...дан олдинги чигал ёзишлар
2026 йилнинг сентябрида Қирғизистон парламенти ва МСК президентлик сайловлари 2027 йилнинг 27 январида бўлиб ўтишини, кампаниянинг расмий бошланиши эса 2026 йилнинг 23 декабрига белгиланганини тасдиқлади. 1 октябрдан бошлаб Жапаровнинг бир қатор сезиларли қадамлари — унинг АҚШда сунъий йўлдошни учиришда шахсан иштирок этиши, «Бишкек Арена»нинг очилишида «шест йиллик ҳисобот» элементлари билан чиқиш қилиши, шунингдек, Шаҳар кунида Ўшга икки миллиард сом ажратилишини эълон қилиши — шакли ва мазмунига кўра сайловолди чигал ёзишлар (разминка)га ўхшайди. Чуй вилоятининг юз йиллигига ҳокимият аллақачон 10 миллиард сом ажратган. Параллел равишда Ташиев билан боғлиқ шахсларга нисбатан суд жараёнлари давом этмоқда, 8 октябрда эса собиқ президентнинг ўғли Қодир Атамбоевга ҳукм ўқилди. Шу билан бирга, номзодликни кўрсатиш бўйича расмий баёнот ҳозирча йўқ ва бу қадамларни оддий президентлик ваколатларини бажариш деб ҳам талқин қилиш мумкин. Shунга қарамай, хоҳиш бўлса, бошланган кампания аломатларини кўриш қийин эмас.
Сунъий йўлдошнинг учирилиши: «тарихий лаҳза» ва экспертлар баҳоси
2026 йил 1 октябрда Жапаров Лос-Анжелесга етиб келди ва Калифорниядаги Ванденберг базасида Қирғизистоннинг биринчи миллий сунъий йўлдошини учириш маросимида иштирок этди. Сунъий йўлдош БАА билан ҳамкорлик доирасида SpaceX компаниясининг Falcon 9 ракетаси орқали орбитага олиб чиқилди; бошқарув маркази Бишкекда жойлашган. Жапаров «1 октябрь – Қирғизистон учун тарихий кун» эканини ва келажак авлодлар бу санани эслаб қолишини айтди.
Қирғизистон давлат техника университети проректори, техника фанлари номзоди Оқилбек Чиморов шахсий сунъий йўлдошнинг стратегик муҳимлигини таъкидлади: «Сунъий йўлдош маълумотларини бошқа мамлакатлардан сотиб олиш мумкин, аммо айрим ҳолларда, айниқса хавфсизлик масалаларида, улар қўлжетгисиз бўлиб қолиши мумкин. Шунга кўра, шахсий сунъий йўлдошга эга бўлиш мамлакат учун стратегик аҳамиятга эга». У, шунингдек, сунъий йўлдошни бошқариш ва маълумотларни қайта ишлаш учун мутахассислар тайёрлаш зарурлигини қайд этиб, ҚДТУда 2-3 йилдан бери космик ва аэрокосмик йўналишларни ривожлантириш бўйича ишлар олиб борилаётганини қўшимча қилди.
Техника фанлари доктори, профессор, Машинашунослик, автоматика ва геомеханика институти директори Бақтибек Султаналиев шундай ҳисоблайди: «Дарҳақиқат, Қирғизистон учун бу энг муҳим қадам – мамлакат илк бор ўз сунъий йўлдошини учирмоқда. Сунъий йўлдош ўзгаларнинг эмас, шахсий сунъий йўлдош маълумотларига кириш имконини беради». Унинг сўзларига кўра, биринчи сунъий йўлдош «Қирғизистон илмида инқилоб қилмайди, лекин илгари умуман бўлмаган нарсани – шахсий космик маълумотларни, янги муҳандислик тажрибасини ва ёшлар учун намунани яратади».
Иқтисодчи Искандар Шаршеев сифатли маълумотлар мавжуд бўлганда сунъий йўлдош фермерларга экинлар ҳолатини кузатишга ва қурғоқчиликни ўз вақтида аниқлашга, давлатга эса яйловлар, музликлар ва сув ресурслари ҳолатини аниқроқ баҳолашга ёрдам беришини таъкидлади: «Шахсий сунъий йўлдошнинг мавжудлиги хорижий манбалардан баъзи маълумотларни сотиб олиш заруратини камайтириши, маҳаллий муҳандислар тажрибасини ошириши ва ёшларнинг илм-фанга бўлган қизиқишини кучайтириши мумкин».
Эколог Увасип Аманбаев экологик мониторинг учун сунъий йўлдош технологияларининг фойдасини кўрсатиб ўтди, лекин бир вақтнинг ўзида харажатларга ҳам эътибор қаратди: «Сунъий йўлдош маълумотларини таҳлил қилиш, қайта ишлаш, алоҳида прогнозлар қилиш ва шу асосда қарорлар қабул қилиш керак. Шунинг учун сунъий йўлдошдан келадиган фойда катта, айниқса экология соҳасида, аммо харажатларни ҳам ҳисобга олиш зарур».
«Бишкек Арена»: «олти йиллик иш бўйича ҳисобот»
5 октябрь куни Жапаров 50 мингдан ортиқ томошабинга мўлжалланган «Бишкек Арена» стадионининг расмий очилишида чиқиш қилди. У «бугун жамоамиз ҳокимиятда турганига роппа-роса олти йил тўлди» деган сўзлар билан бошлади, шундан сўнг кетма-кет якунларни санаб ўтди: 6 йил ичида 1075 та объект, жумладан мактаблар, боғчалар, шифохоналар ва маданият муассасалари, шунингдек 521 та завод ва фабрика қурилган. «Заводлар қурган яхшироқ эди» қабилидаги танқидларга жавоб берар экан, у стадион «ўртача ёки йирик заводдан кам бўлмаган даромад келтиришини» айтди. Бундан ташқари, у: «Умид қиламанки, биз яна ўнлаб шундай стадионларни очамиз ва минглаб сунъий йўлдошларни учирамиз», деди.
Ўзининг риторик тузилишига кўра, бу олти йиллик бошқарув бўйича тўлақонли ҳисоботга ўхшайди. Вақт танлови — сайлов санаси аллақачон эълон қилинган (23-24 сентябрь), расмий кампания эса ҳали бошланмаган — «ютуқлар ҳақида гапириш ва ҳали қоидаларни бузмаслик мумкин бўлган» даврга тўғри келади. «Ўнлаб шундай стадионлар» ҳақидаги жумла аллақачон эришилган ютуқларни келажакдаги ваъдалар билан бевосита боғлайди.
Шу билан бирга, очилишнинг ўзи ташкилий муаммоларни ҳам кўрсатди. Бишкекда яшовчи Раҳат Жумалиева «Кабар»га берган интервьюсида шундай деди: «Очилишнинг ўзи мени ҳайратда қолдирди – ҳамма нарса ишониб бўлмайдиган даражада муҳташам, гўзал ва тантанали эди. Айниқса, президент Садир Жапаровнинг чиқиши ёдимда қолди… «Ала-Тоо» янграганда, баданим жунжикиб кетди, ҳатто кўз ёшларимни тўхтата олмадим». У логистика юқори даражада ташкил этилганини таъкидлади: «Мен машинамни хотиржам қолдирдим, автобусда муаммосиз етиб келдим ва стадионга осонгина кирдим». Бу баҳо бошқа ОАВларнинг дастурнинг чўзилиб кетгани, совуқ ва транспорт коллапси сабабли томошабинларнинг оммавий равишда чиқиб кетгани ҳақидаги хабарларига зид келади.
Ўшга ажратилган пул: жанубий электорал тугун бўйича тақсимот
4-5 октябрь кунлари Ўш шаҳри 3026 йиллигини нишонлади. Мэр Акаев байрамда Жапаров шаҳар инфратузилмасини ривожлантириш учун бюджетдан икки миллиард сом ажратишга қарор қилганини маълум қилди.
Бу ерда хронологик тафсилот муҳим: илгариги хабарлар шуни кўрсатадики, 2026 йилнинг мартида Наврўз байрамида Жапаров Ўшга 2,7 миллиард сом, шундан «400 миллион сом – барқарорлаштириш жамғармасидан алоҳида» ажратилишини эълон қилган эди. Октябрь ойидаги икки миллиард янги суммами ёки аввалги ваъданинг қайта ўраб тақдим этилишими — мавжуд маълумотларга кўра аниқ айтиб бўлмайди. Лекин сайловга тўрт ой қолганда ва жанубий пойтахтнинг байрам майдончасида бюджет маблағларининг эълон қилиниши сиёсий жиҳатдан жуда кўргазмалидир. Қирғизистоннинг электорал географиясида Ўш алоҳида аҳамиятга эга — жанубий электорат анъанавий равишда сайловлар натижасини белгилаб беради.
Ташиев билан боғлиқ шахслар: «превентив» тозалашнинг давоми
Мавжуд материалларда «октябрь ойида Ташиев томонидан тайинланганларнинг янги ҳибсга олиниши ва лавозимидан озод этилиши» ҳақида аниқ маълумотлар кам. Мавжуд манбаларда Ташиев билан боғлиқ шахсларга нисбатан суд жараёнлари асосан 2026 йилнинг февраль-май ойларига тегишли: 10 февралда Ташиев вице-премьер ва МХХҚ раиси лавозимидан озод этилган, сўнг кетма-кет унинг ўринбосарлари Данил Рисалиев ва Тимур Шабданбековга нисбатан чора кўрилган, МХХҚ ичида эса камида 8 киши ушланган.
Бироқ 2026 йил 10 октябрда янги хабар пайдо бўлди: 2025 йилнинг декабридан 2026 йилнинг февралигача лавозимни эгаллаган МХХҚ раисининг собиқ биринчи ўринбосари Қурвонбек Авазов ва илгари Жалалобод вилояти бўйича МХХҚ бошқармасини бошқарган собиқ соғлиқни сақлаш вазири Қанибек Досмамбетов коррупция ва пора олиш айблови билан ҳибсга олинди. Бишкек шаҳрининг Биринчи май туман суди уларга нисбатан қамоқда сақлаш тарзидаги эҳтиёт чорасини танлади.
Парламентда Ташиевнинг истеъфоси бевосита «сайловларга урилган превентив зарба» деб аталди. Жўқорғу Кенеш депутати Эльвира Сурабалдиева интервьюсида Ташиев давлат тўнтаришига уринишни ташкил этгани учун лавозимидан олинганини айтди: «Президент – олийжаноб инсон. Эҳтимол, у Ташиевга ачинаётгандир, чунки у унинг дўсти… Лекин президентга ҳозир жуда қийин, чунки унинг эски дўсти уни лавозимидан четлатишга уринди». У шунингдек қўшимча қилди: «Бир қозонда икки қўчқорнинг боши қайнамайди. Шекилли, бу айнан ўша ҳолат».
Атамбоевнинг ўғлига ўқилган ҳукм: яна бир мухолиф йўналишнинг ёпилиши
2026 йил 8 октябрь куни Бишкек шаҳар Биринчи май туман суди «социал-демократлар» иши бўйича ҳукм чиқарди. Собиқ президент Алмазбек Атамбоевнинг ўғли, ҚСДП етакчиси Қодир Атамбоев Жиноят кодексининг 326-моддаси («ҳокимиятни зўрлик билан эгаллаб олиш») бўйича айбдор деб топилди ва мол-мулки мусодара қилинган ҳолда 4 йилга озодликдан маҳрум этилди. Сиёсатчи Темирлан Султанбеков 7 йил олди. Экс-депутат Қубаничбек Қодиров тўлиқ оқланди. айбловчи Атамбоев учун 7 йил-у 6 ой сўраган эди.
Қодир Атамбоевнинг ўзи айбини тан олмади ва ҳукм эълон қилингач, далилларнинг ишончлилигини шубҳа остига қўйиб баёнот берди: «Мен Темирлан Султанбековдан ташқари ишни бошқа иштирокчилари билан таниш эмасман». У шунингдек, ҳимоя томони ҳибсга олишга асос бўлган «МХХҚ экспертизаси хулосасини 100 кундан ортиқ вақт давомида оломаганини» кўрсатиб ўтди ва суд нима учун Аламудун туманидан Биринчи май туманига кўчирилганидан ҳайратда эканини билдирди.
Ҳукмнинг сиёсий маъноси унинг вақти билан боғлиқ: иш 2025 йил ноябрь охирида бошланган, ҳукм эса 2026 йил 8 октябрда — сайловлар эълон қилинганидан икки ҳафта ўтиб ва кампания бошланишига икки ой қолганда чиқарилди. Атамбоевлар оиласи узоқ вақт давомида амалдаги ҳокимиятга қарши энг уюшган мухолиф йўналиш бўлиб қолган эди. Алмазбек Атамбоевнинг ўзи 2025 йил июнида сўртдан 11 йил 6 ойга озодликдан маҳрум қилинган, 2025 йил декабрида эса Жапаровнинг фармойиши билан барча давлат мукофотларидан маҳрум этилган эди. Унинг ўғлига сайловга тўрт ой қолганда ўқилган ҳукм партияни сиёсий сафарбарликнинг асосий фигурасидан холис равишда узиб қўяди.
Бу ҳаракатлар «аллақачон бошланган кампания»ми?
Расмий қонунийлик нуқтаи назаридан расмий кампания фақат 23 декабрда бошланади; ҳозирги си барча ҳаракатлар оддий президентлик ваколатлари доирасига тўғри келади. Аммо сиёсий мантиқ нуқтаи назаридан бешта элементнинг кумулятив эффектини эътиборсиз қолдириб бўлмайди: вақт оралиғи (сайловларнинг эълон қилиниши — президент ҳаракатлари), нарратив рамка (олти йиллик ютуқлар), география (Ўш ва Чуй вилоятига — мамлакатнинг энг зич жойлашган ҳудудларига берилган пуллар), рақобатчиларни тозалаш (Ташиев ва Атамбоев), суд мароми (кампания бошланишидан икки ой олдинги ҳукм).
Умуман олганда, амалий сайловолди чигал ёзишлар аллақачон кетмоқда. Расмий сайловолди баёноти, эҳтимол, декабрь охирига яқин, йиғилган барча «ютуқлар юки» табиий равишда сайловолди материалига айланганда янграйди.