Давактив раҳбари — ҳокимият органлари давлат активлари мансабдор шахсларнинг қариндошларига ўтиб кетмаётганини қандай текшираётгани ҳақида
Ўзбекистонда йирик давлат активлари сотилаётганда потенциал харидорларда манфаатлар тўқнашуви мавжудлигини текширишни аксарият ҳолларда халқаро консультантлар ўтказади, деб хабар берди ДААК раҳбари Соҳибжон Муродов. Шу билан бирга, у бундай текширувлар якунларига кўра қанча талабгор четлатилганига аниқлик киритмади.
Давлат активлари агентлиги раҳбари — ҳокимият органлари давлат активлари мансабдор шахсларнинг қариндошларига ўтиб кетмаётганини қандай текшириши ҳақида
Ўзбекистоннинг йирик давлат корхоналарини хусусийлаштиришда потенциал харидорларда манфаатлар тўқнашуви мавжудлиги бўйича текширувни халқаро консультантлар ўтказади. Бу ҳақда Давлат активларини бошқариш агентлиги (ДАБА) раҳбари Соҳибжон Муродов маълум қилди.
8 октябрь куни ўтказилган матбуот анжуманида журналист давлат хусусийлаштирилаётган активларнинг юқори лавозимли мансабдор шахсларнинг қариндошлари ва яқинларига ўтиб кетишига қандай қилиб йўл қўймаслиги ҳақида савол берди.
«Йирик активларни сотишда манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш учун биз кўп ҳолларда халқаро консультантларни жалб қиламиз. Давлат активлари агентлиги фақат буюртмачи сифатида иштирок этади. Манфаатдор шахслар билан алоқадорликни текшириш ва аниқлашни агентликнинг ўзи эмас, балки шартнома асосида халқаро консультант амалга оширади», — деди Муродов.
Унинг сўзларига кўра, мутахассислар савдолар рақобатли муҳитда ўтаётганини ҳамда манфаатлар тўқнашуви сабабли мол-мулкнинг ноқонуний сотилишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар йўқлигини аниқлашлари керак.
Агентлик раҳбари бундай ишларга асосан «катта тўртлик» компаниялари — Deloitte, PwC, EY ва KPMG жалб қилинишини таъкидлади.
Шу билан бирга, у Конституция ҳар бир кишига мулк ҳуқуқини кафолатлашини урғулади. Шу сабабли, давлат хизматчиси билан қариндошлик фактининг ўзи мулк сотиб олишга тақиқни англатмайди. Эҳтимолий манфаатлар тўқнашуви ва манфаатдор шахсларнинг савдолар натижаларига таъсири муҳим аҳамиятга эга.
Муродов, шунингдек, E-auksion орқали мулкни сотишда амал қиладиган чекловлар ҳақида сўзлаб берди.
ДАБА раҳбарининг сўзларига кўра, тизим давлат ахборот базалари билан маълумот алмашган ҳолда иштирокчиларни автоматик равишда текширади.
Алоҳида давлат активларини реализация қилишда талабгор мулки балансида бўлган ташкилотда ишлаши ёки ишламаслиги текширилиши назарда тутилган. Бунинг учун меҳнат муносабатлари ахборот тизими маълумотларидан фойдаланилади.
Шу билан бирга, 2017 йилдаги қарор биринчи навбатда ижро иши юритиш доирасида мулкни сотишни тартибга солади. Давлат мулкини хусусийлаштириш эса алоҳида қонунчилик асосида амалга оширилади.
2024 йилда қабул қилинган «Давлат мулкини хусусийлаштириш тўғрисида»ги Қонунда жараёнларни очиқлик, тенг рақобат ва коррупцияга йўл қўймаслик тамойиллари асосида ўтказиш назарда тутилган.
Алоҳида йирик давлат активларини сотишда ДАБА талабгорлардан охирги бенефициарлар ҳақидаги маълумотларни очиқлашни талаб қилади. Масалан, шундай шарт 2025 йилда «Ўзагросуғурта»ни хусусийлаштиришда назарда тутилган эди. Харидорлар 5% дан ортиқ улушга эга бўлган акциядорлар ва компанияларнинг охирги эгалари ҳақида маълумот тақдим этишлари керак эди.
Бундан ташқари, инвесторларнинг молиявий имкониятлари, суд низолари мавжудлиги, жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга қарши курашиш талаблари ва халқаро санкция чекловларига риоя этилиши баҳоланди.
Битим бўйича молиявий консультант сифатида Deloitte, мустақил баҳоловчи сифатида — PwC иштирок этди.
Ротҳсчилд & Co, KPMG ва Deloitte халқаро танловни ташкил этиш, корхонани баҳолаш ва инвесторларнинг таклифларини кўриб чиқиш учун жалб қилинган эди.
Шу билан бирга, эълон қилинган шартлардан консультантлар ушбу шахсларнинг юқори лавозимли мансабдор шахслар ва уларнинг қариндошлари билан эҳтимолий алоқаларини қай тарзда аниқлаши ноаниқлигича қолмоқда.
2024 йил декабрь ойидан буён Ўзбекистонда «Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги қонун амал қилмоқда. У манфаатлар тўқнашувини давлат хизматчисининг шахсий манфаатдорлиги унинг хизмат мажбуриятларини лозим даражада бажаришига таъсир қиладиган ёки таъсир қилиши мумкин бўлган вазият сифатида белгилайди.
Қонунда яқин қариндошлар, компанияларнинг охирги бенефициарлари, меҳнат муносабатлари ва давлат реестрларининг бошқа маълумотларидан фойдаланган ҳолда бундай ҳолатларни аниқлаш назарда тутилган.
Шу билан бирга, давлат органларида манфаатлар тўқнашуви бўйича ички назорат механизми халқаро консультантлар томонидан потенциал инвесторларни текшириш билан бир хил эмас.
Муродовнинг жавобидан харидорларнинг мансабдор шахслар билан алоқаларини аниқлаш учун консультантлар айнан қандай маълумотларни олиши, текширув йирик хусусийлаштириш битимларининг барча иштирокчиларига татбиқ этилиши ёки этилмаслиги ҳамда унинг натижаларига кўра қанча талабгор четлатилгани ноаниқлигича қолди.