Чўлнинг қора қуёши. «Илҳом»да Бухоро ҳақидаги хотирлардан ўчган спектакль премьераси бўлиб ўтди

Чўлнинг қора қуёши. «Илҳом»да Бухоро ҳақидаги унутилган спектакль премьераси бўлиб ўтди

Марк Вайл томонидан ташкил этилган «Илҳом» театри ҳар доим янги номлар ва ижодий ғоялар учун очиқ бўлган. Россиялик режиссёр, Константин Райкин саҳна санъати мактабида Кама Гинкаснинг режиссёрлик курсини тамомлаган ва ВГИКда сценаристлик бўйича таҳсил олишга улгурган Александр Плотников «Илҳом» учун деярли ўз одамига айланиб улгурди. Бу ерда у театр ҳаётимиз учун муҳим бўлган иккита асарни саҳналаштирди — «Сергей Параджанов номидаги эркин аукцион» ва ўтган йили юбилей 50-мавсум бошланган «Урушсиз йигирма кун».

Плотниковнинг форс шеърияти асарларидан бирининг сатри билан номланган «Чўл қариганда Бухорони эслайди» номли янги спектакли автофикшн-пьеса сифатида қурилган. Режиссёр саҳнага чиқиб, ўз-ўзини — ҳозирги давримизда ўз катта онасининг (онасининг бувиси) тақдирини тиклашга ҳаракат қилаётган инсонни ўйнайди. Уни Бухородан Уралга 1920 йилда ўша пайтдаги Бухоро амирлиги пойтахтини штурм қилишда қатнашган Қизил Армия офицери бўлган катта бобоси мажбуран олиб кетган.

Бир вақтнинг ўзида муаллиф, режиссёр ва актёр сифатида чиқиш қилаётган Плотников оилавий ўтмиш ҳақида шунчаки гапириб бермайди, балки ўзини тарихнинг ичига жойлаштиради, у ерда унинг бир аждоди ғолиблар томонида, катта онаси эса мағлублар орасида бўлиб чиққан. Шу сабабли, изланиш нафақат тарихий ёки ҳужжатли, балки оғриқли даражада шахсий тус олади. Режиссёр нафақат катта онаси билан нима содир бўлганини, балки ушбу ўтмишдан айнан нима унга мерос бўлиб қолганини тушунишга ҳаракат қилади.

Катта онаси Уралда 20 йилга яқин яшаб, рус тилида умуман гапирмаган — афтидан, у билан гаплашадиган одам ҳам, бунга эҳтиёж ҳам бўлмаган. Кейин эса у оилавий ўтмишда ғойиб бўлган, ўзидан на хатлар, на фотосуратлар қолдирган. Айнан мана шу бўшлиқ спектаклнинг бош ҳужжатига айланади.

Замонавий янги драма ва ҳужжатли театрда тарихий воқеанинг «катта одамлар» орқали эмас, балки кундалик, хат, интервью, оилавий ҳикоя, шахсий архив орқали кўрсатилиши айниқса муҳим йўналиш ҳисобланади. Плотниковда эса буларнинг ҳеч бири йўқ — «саволлар қанчалик кўп бўлса, сукут шунчалик баланд янграйди». Шунга қарамай, спектакль аннотациясида унинг олдида «оилавий фожиани қайта ҳикоя қилиб бериш вазифаси турмагани — аксинча, умумий ўтмишимизда мағлублар ва ғолиблар, шахсий хотира ва катта тарих бир-бири билан қандай ғаройиб ва муқаррар тарзда боғланиб қолганини кузатиш» мақсади тургани таъкидланади.

«Катта тарих» масаласида ушбу изланишларнинг вектори дарҳол ойдинлашади. Саҳна ортига ўрнатилган экранда бундан икки йил аввал вафот этган ўзбек шоири Шамшод Абдуллаевнинг иқтибоси пайдо бўлади: «Биз келажак ҳақида ҳамма нарсани биламиз, чунки у ерда бўлмаймиз, биз ўтмиш ҳақида ҳеч нарса билмаймиз, чунки у ерда бўлганмиз».

Ушбу жумланинг парадокси бир ярим соатлик спектаклнинг тузилишини белгилаб беради.

Плотников саҳнада ўтмиш, бугун ва келажакни тўқнаштиради, лекин буни одатий театр аттракционларисиз амалга оширади. Бу ерда томошабиннинг мураккаб тарихий материал орқали ўтишини осонлаштирадиган ташқи эффектлар деярли йўқ. Декорациялардан — албатта, полга тўшалган қум ва бир нечта прожекторлар бор.

Орқа фондаги экран гоҳ бомбардимон пайтида вайрон бўлган минора деворидаги ярим ўчиб кетган мозаикани, гоҳ эскирган форс гиламини эслатади. Камералар вақти-вақти билан унга театрнинг гримхоналаридан биридаги ҳаракатларни узатиб туради, спектакль қаҳрамонлари саҳнадан вақти-вақти билан ўша ерга чиқиб кетишади. Телефон будкасига ўхшаш катта қути тириклар ва кетганлар ўртасидаги алоқа учун ўзига хос коммуникаторга айланади.

Бутун саҳна макони гўё электрлаштирилгандек, кескинлик аста-секин ортиб боради. Бунда сўзлар ҳар доим ҳам бақириққа айланиб кетмайди, балки одамни ваҳимага соладиган сукутга ўтади.

Экранда пайдо бўладиган фактлар айниқса кескин таъсир қилади. Бухоронинг босиб олиниши, қотилликлар ва зўравонликлар ҳақидаги қисқа маълумотлар деярли ҳеч қандай шарҳларсиз тақдим этилади. Парадокс шундаки, манбалар орасида асосан совет библиографияси мавжуд. «Ғолиблар томонидан ёзилган» деб ҳисобланиши одат тусига кирган тарих ўз зўравонликларининг далилларини ўзида сақлаб қолган. Фақат уларни ўқишни ўрганиш керак эди.

Плотников матнида рус нутқи ўзбек ва форс тиллари билан ёнма-ён келади. Ифлослик, даҳшат, қотиллик ва ўлим — романтик, деярли поэтик шакл билан уйғунлашади. Бу усул, албатта, янги эмас, лекин режиссёр, энг муҳими, унинг асосий хавфи — пафосдан қочишга муваффақ бўлади. Юқори услуб содир бўлаётган воқеаларнинг даҳшатини йўққа чиқармайди ва уни чиройли қилиб кўрсатмайди.

Режиссёр бошқа икки қаҳрамонга уларнинг ҳолатини акс эттирувчи аниқ интонацияни топишга ёрдам берган. Камила Яқубова катта она ролида қаҳрамонни тайёр психологик портрет сифатида ўйнашга ҳаракат қилмайди. Мафруза, Маҳшид, Маҳса — исмнинг ҳар бир янги варианти уни бир пайтлар бўлган аёлдан янада узоқлаштираётгандек туюлади. Биз уни билмаймиз ва эҳтимол ҳеч қачон била олмаймиз, лекин унинг барбод бўлган ҳаётининг аччиқлигини, ватан соғинчи оғриғини ва ёлғизлигининг даҳшатли даражасини ҳис қиламиз.

Қизил армия офицери учун ёзилган сўзларда Плотников ўзининг «антисоветчилигини» ишончли тарзда намойиш этади. Борис Гафуров янги ролда афсонавий «Чўлнинг оппоқ қуёши»даги хайрихоҳ ўртоқ Сухов сифатида эмас, балки оғир нафас олаётган, довдираб қолган одам сифатида намоён бўлади: у Бухорони штурм қилиш пайтида юраги остига тиқилиб қолган ўқдан вафот этмоқда. Ўтмиш инсоннинг ичида қолади — ҳатто у бу ҳақда ҳеч нарса билмаса ёки билишни истамаса ҳам. Спектакль финалига яқинлашганда, Гафуровнинг қаҳрамони тўсатдан томошабинларга тарихнинг бахтли якун билан тугайдиган муқобил вариантини таклиф қилади, аммо томошабин бунга ишона олиши амримаҳол — аввалроқ кўрилган ва эшитилган нарсалар уни жуда қаттиқ «эзиб қўйган».

Шубҳасиз, Плотниковнинг янги асари — таваккалчиликка асосланган саҳналаштиришдир. У ёқишга интилмайди, томошабинга одатий тасалли бермайди ва оммавий театр муваффақиятига мўлжалланмаган. Аммо «Илҳом» ҳар доим қулай жавоби бўлмаган саволларни ўртага ташлаш мумкин бўлган жой бўлиб келган. Ва агар театр 51-мавсумни айнан шундай спектакль билан бошлаётган бўлса, бу шунчаки таваккалчилик эмас, балки унинг асл вазифасини эслатишдир.