**Демография мушоҳада юритишга мажбур қилмоқда**
Қирғизистон аҳолисининг сони 7,4 миллион кишига етди, бу 1990 йилдагига нисбатан тахминан 70 фоизга кўпдир. Аммо ушбу умуман олганда ижобий манзара ортида истиқболда меҳнат бозори, пенсия тизими, соғлиқни сақлаш ва таълимга таъсир кўрсатишга қодир бўлган жараёнлар турaди. Аҳоли ўсиши аста-секин секинлашмоқда, болалар улуши камаймоқда, кекса ёшдаги аҳоли сони эса ортиб бормоқда.
Бу ҳақда БМТнинг Қирғизистондаги Аҳолишунослик жамғармаси (ЮНФПА) томонидан журналистлар учун ташкил этилган медиа-тренингда иқтисод фанлари номзоди, Қирғизистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат бошқаруви академияси доценти вазифасини бажарувчи Ажар Жолонбаева сўзлаб берди. У ўз чиқишида Миллий статистика қўмитаси, 2022 йилги аҳоли ва уй-жой фондини рўйхатга олиш маълумотларига, шунингдек, БМТнинг World Population Prospects 2024 тадқиқотидаги демографик прогнозларига таянди.
Жолонбаеванинг сўзларига кўра, 1990 йилларнинг бошидан бери мамлакат аҳолиси 4,36 миллиондан 7,4 миллион кишигача кўпайди. Бироқ демографик вазиятни тушуниш учун фақат умумий сонга эмас, балки йиллик ўсиш суръатларига ҳам қараш муҳимдир. Сўнгги йилларда улар тахминан 1,5-1,7% даражасида сақланиб қолмоқда. Аҳолиси камаяётган давлатлар фонида бу ижобий кўрсаткич бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга, Қирғизистонда ўсишнинг аста-секин секинлашиши кузатилмоқда.
Параллель равишда туғилишлар сони камаймоқда. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, сўнгги йилларда мамлакатда ҳар йили тахминан 140-141 минг бола дунёга келмоқда. Эксперт туғилишларнинг абсолют сони камайиши ҳар доим ҳам туғилиш жадаллигининг пасайишини англатмаслигини таъкидлади. Тўғри баҳолаш учун репродуктив ёшдаги аёллар сонини ва аҳоли ёш таркибидаги ўзгаришларни ҳисобга олиш керак.
Жолонбаева келтирган маълумотларга кўра, 1990 йилда меҳнатга лаёқатли ёшдан кичик бўлган аҳоли улуши 40% ни ташкил этган бўлса, 2026 йилга келиб 33% гача пасайган. Ўша давр ичида меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли улуши 50 дан 57% гача ўсди. Меҳнатга лаёқатли ёшдан катта бўлган аҳоли улуши деярли ўзгармади ва тахминан 10% ни ташкил этмоқда. Шу билан бирга, абсолют рақамларда ушбу гуруҳ сони сезиларли даражада ортди.
Эксперт бундай силжишлар узоқ муддатли оқибатларга эга эканини қайд этди. Келажакда болалар улушининг қисқариши меҳнат ресурсларининг тўлишини секинлаштириши мумкин. Бир вақтнинг ўзида кекса кишилар сонининг ортиши пенсия таъминоти ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш соҳасида қўшимча қарорларни талаб қилади.
Ушбу ўзгаришларни таълим инфратузилмасини ривожлантиришда ҳам ҳисобга олиш муҳимдир. Хусусан, Жолонбаева янги мактаблар қурилиши алоҳида ҳудудлар ва ёш гуруҳларидаги болаларнинг прогноз қилинаётган сонига қанчалик мос келиши ҳақида ўйлаб кўришни таклиф қилди.
Аҳолининг нисбатан ёш таркибига қарамай, Қирғизистон аста-секин демографик қариш бўсағасига яқинлашмоқда. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йил бошида мамлакат аҳолисининг ўртача ёши 28,9 ёшни ташкил этган. Эркакларда бу кўрсаткич 28,2 ёш, аёлларда эса 30,1 ёш бўлган. 65 ва ундан катта ёшдаги аҳоли улуши 6,4% ни ташкил этади.
Жолонбаева ўзи келтирган БМТ таснифига кўра, 65 ёшдан ошган одамлар улуши 4 дан 7% гача бўлган жамият демографик қариш бўсағасида деб ҳисобланишини тушунтирди. Шу тариқа, Қирғизистон аста-секин етти фоизлик маррага яқинлашмоқда. Кекса аҳоли сони ортишининг қўшимча омили сифатида эксперт 1960-йилларда туғилган авлоднинг пенсия ёшига чиқишини атади.
Меҳнатга лаёқатли ёшдан катта бўлган аҳоли орасида аёллар тахминан икки учдан бир қисмни, эркаклар эса бир триадага яқин қисмни ташкил этади. Эксперт тушунтирганидек, фарқлар тахминан 40–45 ёшдан сўнг сезиларли бўлади ва вақт ўтиши билан кучаяди. Айниқса, 80 ёшдан ошган одамлар орасида аёлларнинг устунлиги яққол намоён бўлади.
Алоҳида равишда у эркаклар ва аёллар ўртасидаги фарқларга тўхталиб ўтди.
Келтирилган статистик маълумотларга кўра, Қирғизистонда ҳар йили ҳар 100 қизга тахминан 103–104 ўғил бола тўғри келади. Бироқ ёш ўтиши билан бу нисбат ўзгаради.
Қирғизистонда туғилишдаги аёлларнинг кутилаётган умр кўриш давомийлиги эркакларникига қараганда деярли саккиз йилга юқори. Жолонбаеванинг фикрича, бу маълумотлар эркаклар ўлимининг юқорироқ бўлиши сабаблари, касалликларнинг ёшга оид хусусиятлари ва умр кўриш давомийлигига таъсир қилувчи омиллар ҳақида саволларни ўртага ташлашга имкон беради.
Миллий статистика қўмитаси кўрсаткичларига кўра, 2025 йилда умумий ўлим коэффициенти аҳолининг ҳар минг кишисига 4,6 ҳолатни ташкил этган. Шу билан бирга, сиртдан барча ўлимларнинг 53,2% и қон айланиш тизими касалликларига тўғри келган. Оналлар ўлими даражаси 100 минг тирик туғилганга 22,1 ҳолатни, гўдаклар ўлими эса минг тирик туғилганга 11,6 ҳолатни ташкил этган.
Демографик вазиятга таъсир қилувчи яна бир омил миграция бўлиб қолмоқда.
Жолонбаева миграция жараёнларини таҳлил қилишда доимий ва мавжуд аҳолини фарқлаш зарурлигини таъкидлади. Биринчи кўрсаткич вақтинча йўқ бўлган аҳолини ҳам ўз ичига олади, иккинчиси эса ҳисобга олиш пайтида тегишли ҳудудда ҳақиқатда бўлиб турган одамлар сонини акс эттиради.
2022 йилги аҳолини рўйхатга олиш якунларига кўра, 1 миллион 94 мингга яқин киши доимий яшаш жойида вақтинча бўлмаган. Уларнинг 80% и Қирғизистон ташқарисида эди. Бўлмасликнинг асосий сабаби меҳнат фаолияти бўлган — унга ҳолатларнинг 88% и тўғри келган.
Эксперт, шунингдек, ташқи миграция статистикасининг ўзгаришига эътибор қаратди. Илгари мамлакатда миграция чиқиб кетиши устунлик қилган бўлса, 2022 йилдан бошлаб келганлар сони кетганлар сонидан орта бошлади.
Шу билан бирга, Жолонбаева миграция кўрсаткичларини статистик ҳисобга олиш хусусиятлари ва ташқи ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда талқин қилиш кераклигини таъкидлади.
Шаҳар аҳолиси улушининг ўзгариши мисоли ҳам кам кўрсаткич эмас. Келтирилган маълумотларга кўра, 2022 йилда шаҳар аҳолиси Қирғизистон аҳолисининг 34% ни, 2025 йилда эса аллақачон 42% ни ташкил этган.
Бироқ эксперт бундай ўсиш албатта урбанизациянинг тезлашишини англатади деган хулосадан огоҳлантирди. Кўрсаткичга маъмурий-ҳудудий ислоҳот сезиларли таъсир кўрсатди, бунинг натижасида алоҳида аҳоли пунктлари шаҳарлар таркибига кирди. Шунинг учун шаҳар аҳолиси улушининг ортиши ҳар доим ҳам одамларнинг қишлоқ жойларидан реал кўчиб ўтиши билан боғлиқ эмас.
Узоқ муддатли истиқболлар ҳақида гапирганда, Жолонбаева БМТнинг 2100 йилгача бўлган прогнозларини тақдим этди. Кўриб чиқилган сценарийларга кўра, Қирғизистон аҳолиси ўсишда давом этади, аммо ўсиш суръатлари аста-секин пасаяди. Бир вақтнинг ўзида кекса аҳоли сонининг янада ортиши ва ёш гуруҳлари нисбатининг ўзгариши кутилмоқда.
Прогнозларга кўра, меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли сони тахминан 2060-2070-йилларгача кўпайиши мумкин, шундан сўнг барқарорлашади. Болалар ва ёшлар улуши янада узоқ истиқболда қисқаради. Шу билан бирга, эксперт прогнозлар туғилиш, ўлим ва миграция ҳақидаги тахминларга асосланганлигини, шунинг учун реал динамика ҳисоб-китобдагидан фарқ қилиши мумкинлигини таъкидлади.
Қирғизистонда шунингдек, 2040 йилгача бўлган мўлжалланган кўрсаткичларни назарда тутувчи демографик сиёсат концепцияси амал қилмоқда. Жолонбаева томонидан тақдим этилган ҳужжатга кўра, мўлжаллар орасида — кутилаётган умр кўриш давомийлигини 79 ёшгача ошириш, умумий туғилиш коэффициентини бир аёлга камида 2,15 бола даражасида сақлаб қолиш, меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли ўлимини ва миграция чиқиб кетишини камайтириш бор.
Экспертнинг фикрича, демографик маълумотлардан фақат жорий вазиятни тавсифлаш учун эмас, балки давлат сиёсатини ишлаб чиқиш учун ҳам фойдаланиш керак. Аҳоли ёш таркибининг ўзгариши бандлик, соғлиқни сақлаш, таълим ва пенсия таъминоти соҳаларида узоқ муддатли қарорларни талаб қилади.