиш қийин, омонатлардан умуман пул ечиб олиш мумкин эмас эди. Агар улар қўлда бўлса, гиперинфляция шароитида уларни барибир моддий бойликларга айлантириш мумкин эди. Бошқа масала, дўконларда ҳеч вақо йўқ эди. Бир танишим, умумий ваҳимага берилиб, пуллари куйиб кетмаслиги учун дуч келган нарсани сотиб ола бошлади. 90-йилларнинг бошида эса фақат қандайдир омбурлар, рулеткалар, электр калитлари бор эди холос… Унинг рўзғорига умуман керак бўлмаган нарсалар. Шу кунгача улар билан қолди.

— Бугунги кунда совет омонати бўйича компенсацияни қандай олиш мумкин?

— Бунинг учун, албатта, тасдиқловчи ҳужжатлар бўлиши керак. Агар мулкдорнинг жамғарма дафтарчаси сақланиб қолган бўлса, унда муаммо туғилмайди. Агар бу меросхўр бўлса, вазият мураккаброқ. Гап пул ҳақида кетганда, текширув синчковлик билан амалга оширилади, пул ҳисобни яхши кўради. Омонатни фақат мулкдор тасарруф этиши мумкин, бу халқаро амалиётдир. Меросхўр мулкдор билан шунчаки фамилиядош эмаслигини, балки омонатни олишга тўла ҳуқуқи борлигини исботлаши керак бўлади. Нотариус томонидан тасдиқланган васиятнома бўлса, яхши.