Чиқиндидан энергия олиш: Жанубий Корея озиқ-овқат қолдиқлари муаммосини қандай ҳал қилди?

**Чиқиндидан энергия олиш: Жанубий Корея озиқ-овқат қолдиқлари муаммосини қандай ҳал қилди?**

Сеулдаги оддий шанба куни. Кўп қаватли уйлардан бирида яшовчи Сеунгҳван Ҳонг ҳафта давомида тўпланган мева-сабзавот пўчоқлари, овқат қолдиқлари, айниқса гуруч солинган пакетни олиб, мажмуадаги озиқ-овқат чиқиндилари учун мўлжалланган қурилма томон тушади. У қурилмадаги сканерга картасини теккизиши билан қопқоқ автоматик очилади, Ҳонг ташлаган чиқиндининг вазни экранда кўринади ва тегишли тўлов хонадон ҳисобига ёзилади.

Бу жараён бир дақиқадан ҳам кам вақт олади. Аммо унинг ортида чиқиндиларни бошқариш бўйича дунёдаги энг катта ва дадил тажрибалардан бири турибди.

Жанубий Корея маиший озиқ-овқат чиқиндилари муаммосини ҳал қилишда бошқа мамлакатлардан олдинга чиқиб кетган. Энди Ню Ёрк ҳам унинг муваффақиятли тажрибасини такрорлаш йўлида дастлабки қадамларни қўймоқда.

## Жанубий Кореянинг 30 йиллик чиқинди ислоҳоти

Озиқ-овқат чиқиндилари ривожланган мамлакатларнинг деярли барчасида долзарб муаммо ҳисобланади. АҚШда тўрт кишилик оила чиқиндига ташланадиган озиқ-овқат сабаб ҳафтасига ўртача 56 доллар сарфлайди. Дунё бўйича эса ҳар йили бир миллиард тоннадан ортиқ озиқ-овқат исроф қилинади. Бу иқлим исишига сабаб бўлувчи глобал чиқиндиларнинг қарийб 10 фоизини ташкил этади.

Жанубий Кореяда бу муаммога ечим излаш анча олдин — ХХ асрда тез урбанизация ортидан юзага келган чиқинди инқирози сабаб бошланган эди. Ўша пайтда озиқ-овқат қолдиқлари оддий маиший чиқиндиларга аралаштириб ташлангани учун полигонлар ва санитария билан боғлиқ муаммолар кескин кучайган.

1990-йиллардан бери озиқ-овқат чиқиндиларини бошқариш тизими босқичма-босқич ўзгартириб келинмоқда ва бу ўз самарасини бермоқда: Жанубий Кореяда озиқ-овқат чиқиндиларини қайта ишлаш даражаси 1996-йилдаги атиги 2,6 фоиздан 2023-йилда қарийб 97 фоизга етди.

## Жанубий Корея озиқ-овқат чиқиндиларини деярли нолга қандай туширди

1995-йилда Жанубий Корея ҳукумати чиқинди ҳажмига қараб аҳолига тўлов ундириш тизимини жорий этди.

1997-йилда озиқ-овқат чиқиндиларини бошқа чиқиндилардан алоҳида йиғиш мажбурий қилинди.

2005-йилда ҳукумат озиқ-овқат чиқиндиларини полигонларга ташлашни бутунлай тақиқлади.

2010-йилда синов тариқасида “ақлли” чиқинди қутилари жорий этила бошланди.

2013-йилда озиқ-овқат чиқиндиларидан ажралиб чиқадиган суюқликни денгизга ташлаш тақиқланди.

Аҳоли кундалик ҳаётида яққол сезилган ўзгаришлардан бири — ҳикоямиз бошида Ҳонг ҳар ҳафта фойдаланадиган РФИД, яъни радиочастотали идентификация сканерлари билан жиҳозланган “ақлли” чиқинди қутиларининг пайдо бўлишидир.

Ҳукуматнинг 2025-йилги маълумотларига кўра, мамлакат бўйлаб 151 934 та шундай қурилма ишлатилади ва улар 8,61 миллиондан ортиқ хонадонга хизмат кўрсатади.

“Чиқиндининг вазни ва унга неча пул тўлашим кераклигини кўриш қанча овқатни ташлаб юбораётганимни яхшироқ тушунишга ёрдам берди”, дейди Ҳонг.

Бу тизим маиший озиқ-овқат чиқиндиларининг полигонга тушиши натижасида юзага келадиган зарарли чиқиндиларни камайтириш билангина чекланмайди: озиқ-овқат қолдиқларидан энергия олиш мумкин, бу эса қазиб олинадиган ёқилғига бўлган эҳтиёжни ҳам камайтиради.

## Жанубий Кореяда озиқ-овқат чиқиндиларининг кейинги тақдири қандай?

Ҳонг ва у каби миллионлаб одамларнинг озиқ-овқат чиқиндилари махсус қайта ишлаш марказларига юборилади. У ерда бу чиқиндилар энергияга айлантирилади.

Бу усул чиқиндиларни полигонга кўмишга қараганда иқлим учун анча хавфсиз. Органик чиқиндилар полигонда чириганда метан гази ажралади. Бу газ 20 йил давомида атмосферада иссиқликни карбонат ангидридга қараганда 80 марта кўпроқ ушлаб қолади ва иқлим исишини тезлаштиради. Бундан ташқари, чиқиндилардан филтрат деб аталадиган қорамтир ва зарарли суюқлик ажралади. У тупроқ орқали сизиб ўтиб, ерости сувларини ифлослантириши мумкин.

Озиқ-овқат чиқиндилари биореакторга юборилганда эса чиришдан ҳосил бўладиган метан йиғилиб, ёқилғи сифатида ишлатилади. Тўғри, бу жараёнда ҳам карбонат ангидрид ҳосил бўлади, аммо ундан анча кучли бўлган метаннинг атмосферага чиқиб кетишига йўл қўйилмайди.

Жанубий Кореянинг марказий қисмида жойлашган Даежеон Био Энергй Сентре корхонага келиб тушадиган чиқиндиларнинг 70–75 фоизини энергияга айлантиради. Марказ бир кунда қарийб 6 мингта хонадоннинг эҳтиёжини қондиришга етадиган электр энергияси ишлаб чиқаради. Мамлакат бўйлаб бундай мажмуалар 340 тадан кўп. Уларда ишлаб чиқариладиган энергия қазиб олинадиган ёқилғига бўлган эҳтиёжни камайтиради. 2024-йилда ҳукумат 2026-йилгача қарийб 230 миллиард вонлик (тахминан 170 миллион долларлик) қазилма ёқилғи сарфини шу йўл билан қисқартиришни мақсад қилган.

Бироқ тизимнинг муаммолари ҳам йўқ эмас. Уни ишлатиш катта маблағ талаб қилади. Хонадонлардан олинадиган тўловлар харажатларнинг бир қисмини қопласа-да, ҳукумат озиқ-овқат чиқиндиларини ҳам ўз ичига оладиган маиший чиқиндиларни бошқаришга 600 миллиард вондан кўп (қарийб 430 миллион доллар) сарфлайди.

“Жанубий Корея озиқ-овқат чиқиндиларини қайта ишлаш борасида катта ютуқларга эришди. Аммо ҳозир биз янги босқичга келдик: янги технологиялар ва сиёсий чоралар бу натижаларни янада яхшилашга ёрдам бермоқда”, дейди Корея Атроф-муҳит институти катта илмий ходими Мунсол Жу.

## Ню Ёркдаги муаммолар: қоидага бўйсунмаслик ва каламушлар

Ню Ёрк шаҳри Жанубий Корея тажрибасини намуна сифатида кўрсатиб, 2024-йил октябрдан бошлаб аҳоли учун озиқ-овқат чиқиндиларини алоҳида йиғишни мажбурий қилди.

Энди шаҳарликлар озиқ-овқат қолдиқларини махсус чиқинди қутисига солиши ёки қопқоғи маҳкам ёпиладиган, тегишли белги қўйилган идишга солиб, бошқа қайта ишланадиган чиқиндилар билан бирга кўча бўйига олиб чиқиши керак.

Қарийб 3,4 миллион хонадонни қамраб олган дастур АҚШдаги органик чиқиндиларни йиғиш ва қайта ишлаш бўйича энг йирик ташаббусга айланди.

Бироқ одамларни қоидага бўйсундириш осон кечмаяпти: кўпчилик ҳали ҳам озиқ-овқат чиқиндиларини мунтазам ажратмайди.

Аҳолини янги тизимга жалб қилиш учун катта тушунтириш ишлари олиб борилди. Ню Ёрк санитария департаменти яқинда шаҳарнинг барча туманларида уйма-уй юриб ўтказган кампанияси давомида аҳоли билан 60 мингдан ортиқ суҳбат ўтказди. Назорат ҳам кучайтирилди: дастур ишга тушганидан бери қоидаларга риоя қилмаган хонадонларга қоидабузарлик тўғрисида 63 мингдан ортиқ огоҳлантириш берилган.

Озиқ-овқат чиқиндиларини кўчадан йиғиш дастуридан ташқари, Ню Ёрк шаҳри бундай чиқиндиларни компостлашни янада қулайлаштириш учун барча туманларда 400 дан ортиқ “ақлли” компост қутиларини ўрнатди. Уйлар олдидан ҳафтасига бир марта йиғиб кетиладиган махсус қутилардан фарқли равишда, қуёш энергиясида ишлайдиган бу қурилмалардан мобил илова орқали кун-у тун фойдаланиш мумкин. Улар мутлақо бепул.

“Бу қутилар менга жуда ёқади, чунки улар компост қилишни анча қулайлаштиради”, дейди Манхеттенда яшовчи Грейс Фу.

Бироқ улар билан боғлиқ баъзи муаммолар ҳам бор.

“Улар уй атрофига шунчалик кўп каламушларни чақирганидан, ахийри ўзимизнинг қутини бино ичига кўчиришга мажбур бўлдик. Қутилар тез-тез бўшатиб ва тозалаб турилса, вазият анча яхшиланарди”, дейди Фу.

2025-йилда Ню Ёрк Санитария департаменти шаҳардаги хонадонлардан чиққан қарийб 140 минг тонна органик чиқиндини қайта ишлашга йўналтирди. Ушбу миқдор аҳоли ҳар йили ҳосил қиладиган тахминан 1,5 миллион тонна органик чиқиндининг қарийб 9 фоизига тенг.

Бу аввалги йилларга нисбатан сезиларли ўсиш. Шунга қарамай, Ню Ёрк ҳали Жанубий Кореянинг 97 фоизлик маррасидан анча узоқда.

Йиғиб олинган озиқ-овқат чиқиндилари қайси тумандан келганига қараб икки йўналишдан бирига юборилади. Уларнинг бир қисми Статен Айленддаги компостлаш марказига олиб борилиб, ўғитга айлантирилади. Қолган қисми эса Бруклиндаги Невтовн Среек оқова сувларни қайта ишлаш мажмуасида канализация лойқаси билан бирга қайта ишланиб, биогаз ва биосолидлар олинади.

Ню Ёрк аҳолисининг қарийб 70 фоизи кўп қаватли уйлардаги квартираларда яшагани учун Жанубий Корея тажрибаси бу шаҳарга мос келиши мумкин, дейди Солумбиа Слимате Счоолънинг Барқарор бошқарув дастури директори Стивен Коен.

“Жанубий Кореядаги РФИД қутилари ҳар бир фуқарога ўзи чиқарган органик чиқинди учун бевосита масъулият юклаши мумкин. Айланма иқтисодиётда органик чиқиндилар алоҳида йиғилиши, қайта ишланиши ва энергия манбайи сифатида қайта фойдаланилиши керак”, дейди Коен.

Ню Ёрк олдида ҳали жуда узоқ йўл бор. “Муаммо шундаки, шаҳардаги аксарият одамлар органик чиқиндиларни ҳанузгача тўғри ажратмайди”, дейди Коен. Унинг айтишича, рағбат чоралари билан бир қаторда озиқ-овқат чиқиндиларини қайта ишлаш нега муҳимлигини яхшироқ тушунтириш одамларнинг бу жараёндаги иштирокини ошириши мумкин.

Сеулга қайтадиган бўлсак, Ҳонг чиқиндидан бўшатилган пакетларни олиб квартирасига кўтарилмоқда. Бу иш унинг учун кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланган.

“Озиқ-овқат чиқиндилари муаммоси жамоавий масъулият талаб этади”, дейди Ҳонг.