Душманлар вақтинчалик нарса

Г'арб томонидан қо'ллаб-қувватланган ҳукумат аг'дарилганидан ва Америка қо'шинлари олиб чиқилганидан беш йил о'тгач, Толибон бощилигидаги Афг'онистон ҳукумати Қо'шма Штатлар билан муносабатларни тиклашни очиқчасига таклиф қилди. Бу таклиф ҳарбий кучларнинг қайтишини эмас, балки элчихона очишни, дипломатларнинг иштирокини ва инфратузилма ва минерал қазиб олишга инвестицияларни о'з ичига олади. Тҳе Нев Ёрк Тимес газетасининг ёзишича, Афг'онистон ташқи ишлар вазири Амир Хон Муттақи бу таклифни Кобулда берган интервюсида билдирди.

"Биз уруш боби тугаганига ишонамиз ва энди биз о'заро ҳурматга асосланган муносабатлар ва ижобий ҳамкорликнинг янги бобини истаймиз", деди Муттақи. Унинг со'зларига ко'ра, Қо'шма Штатлар Афг'онистон пойтахтида о'з элчихонасини қайта очиши, дипломатик иштирокини сақлаб қолиши ва табиий ресурсларни ривожлантириш, то'г'онлар қуриш ва автомобил ё'ллари қурилишига сармоя киритиши мумкин.

Муттақи Вашингтон билан муносабатларни тиклаш имконияти хорижий ҳарбийларнинг иштирокини назарда тутмаслигини та'кидлади. Унинг со'зларига ко'ра, афг'онлар о'з ҳудудларида хорижий қо'шинларни жойлаштиришга рози бо'лмайди. Бу со'з, шунингдек, илгари Баграм авиабазасини Америка назоратига қайтариш зарурлиги ҳақида очиқчасига гапирган АҚШ президенти Доналд Трампга қаратилган. Кобул шимолида жойлашган бу иншоот қарийб йигирма йил давомида Афг'онистондаги энг муҳим АҚШ ҳарбий базаси бо'лган.

Толибон шунингдек, АҚШ ма'муриятининг бошқа талабларини бажаришдан бош тортди: Афг'онистонда ташлаб кетилган Америка қуролларини қайтариш ва 2022-йилда Кобулда бедарак ё'қолган АҚШ-Афг'онистон фуқароси Маҳмуд Ҳабибийни озод қилиш. Вашингтон Ҳабибий Афг'онистон разведка хизматлари томонидан ҳибсга олинганига ишонади, аммо Кобул расмийлари буни рад этади.

Шу фонда Оқ уй со'нгги бир йил ичида Толибонни сиёсий жиҳатдан тан олишга яқинлашмади. Бунинг о'рнига у Афг'онистон билан муносабатларга қо'шимча чекловлар қо'йди: Афг'онистон фуқаролари учун визаларни то'хтатиб қо'йди, уларга АҚШга киришни тақиқлади ва Толибонни америкаликларни ноқонуний ҳибсга олиш билан бог'лиқ субьектлар ро'йхатига қо'шди.

АҚШ Давлат департаменти о'з навбатида Тҳе Нев Ёрк Тимес нашрига Толибон билан муносабатларни нормаллаштиришни ко'риб чиқмаётганини айтди. Департаментнинг фикрича, ҳозирги Афг'онистон ҳукумати хавфсизликни та'минлаш ва халқаро террористик гуруҳларга қарши курашиш бо'йича ва'даларини бажармаган.

Америка томони шунингдек, Афг'онистон ҳудуди яна мамлакат ташқарисида ҳужумлар уюштириш учун база сифатида ишлатилиши мумкинлигидан хавотирда. Давлат департаменти Толибон билан алоқалар фақат АҚШ манфаатларига хизмат қилгандагина мумкин бо'лишини та'кидлади.

Шу билан бирга, Кобул расмийлари Вашингтон ва Европа мамлакатларининг тан олинишини кутмасдан ташқи алоқаларни кенгайтиришга интилмоқда. Тҳе Нев Ёрк Тимес та'кидлаганидек, со'нгги бир йил ичида Афг'онистон Ислом Амирлиги Россия билан мудофаа соҳасида ҳамкорлик шартномасини тузди, Марказий Осиё қо'шнилари, жумладан, О'збекистон билан о'нлаб савдо шартномаларини имзолади ва Форс ко'рфази мамлакатлари билан алоқаларни сақлаб қолди.

Европа билан миграция дипломатияси алоҳида ё'налишга айланди. Афг'онистон расмийлари Германия, Франсия ва бошқа Европа Иттифоқи мамлакатлари билан рад этилган афг'он бошпана изловчилари ва жиноятда айбланган мигрантларни ватанига қайтариш бо'йича музокаралар олиб бормоқда. Июн ойида беш нафар афг'он дипломатидан иборат делегация Брюсселда 15 та Европа Иттифоқи мамлакатларидан 20 дан ортиқ вакил билан учрашди. Томонлар рад этилган бошпана изловчилари ва судланган афг'он фуқароларини ватанига қайтариш механизмини муҳокама қилишди.

Европа ҳукуматлари учун бу алоқалар асосан амалий миграция характерига эга ва Кобулдаги амалдаги ҳокимиятни тан олишни англатмайди. Ҳеч бир Европа давлати ҳозирги Афг'онистон ма'муриятини қонуний деб тан олмайди ва мамлакатнинг о'зи БМТ ва Халқаро валюта жамг'армаси каби асосий халқаро институтлардан самарали равишда четлаштирилган. Қо'шма Штатлар Афг'онистон Марказий банки қо'лида миллиардлаб долларлик активларни музлатиб қо'йди, бу эса Кобулнинг мазмунли молиявий ва иқтисодий сиёсат юритиш қобилиятини чеклади.

Шунга қарамай, Толибон АҚШнинг Афг'онистон минерал ресурсларига бо'лган қизиқиши янги келишув учун асос бо'лиши мумкинлигига умид қилмоқда.

Афг'онистонда литюм, мис, темир рудаси, ноёб ер элементлари ва электроника, батареялар, энергия ускуналари ва мудофаа саноати ишлаб чиқаришда ишлатиладиган бошқа ресурсларнинг катта захиралари мавжуд. АҚШнинг Хитой билан муҳим хом ашёларга кириш учун рақобати шароитида Кобул Америка компанияларини ушбу конларни о'злаштиришда иштирок этишга таклиф қилмоқда.

Бироқ, аввалги тажриба шуни ко'рсатадики, Афг'онистон ресурсларини о'злаштириш жиддий хавфлар билан то'ла. 2004 йилдан 2021 йилгача АҚШ мамлакатнинг кончилик саноатини ривожлантиришга қарийб 1 миллиард доллар сармоя киритди, аммо Афг'онистонни қайта тиклаш бо'йича АҚШ махсус бош инспектори ҳисоботига ко'ра, бу сезиларли натижаларга олиб келмади. То'сиқлар орасида уруш, заиф давлат институтлари, коррупция, инфратузилманинг ё'қлиги, мураккаб логистика ва хавфсизлик муаммолари бор. Толибон ҳокимият тепасига келганидан со'нг, Хитой, Эрон ва Қатар компаниялари кончилик шартномаларини туздилар.

Ба'зи америкалик таҳлилчилар ва собиқ дипломатлар Вашингтон Кобул билан нафақат маҳбуслар алмашинуви ва "Исломий давлат" гуруҳига қарши курашдан ко'проқ нарсани муҳокама қилиши керак, деб ҳисоблашади. Уларнинг фикрича, Афг'онистондаги дипломатик мавжудлик Қо'шма Штатларга мамлакатдаги вазият ҳақида ишончлироқ ма'лумот олишга, Марказий Осиё давлатлари билан алоқаларни сақлаб қолишга, Россия ва Хитойнинг та'сирини чеклашга ва муҳим минералларга оид лойиҳаларга да'во қилишга ёрдам бериши мумкин.

Аммо асосий то'сиқ Толибоннинг ички сиёсати бо'либ қолмоқда. Халқаро жиноят суди ҳаракатнинг олий раҳбари Ҳайбатуллоҳ Ахундзодани аёллар ва қизларни та'қиб қилиш билан бог'лиқ инсониятга қарши жиноятларда айблаб, ҳибсга олиш ордерини чиқарди. Ҳокимиятга қайтганидан бери Толибон қизларга о'рта мактаб ва университетларда о'қишни тақиқлаб, аёлларнинг иш билан та'минланиши, саёҳат қилиши ва жамоат ҳаётида иштирок этишини кескин чеклаб қо'йди. Бу чоралар Г'арб давлатларининг Афг'онистон ҳукуматини тан олишни истамаслигининг асосий сабабларидан бирига айланди.

Суҳбат давомида Муттақи аёллар ва қизларга нисбатан камситиш халқаро миқёсда тан олинишга то'сқинлик қиладими деган саволга то'г'ридан-то'г'ри жавоб бермади. У илгари қизларга о'рта та'лим беришни тақиқлашни вақтинчалик чора деб атаган. Бироқ, Толибон 1996-йилдан 2001-йилгача бо'лган биринчи ҳукмронлиги даврида ва 2021-йилда ҳокимиятга қайтгандан со'нг дарҳол тақиқларни бекор қилмасдан шунга о'хшаш тилдан фойдаланган.

Шундай қилиб, Кобулнинг Қо'шма Штатларга таклифи Толибоннинг ички сиёсатини о'згартиришга тайёрлигини эмас, балки сезиларли имтиёзлар бермасдан инвестициялар, дипломатик каналлар ва қисман қонунийликка эришишга уринишини акс эттиради. Вашингтон минерал ресурслар, хавфсизлик ва Хитой ва Россия билан рақобатга қизиқиши мумкин, аммо то'лиқ яқинлашиш учун Толибон энг қаттиқ чекловларни, айниқса аёлларга нисбатан чекловларни о'згартириши керак бо'лади. Ҳозирча бундай тайёрлик белгилари ё'қ.