Директорлар кенгашидаги низо Ҳиндистоннинг ишончли бизнес империясини синовдан ўтказмоқда

**Директорлар кенгашидаги келишмовчилик Ҳиндистоннинг ишончли бизнес империясини синовдан ўтказмоқда**

**Йирик акциядор бўлмиш «Tata Trusts» раиси Ноэль Тата «Tata Sons» раиси Н Чандрасекараннинг қайта тайинланишига қарши чиқди**

Мумбайда қуёш чиқишидан олдин Манси Кадам кунлик харидорлар учун Ҳиндистоннинг ғарбий шаҳри билан чамбарчас боғлиқ бўлган мазали егулик — вада пав тайёрлашни бошлайди. Муҳим маҳсулотлардан бири: «Tata» тузидир.

Ундан брендини ўзгартириш ҳақида ҳеч ўйлаб кўрганмисиз, деб сўрашганда, у эски ҳинд рекламасидаги ашулани такрорлайди: «Агар бу туз бўлса, у албатта Tata бўлиши керак».

У бизнес соҳаси туздан тортиб дастурий таъминотгача қамраб олинган, Ҳиндистоннинг энг эски ва энг қудратли бизнес империяларидан бири бўлмиш «Tata group» директорлар кенгашида ҳозирда юз бераётган воқеалар ҳақида кам билади.

Шунга қарамай, унинг ўз-ўзидан пайдо бўлган садоқати гуруҳ олдида турган каттароқ саволни ортага ташлайди: Ҳиндистоннинг энг ишончли брендларидан бири ҳокимият, бошқарув ва назорат бўйича ошкора курашдан ҳимояланган ҳолда қола оладими?

Yақинда «Tata group»нинг холдинг компанияси бўлмиш «Tata Sons» директорлар кенгаши ва унинг асосий акциядори «Tata Trusts» ўртасидаги ошкора келишмовчилик эътиборни конгломератга қаратди.

Низо марказида иккита масала турибди: «Tata Sons»ни оммавий равишда листингга киритиш таклифи ва раис Н Чандрасекараннинг қайта тайинланиши.

«Tata Sons» директорлар кенгашининг аксарияти, шу жумладан унинг энг йирик камчилик акциядори «SP Group» бу қарорларни қўллаб-қувватлади.

Бироқ, йирик акциядор «Tata Trusts» раиси Ноэль Тата иккала қарорга ҳам қарши чиқди. Унинг айтишича, оммавий листинг гуруҳнинг хайрия қадриятларини заифлаштиради ва у ҳар йиллик умумий йиғилишда иккала қарорнинг ҳам бекор қилинишига эришиши мумкин.

«Биз буни бошқарув инқирози деб айтганимизда, бу [Tata Sons] директорлар кенгаши ва акциядорлар [Tata Trusts] ўртасидаги манфаатларнинг мос келмаслигидир», — деди «InGovern Research» мустақил корпоратив бошқарув фирмаси раҳбари Шрирам Субраманиан Би-би-сига.

У бренд образига дарҳол путур етишини кутмаяпти, аммо раҳбариятнинг қийинчиликларни енгиб ўтиш қобилиятидан хавотир билдирмоқда.

«Tata Group» ичидаги кескинлик собиқ раис Ратан Тата — Ноэль Татанинг ота бир, она бошқа акаси, ўлимидан олдин уни ўз вориси деб атаган — 2024 йилда вафот этганидан бери ортиб бормоқда. Кўпгина ҳиндлар учун Ратан Татанинг хайрия ишлари ва раҳбарлиги бренддан ажралмас бўлиб қолган эди. Унинг ўлими кенг кўламли мотамга сабаб бўлди ва экспертларнинг таъкидлашича, гуруҳнинг оммавий қиёфасида раҳбарлик бўшлиғини қолдирди.

Гуруҳ веб-сайтига кўра, «Tata group» 2018 йилдан бери «Brand Finance» баҳолаш консалтинг фирмаси томонидан Ҳиндистоннинг энг қимматли брендлари рўйхатида етакчилик қилиб келмоқда.

«Tata Sons» тижорат ташкилоти гуруҳ томонидан «бутун бирликнинг кўплаб турли элементларини бирлаштириб турувчи маҳкамлагич» сифатида тавсифланади.

Гуруҳда катта улушга эга бўлган еттита хайрия фондини ифодаловчи «Tata Trusts» ахлоқий мезон сифатида кўрилади ва бизнесни ижтимоий таъсир ва хайрия йўналишида бошқаради.

Кўпгина ҳиндлар учун бу икки ташкилот биргаликда аксарият компаниялар сотиб ололмайдиган нарсани: ишончни ифодалайди.

Эндиликда бу ташкилотлар қарама-қарши томонларда турганда, ўша ишонч босим остида қолмоқда.

«Бир вақтлар «Таталар яхши бошқарувга эга яхши одамлар» дейдиган ягона аудитория бор эди. Бугунги кунда фикрлар бўлинган», — деди бизнес ва бренд стратегияси бўйича консультант Хариш Бижур.

Аксарият истеъмолчилар бундан таъсирланмагандай туюлса-да, низо бошқа манфаатдор томонларни, жумладан, бизнес ҳамкорларни, инвесторларни ва ходимларни иккига бўлиб қўйди. Баъзилар буни корпоратив ҳокимият сиёсати сифатида, бошқалари эса ҳақиқий бошқарув баҳси сифатида кўрмоқда, аммо ким ҳақ экани борасида ягона фикр мавжуд эмас, деди Бижур.

«Бу низо Таталарни ҳамма жойда муҳокама марказига олиб чиқди, бу яхши эмас, чунки улар ҳар доим бундан йироқда бўлишни афзал кўришган», — деди у.

Гуруҳ анъанавий равишда хайрия ва низоларни ҳал қилишда ошкораликдан қочишни маъқул кўрган.

1868 йилда Жамсетжи Тата томонидан асос солинган «Tata group» ЖРД Тата даврида кенгайиб, уни профессионал тарзда бошқариладиган конгломератга айлантирди. Кейинчалик Ратан Тата активларни сотиб олиш орқали унинг глобал амбицияларини илгари сурди.

Умумий бозор қиймати 260 миллиард доллардан (£195.6 млрд) ортиқ бўлган ва 100 дан ортиқ мамлакатда юз минглаб ходимларга эга «Tata group» можароларга бегона эмас.

Конгломерат саноат лойиҳалари бўйича норозиликларга, спектр ажратиш можароси пайтида Ҳиндистондаги телекоммуникация бизнесининг синчковлик билан текширилишига, Япониянинг «Docomo» компанияси билан шов-шувли низога ва соҳага яқинда кириб келган «Air India» фаолияти бўйича саволларга дуч келган.

Унинг баъзи бизнес қарорлари ҳам эътиборни тортди, айниқса «Tata Steel»нинг муаммоли «Corus»ни сотиб олиши, гарчи «Tetley» ва «Jaguar Land Rover» каби бошқа хорижий инвестициялар муваффақиятли бўлиб, гуруҳнинг глобал қамровини кенгайтиришга ёрдам берган бўлса-да.

Унинг энг катта можароси 2016 йилда, «Tata Sons» директорлар кенгаши Сайрус Мистрини раис лавозимидан кутилмаганда олиб ташлагани ва Ратан Татани вақтинчалик раҳбар сифатида қайтарганида юз берди. «SP Group» меросхўри бўлган Мистри Ратан Татанинг ўзи раҳбарлик қилган жамоа томонидан танланган эди. Низо узоқ давом этган ҳуқуқий курашга олиб келди ва 2021 йилда Олий суднинг Таталар фойдасига чиқарган қарори билан якунланди.

Ўтган ойда журналист Сучета Далал ўзининг «Moneylife» журналидаги колонкасида «Tata group» «бошқарувдаги жиддий бўронларни бошдан кечирганини» ва ўн йиллар давомида шаклланган обрў-эътибор сабабли «бошқа ҳеч бир бизнес гуруҳига берилмайдиган махсус имтиёзлардан [Tata Sons’даги акцияларга эгалик қилгани учун Tata Trusts’га берилган солиқ имтиёзини назарда тутиб]» фойдаланишини ёзган эди.

Тата фаолиятини кузатувчиларнинг аксарияти бунга қўшилади.

«Exeter Centre of Leadership» тадқиқотчиси ва 2010 йилда бренд ҳақида китоб ёзган Морген Витцель электрон почта орқали берган интервьюсида гуруҳнинг одамлар билан боғлиқлигига бир нечта мисолларни келтириб ўтди.

Жарханд штатидаги Жамшедпурда, гуруҳ Ҳиндистоннинг биринчи интеграциялашган пўлат заводи ва саноат шаҳрига асос солган жойда, у юзлаб қишлоқлардаги одамларга соғлиқни сақлаш ва таълим хизматларини кўрсатади. Соат ишлаб чиқарувчи «Titan» компанияси ишдан кетиб, ўз бизнесини бошламоқчи бўлган ходимларни қўллаб-қувватлайди. Пунадаги «Tata Motors» минглаб аёл тадбиркорларни қўллаб-қувватлади, деб таъкидлади у.

«Мана шуларнинг барчаси ягона мажмуани ҳосил қилиб ишончни мустаҳкамлайди, чунки одамлар Тата шунчаки уларнинг пулини олиш учун эмас, балки эҳтиёжларига хизмат қилиш учун мавжудлигини кўришади», — деди Витцель.

Аммо гуруҳ бошқа бўронлардан омон чиққан бўлса-да, бу сафарги бўлиниш ички хусусиятга эга.

Директорлар кенгашидаги кураш тобора ошкора кўриниш олмоқда, «Tata Sons» ва «Tata Trusts» бир-бирига ҳуқуқий билдиришномалар ва қарама-қарши баёнотлар юбормоқда.

«Tata Trusts» раиси ўринбосари ва «Tata Sons» директорлар кенгашидаги номинал директор Вену Шринивасан баъзи фондлардаги бошқарув қоидабузарликлари бўйича суриштирув ўтказишга чақирди. Фондлар ҳар қандай қоидабузарликни инкор этмоқда.

Ноэль Тата компаниянинг листингга киритилишининг олдини олиш учун иккита таклифни илгари сурди.

Биринчидан, у «Tata Sons» директорлар кенгаши «SP Group»нинг камчилик улушининг бир қисмини қайтариб сотиб олишини хоҳлайди, бу охиргисининг ўз улушини даромадга айлантириш талабига «адолатли ва тенг ҳуқуқли ечим» бўлади. Иккинчидан, у «Tata Sons»нинг иккита бизнесини ўзи билан бирлаштириш орқали таркибий ўзгартиришни таклиф қилмоқда, бу Ҳиндистон марказий банкининг унга берадиган таснифини ўзгартиради ва гуруҳга листингни четлаб ўтишга ёрдам бериши мумкин.

Ратан Татадан фарқли ўлароқ, у ҳали ҳокимиятни тўлиқ ўз қўлида тўпламаганини ҳисобга олсак, у муваффақиятга эриша оладими-йўқми, номаълум.

«Ратан Татанинг афсонавий образи маълум даражада ҳозирги низонинг сабабидир. Ҳамма унга ҳурмат билан қарар эди ва унинг вориси фақат вафотидан кейин васиятномаси орқали маълум бўлди», — дейди Субраманиан.

Агар Ратан Тата ворислик масаласини ўзи ҳал қилганида, ўтиш даври сўзсиз муаммосизроқ кечган бўлар эди, дейди у.

Бренд бўйича эксперт Бижурнинг айтишича, «Tata group» низо охир-оқибат қандай ҳал бўлиши ҳақида «оқ китоб» (бетараф ҳисобот) тайёрлаши керак. «Улар шаффофлик тарафдори эдилар ва бундан ҳеч қачон воз кечмасликлари керак».

Ушбу нуфузли гуруҳнинг мазкур кескинликларни қандай ҳал қилиши унинг келажагини олдиндан кўриш имконини бериши мумкин. Натижа бутун Ҳиндистон корпоратив оламида диққат билан кузатилади, чунки бу ерда Татанинг бошқарув ва бизнес амалиёти узоқ вақтдан бери мезон сифатида кўриб келинган.