Дўзахда ёнинглар

Дўзахда ёнинг

АҚШ Конгресси «дўзахий санкциялар» деб аталувчи ёки бошқача айтганда, суперсанкцияларни қабул қилиши билан боғлиқ узоқ тарих ниҳоясига етди. Вакиллар палатаси кўпчилик овоз билан Россия Федерацияси ёки Эрондан энергия ташувчилар сотиб олувчи мамлакатлар товарларига тақиқловчи божлар жорий этиш имконини берувчи қонун лойиҳасини маъқуллади. Энди Дональд Трампда жуда кучли босим ричаги пайдо бўлди. Фақат у буни кимга қарши қўллашга қарор қилади, деган савол қолмоқда: РФга қаршими, Эронгами ёки, эҳтимол, Европа Иттифоқига қаршими?

Кремлда «дўзахий санкциялар» тўғрисидаги қонун лойиҳаси қабул қилинишига муносабат билдириб улгуришди. РФ президенти матбуот котиби Дмитрий Песков «АҚШ томонидан қандайдир қўшимча санкциялар жорий этилиши Украинадаги тинч йўл билан тартибга солиш чораларини излаш ҳаракатларини албатта қийинлаштиришини» маълум қилди. АҚШнинг ўзида эса, илк бор 2025 йил бошида киритилган ушбу ҳужжатнинг қабул қилиниши фонида, Россия-Украина можароси эмас, балки кўпроқ Америка ва Европада содир бўлаётган воқеалар муҳокама қилинмоқда.

Қонун лойиҳаси Конгресс таътилга кетишидан бир кун олдин қабул қилинди. Таътил ноябрдаги оралиқ сайловларгача давом этади, ундан кейин эса, ижтимоий сўровларга кўра, Вакиллар палатасидаги кучлар мувозанати ўзгаради: республикачилар у ерда кўпчиликни йўқотади. Агар қонунчилар муддатга улгурмай, қонун лойиҳасини таътилгача қабул қилмаганларида, у умуман маъқулланмаслиги эҳтимоли юқори эди. Ҳар ҳолда, Вакиллар палатасидаги овоз бериш натижаси шундай хулосага ундайди.

«Дўзахий санкциялар» жорий этилиши учун 203 нафар республикачи, 58 нафар демократ ва бир нафар мустақил конгрессмен овоз берди. Қарши бўлиб 152 нафар демократ ва 7 нафар республикачи чиқди. Бундай натижа сабабларини тушуниш учун қонун лойиҳасининг мазмунига мурожаат қилиш керак. У Россия ёки Эрон энергия ташувчиларининг энг йирик харидорлари бўлган бешта давлатга нисбатан 100 фоизгача божлар жорий этишни назарда тутади. Булар айнан қайси давлатлар эканлиги ва божлар миқдори қандай бўлишини АҚШ президенти белгилайди.

Айнан шу ҳолат демократларнинг сезиларли қисмида кучли норозилик уйғотмоқда. Уларнинг фикрича, ўзига ёқмайдиган мамлакатлардан импорт қилинадиган товарларга бож жорий этиш бўйича ўз ваколатларини шусиз ҳам суиистеъмол қилаётган Трамп тариф урушларини бошлаш учун яна бир восита ва яна бир баҳонага эга бўлди.

Ҳали август ойида, қонун лойиҳаси Сенатда кўриб чиқилаётганда (у ерда якунда у 86 та қарши 11 та овоз билан маъқулланган эди), демократлар президентни ўз ташаббуси билан божлар жорий этиш ва Россия нефти ҳамда гази харидорлари рўйхатини тузиш ҳуқуқидан маҳрум қилишга уринишганди. Тузатиш ўтмади, бироқ аксарият демократларнинг қонун лойиҳасига нисбатан эътирозлари сақланиб қолди. Шу боис, ноябрь сайловларидан кейин, агар, албатта, Демократик партия ҳақиқатан ҳам ғалаба қозонса, улар қонунни қайта кўриб чиқишга ҳаракат қилишларини истисно қилиб бўлмайди.

Қонун лойиҳасини қўллаб-қувватлаганлар орасида АҚШнинг амалдаги президентининг ашаддий рақиблари борлиги маълум бир кутилмаган ҳол бўлди. Улар орасида — демократ, конгрессмен Дэн Голдман ҳам бор, у Трампнинг биринчи президентлик муддати даврида унга импичмент эълон қилишга уриниш ташаббускорларидан бири эди. У ўз позициясини анча чигал, аммо умуман олганда қонун лойиҳасини қўллаб-қувватлаган барча антитрампчиларнинг мантиқини аниқ ифодалаган ҳолда тушунтирди. Голдман ижтимоий тармоқда ёзишича, гарчи у АҚШнинг амалдаги президентининг «Владимир Путинга бўлган иррационал ва тушунтириб бўлмайдиган боғлиқлиги» ҳақида «жуда яхши билса-да» ва у «Россияга қарши иқтисодий санкциялар жорий этиш учун ҳеч нарса қилмаган» бўлса-да, барибир барибир Россияга қарши санкциялар жорий этишга қаратилган ҳужжатни қўллаб-қувватламай иложи йўқ эди. Бошқача айтганда, агар қонун лойиҳаси Украинага ёрдам берса — уни қабул қилиш керак, қолган ҳамма нарса эса — тафсилотлардир.

Бироқ, айтилганидек, шайтон айнан тафсилотларда яширинган бўлади. Трамп Россиянинг айнан қайси савдо ҳамкорлари товарларига қарши бож жорий этишга ҳаракат қилади? Сенатдаги овоз беришдан олдин Америка ОАВларида Оқ уй нишонга олиши мумкин бўлган Россия нефти харидорлари бўлган бешта давлат рўйхати айланиб юрганди: Ҳиндистон, Хитой, Словакия, Венгрия ва Озарбайжон. Аммо Трамп янги қонунга мувофиқ божларни биринчи бўлиб қўллайдиган давлат Франция бўлади деб тахмин қилишга нима халақит беради? Eurostat (ЕИ ижтимоий хизмати) маълумотлари асосида ТАСС томонидан ўтказилган ҳисоб-китобларга кўра, айнан Франция ўтган июль ойида Европа Иттифоқида Россия суюлтирилган табиий газининг (СТГ) асосий импортчисига айланди. Франция 365 млн евролик Россия СТГсини сотиб олди. У Венгрия (171 млн евро), Греция (132 млн евро) ва Болгарияни (119 млн евро) ортда қолдирди. Шу билан бирга, Франциянинг, худди бутун Европа Иттифоқи каби, Трамп билан муносабатлари ҳозирда сезиларли даражада ёмонлашган.

АҚШ президентига Канаданинг ЕИ ассоциацияланган аъзоси бўлиш нияти жуда ёқмади. У агар бу мамлакатга шундай мақом берилса, Европа Иттифоқига божлар билан таҳдид қилди. Эҳтимол, айнан шу ҳолатда Трамп янги қонундан фойдаланар, у ўшанда унга овоз берган конгрессменлар умид қилганидек Россияга қарши чора эмас, балки АҚШ президенти ва Европа ўртасидаги қарама-қаршилик воситасига айланар. Айтганча, Франция Канада билан яқинлашиш тарафдорлари қаторига киради. Агар Еврокомиссия Трампнинг таҳдидларига жавобан кимга бўлмасин ЕИ ассоциацияланган аъзоси мақомини бериш Америка учун мутлақо хавфсиз эканлигини тушунтириш билан чекланган бўлса, Франция расмийлари анча қаттиқроқ гапиришди. «Европаликлар қайси сиёсий ва геосиёсий курс бўйича ҳаракат қилиши кераклигини ҳал қилиш Америка Қўшма Штатлари ёки бошқа бировнинг иши эмас!» – деб баёнот берди Франциянинг Европа ишлари бўйича вазири Бенжамен Аддад.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, янги қонун айнан кимга қарши қўлланилиши тез орада маълум бўлади. Трамп ушбу ҳужжатни имзолашни кечиктирмасликка ваъда берди. Зеро, «дўзахий санкциялар»нинг маъқулланиши шусиз ҳам чўзилиб кетди, бунда эса Америка президентининг айби бор. У демократлардан ўзининг баҳсли ташаббуси — почта орқали овоз бериш имкониятларини чекловчи «Американи қутқариш тўғрисидаги қонун»га розилик олишга қатъий ҳаракат қилди. Масофавий овоз беришни кўпроқ Демократик партия тарафдорлари афзал кўришади деб ҳисобланади. Трамп фақат Олий суд почта орқали овоз бериш қонуний эканлигини, чекловларга дучор бўлмаслигини ва сайлов натижаларини сохталаштириш механизми сифатида ишлатилиши мумкин эмаслигини тан олганидан кейингина ён берди (гарчи бу узил-кесил бўлмаслиги ҳам мумкин).

Экспертларнинг таъкидлашича, Трамп қонунни РФга қарши қўллаган тақдирда ҳам, Россия бюджети зарар кўради, аммо ҳеч қандай орқага қайтариб бўлмайдиган нарса содир бўлмайди. «Техник жиҳатдан бундай чораларни ўзгартириш ёки бекор қилиш, умуман олганда, қийин эмас. Қонун тарифларни ўзгартириш ва тугатиш бўйича президентлик ваколатларини назарда тутади, гарчи бир қатор ҳолларда Конгрессни хабардор қилиш ва қонунда назарда тутилган тартиб талаб этилса-да. Шу боис, Россия-Америка муносабатларини нормаллаштириш тўғрисида сиёсий қарор қабул қилинганда, санкция механизми тезкорлик билан тузатилиши мумкин», – деб ҳисоблайди Г.В. Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университети доценти Павел Севостьянов.

* * *

«Дўзахий санкциялар» муҳокамасини Россия ижтимоий-сиёсий Telegram-каналлари муаллифлари ҳам кузатиб боришди.

«Бу қонунни имзолаш бизга нисбатан дўстона бўлмаган ҳаракат бўлади. Уни қўллашни бошлаш эса (у ерда ҳеч қандай чоралар автоматик равишда ишга тушмайди, деярли ҳамма нарса — Трампнинг шахсий ихтиёрида) — ўта душманона ҳаракатдир. Бунда қўллашни бошлаш васвасаси жуда катта бўлади: галактика ҳукмдорига айнан ундан судлар томонидан деярли бутунлай тортиб олинган ва у очиқчасига азоб чекаётган, биринчи навбатда ўзининг севимли божлари қисмидаги ваколатлар берилмоқда», — деб ёзади «Адекват».

«Мышь в овощном» канали муаллифлари ОАВда пайдо бўлган яна бир янгиликка эътибор қаратишмоқда: «АҚШ ўзга сайёраликлар билан алоқалар чоғида Ер аҳолиси манфаатларини ифодалаш зарурати туғилганда халқаро етакчиликни ўз зиммасига олишга тайёр» — биринчи қарашда бу воқеа латифага ўхшайди. «Бизнинг агент Дональд»да навбатдаги улуғворлик васвасаси хуружи юз берди, бу ерда яна нимани муҳокама қилиш керак? Масалан – океан ортида априори барча манфаатдор томонларнинг фикрини ҳисобга олган ҳолда ҳал қилиниши керак бўлган масалаларга нисбатан кўрсатилаётган яққол беписандликни».