Чегарасиз диплом

**Чегарасиз диплом**

Россия ва Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги касбий мобиллик секин-аста шунчаки миграция ҳодисаси бўлишдан тўхтаб, борган сари иқтисодий интеграциянинг мустақил воситасига айланиб бормоқда.

Кўплаб ўн йилликлар давомида ходимларнинг кўчиб ўтиши, энг аввало, иш ҳақидаги фарқ, меҳнатга бўлган талаб ва транспорт йўналишларининг қулайлиги билан белгиланар эди. Аммо ишлаб чиқариш жараёнларининг мураккаблашиши, корхоналарнинг рақамлашуви ва меҳнатни муҳофаза қилишга қўйиладиган талабларнинг ортиши чегаралараро ишга қабул қилишнинг айнан хусусиятини ўзгартирмоқда. Бугунги кунда диплом ёки кўп йиллик тажрибанинг мавжудлиги мутахассис бошқа мамлакатда ўз мутахассислиги бўйича ишлай олишини англатмайди. Тошкентдаги олий ўқув юртини тамомлаган муҳандис, Бишкекдан келган қурилиш технологи ёки Душанбедан келган тиббиёт ходими ҳужжатларни, касбий билимларни ва амалий кўникмаларни қўшимча текшириш заруратига дуч келиши мумкин.

Бунда муаммо албатта таълим сифати билан эмас, балки касбларнинг миллий классификаторлари, таълим стандартлари ва фаолиятга рухсат бериш тартибларидаги тафовутлар билан боғлиқдир. Малакаларни тан олишнинг келишилган механизмларини яратиш давлатларни мутахассислар тайёрлашга қўйиладиган ўз талабларидан воз кечишга мажбур қилмаган ҳолда, ушбу зиддиятларнинг бир қисмини бартараф этишга қодир. Марказий Осиё учун бу нафақат бандликни кенгайтириш усули, балки касбий компетенцияларнинг умумий майдони учун эҳтимолий асос сифатида ҳам муҳимдир.

Бундай интеграциянинг тарихий омиллари ҳозирги миграция оқимларидан анча олдин пайдо бўлган. Совет даврида Марказий Осиё республикаларининг таълим муассасалари ягона давлат стандартлари тизими доирасида ишлаган, мутахассисларни тақсимлаш эса муҳандислик, тиббиёт ва техник кадрларнинг нисбатан юқори ҳудудий мобиллигини таъминлаган. Олмаотадаги политехника институти битирувчиси Новосибирскдаги корхонага ишга жойлашиши мумкин эди, чунки унинг малакаси умумитифоқ талаблари билан белгиланар эди.

1991 йилдан сўнг янги мустақил давлатлар ўз таълим тизимларини, мутахассисликларнинг миллий классификаторларини ва касбий аттестация қоидаларини шакллантиришни бошладилар. Умумий таълим анъаналарининг салмоқли қисми сақланиб қолган бўлса-да, дипломларнинг ҳуқуқий мослиги секин-аста мураккаблашиб борди. 1998 йилда Россия, Беларус, Қозоғистон ва Қирғизистон ўртасида таълим, илмий даражалар ва унвонлар тўғрисидаги ҳужжатларни ўзаро тан олиш ва эквивалентлиги ҳақида битим имзоланиши муҳим босқич бўлди. Кейинчалик ҳуқуқий база икки томонлама битимлар ва Евразия иқтисодий иттифоқи механизмлари ҳисобига кенгайди. Аммо таълим дастурларининг тарихий умумийлигининг ўзи касбий тартибга солишдаги фарқларни бартараф этмади. Шу сабабли, ҳозирги вазифа аввалги тизимни шунчаки қайта тиклашдан эмас, балки мустақил миллий меҳнат бозорлари шароитида малакаларни қиёслаш воситаларини яратишдан иборатдир.

Бундай ҳамкорлик учун энг ривожланган институционал шароитлар Россия, Қозоғистон, Қирғизистон, Беларус ва Арманистонни бирлаштирган Евразия иқтисодий иттифоқи ичида шаклланди. 2015 йил 1 январда кучга кирган ЕАЭИ тўғрисидаги шартнома иштирокчи давлатлар фуқароларининг меҳнат фаолияти учун алоҳида шароитларни мустаҳкамлади. Хусусан, иш берувчилар бундай ходимларни хорижий ишчи кучидан фойдаланишга одатдаги рухсатномаларсиз ишга олишлари мумкин, фуқароларнинг ўзи эса ишга жойлашиш учун рухсатнома расмийлаштириш заруратидан озод қилинган. Шартноманинг 97-моддаси алоҳида касбий йўналишлардан ташқари, меҳнат фаолияти учун таълим тўғрисидаги ҳужжатларни қўшимча тартиб-омилларсиз тан олишни назарда тутади. Шу билан бирга, дипломнинг ҳуқуқий жиҳатдан тан олиниши автоматик равишда ҳар қандай тартибга солинадиган касб билан шуғулланиш ҳуқуқини англатмайди. Тиббий ва фармацевтик фаолият ишга жойлашиш давлати талабларини бажаришни назарда тутувчи алоҳида рухсат бериш тартибини сақлаб қолади. Бундан ташқари, педагогика ва ҳуқуқшунослик мутахассисликлари учун таълим тўғрисидаги ҳужжатларни текширишнинг қўшимча механизмлари амал қилади. Шу тариқа, ЕАЭИ аллақачон касбий мобилликнинг нисбатан либерал режимига эга, аммо унинг амалий самарадорлиги турли тоифадаги мутахассислар учун бир хил эмас. Бу, айниқса, оммавий бандликдан юқори малакали меҳнатга ўтишда яққол кўзга ташланади.

Ушбу муаммонинг иқтисодий аҳамияти Россия ва Марказий Осиё ўртасидаги меҳнат алоқаларининг миқёси билан белгиланади. Россия миграция идоралари маълумотларига кўра, айрим йилларда Россияга ишга жойлашиш учун келувчи хорижий фуқаролар сони бир неча миллионни ташкил этган бўлиб, оқимнинг салмоқли қисми Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон ҳиссасига тўғри келган. Шу билан бирга, миграция статистикаси банд аҳолининг реал касбий тузилишини эмас, энг аввало, кўчиб ўтишларни ва административ мақомларни акс эттиради.

Халқаро пул ўтказмалари ҳам айрим иқтисодиётларнинг ташқи меҳнат бозорларига юқори даражада қарамлигини кўрсатади. Жаҳон банки баҳолашига кўра, 2023 йилда шахсий пул ўтказмалари Тожикистон ЯИМнинг тахминан 39 фоизини ва Қирғизистон ЯИМнинг қарийб 18 фоизини ташкил этди. Ушбу рақамларни фақат Россиядан келган мигрантларнинг даромадлари билан боғламаслик керак, чунки турли мамлакатлардан ва турли каналлар орқали келиб тушган маблағлар ҳисобга олинади. Шунга қарамай, улар чегаралараро бандликнинг макроиқтисодий аҳамиятини акс эттиради. Агар малакаларни тан олиш ходимларнинг катта қисмига ўз маълумотига мос келадиган лавозимларни эгаллаш имконини берса, иқтисодий самара миграциянинг ўсишида эмас, балки меҳнат унумдорлиги ва иш ҳақининг ошишида намоён бўлади. Орттирилган компетенцияларга эга мутахассисларнинг миллий иқтисодиётларга қайтиш имконияти ҳам қўшимча аҳамиятга эгадир.

Муҳандислик ва техник соҳа алоҳида истиқболли йўналиш бўлиб кўринади, бу ерда касбий мобиллик бевосита инвестиция лойиҳалари билан боғлиқ. Россия ва Марказий Осиё давлатлари энергетика, темир йўл транспорти, саноат қурилиши, фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва мураккаб ускуналарни эксплуатация қилиш соҳаларида ҳамкорликни давом эттирмоқда. Бундай лойиҳаларни амалга ошириш муайян техник регламентлар, лойиҳалаш тизимлари ва ишлаб чиқариш стандартлари билан таниш бўлган мутахассисларни талаб қилади. Бироқ, муҳандис дипломи таълим тайёргарлигини тасдиқлайди, аммо юқори саноат хавфи билан боғлиқ ишларни бажариш ҳуқуқини шартли равишда беравермайди.

Масалан, электр қурилмаларини эксплуатация қилиш, масъулиятли объектларда пайвандлаш ишлари ва кўтариш механизмларига хизмат кўрсатиш махсус гувоҳномаларни, билимларни текширишни ва ишлаб чиқариш рухсатномаларини талаб қилиши мумкин. Ушбу ҳужжатлар миллий қонунчилик билан тартибга солинади ва ҳар доим ҳам чегаралараро ҳуқуқий кучга эга бўлавермайди. Шу сабабли, фақат таълим мутахассисликлари номини эмас, балки аниқ касбий компетенцияларни қиёслаш энг самарали модель бўлиб бормоқда. Бундай ёндашув иш берувчига мутахассиснинг тайёргарлигини ягона мезонлар бўйича баҳолаш имконини беради ва саноат хавфсизлигининг мажбурий талабларини сақлаб қолади. Натижада, ўзаро тан олиш дипломни расмий текширишдан ишлаб чиқариш харажатларини камайтириш воситасига айланади.

Қурилиш соҳаси — ишчи кучига бўлган юқори эҳтиёж ва касбий малакаларнинг чекланган шаффофлиги ўртасидаги зиддиятнинг яна бир мисолидир. Россияда хорижий ходимларнинг салмоқли қисми анъанавий равишда қурилишларда банд, аммо уларнинг тайёргарлик даражаси сезиларли даражада фарқ қилади. Улар орасида соҳавий маълумотга эга мутахассислар ҳам, касбни бевосита ишлаб чиқаришда эгаллаган ходимлар ҳам бор. Иш берувчи учун нафақат таълим тўғрисидаги ҳужжатлар, балки аниқ операцияларни бажаришнинг тасдиқланган кўникмалари ҳам принципиал жиҳатдан муҳимдир.

Халқаро амалиёт мустақил малакани баҳолаш марказларидан фойдаланиш имкониятини кўрсатмоқда, у ерда касбий компетенция амалий имтиҳонлар ёрдамида текширилади. Россияда бундай тизим 2016 йилдаги малакани мустақил баҳолаш тўғрисидаги федерал қонун асосида ривожланмоқда. Унинг Марказий Осиё давлатларининг аналогик механизмлари билан интеграциялашуви касбий тан олишнинг қўшимча каналларини яратиши мумкин эди. Масалан, пайвандчи, электромонтажчи ёки қурилиш техникаси операторининг малакаси бир нечта мамлакат иш берувчилари томонидан тан олинадиган стандартлаштирилган синовлар натижалари билан тасдиқланиши мумкин эди. Аммо бундай модель баҳолаш мезонларини, сертификатлаш ташкилотларининг масъулиятини ва гувоҳномаларни сохталаштиришнинг олдини олиш тартибларини келишиб олишни талаб қилади.

Тиббиёт соҳаси анча мураккаб тартибга солиш тизими билан ажралиб туради, чунки касбий мобиллик бевосита пациентлар хавфсизлигига дахл қилади. Тиббий дипломларни ўзаро тан олишни шунчаки маъмурий енгиллаштириш сифатида қараб бўлмайди. Ҳатто ўқиш давомийлиги қиёсланадиган даражада бўлганда ҳам, клиник тайёргарлик мазмуни, ординатурага қўйиладиган талаблар ва касбий аккредитация тартиблари сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин. Россияда хорижий тиббий маълумотга эга мутахассисларга рухсат бериш қонун билан белгиланган таълимни тан олиш ва касбий фаолият ҳуқуқини тасдиқлаш тартиб-омилларини бажаришни назарда тутади. Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон ва Тожикистон тиббиёт университетлари битирувчилари учун бу нафақат академик малакани, балки Россия соғлиқни сақлаш тизимининг аниқ талабларини ҳам ҳисобга олиш заруратини англатади.

Шу билан бирга, қўшма таълим дастурлари, клиник стажировкалар ва келишилган касбий имтиҳонларнинг ривожланиши миллий тайёргарлик тизимлари ўртасидаги фарқларни секин-аста қисқартириши мумкин. Бундай механизмлар тор доирадаги мутахассислар танқислигини бошдан кечираётган туман шифохоналари учун айниқса муҳимдир. Бироқ шифокорлар мобиллигининг ортиши кадрларнинг иқтисодий жиҳатдан жозибадорроқ бўлган тиббиёт тизимлари фойдасига қайта тақсимланиши хавфини туғдиради. Демак, барқарор ҳамкорлик нафақат ишга жойлашишни енгиллаштиришни, балки тиббиёт ходимларини қўшма тайёрлашни кенгайтиришни ҳам талаб қилади.

Ўзбекистон ва Тожикистоннинг мавқеи алоҳида кўриб чиқишга лойиқдир, чунки бу мамлакатлар ЕАЭИга кирмайди, аммо Россия билан кенг кўламли меҳнат алоқаларини сақлаб қолмоқда. Қозоғистон ва Қирғизистондан фарқли ўлароқ, уларнинг фуқаролари Иттифоқ шартномаси билан белгиланган умумий ишга жойлашиш режимидан фойдаланмайдилар. Бу миграция рухсатномалари ва қонунда назарда тутилган ҳолларда таълим ҳужжатларини тасдиқлаш билан боғлиқ қўшимча маъмурий харажатларни келтириб чиқаради.

Шу билан бирга, миллий университетлар ва касб-ҳунар коллежларининг ривожланиши иқтисодиётнинг замонавий тармоқлари учун тайёрланган мутахассислар сонини секин-аста оширмоқда. Масалан, Ўзбекистон муҳандислик таълимини, саноат кооперациясини ва техник кадрларни тайёрлаш дастурларини кенгайтирмоқда. Бундай мамлакатлар учун малакаларни тан олиш тўғрисидаги икки томонлама битимлар интеграцион бирлашмаларга кириш заруратисиз иқтисодий алоқаларни чуқурлаштириш воситасига айланиши мумкин. Энг реал ёндашув — таълим дастурлари мос келадиган ва иш берувчилар томонидан тасдиқланган талаб мавжуд бўлган алоҳида касбларни босқичма-босқич келишиб олишдир. Бундай ёндашув ҳаддан ташқари мураккаб талабларга эга бўлган универсал тизимни яратмасдан, миллий қонунчиликдаги фарқларни ҳисобга олиш имконини беради. Бир вақтнинг ўзида у муваффақиятли амалиётларни бошқа касбий йўналишларга тарқатиш имконини беради.

Малакаларни тан олишнинг технологик томони давлат хизматларини рақамлаштириш шароитида мустақил аҳамият касб этмоқда. Хорижий дипломни текширишнинг анъанавий тартиби аризачининг таълим муассасалари, давлат органлари ва иш берувчилар билан ўзаро ҳамкорлигини назарда тутади. Очиқ электрон реестрлар мавжуд бўлмаган тақдирда, ҳужжатларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлаш кўп вақт олиши мумкин. Таълим ҳужжатларини текширишнинг мос келувчи рақамли тизимларини яратиш касбий рухсат беришга доир миллий талабларни автоматик равишда ўзгартирмасдан, маъмурий харажатларни камайтиришга қодир. Шу билан бирга, дипломларнинг ягона базаси ҳамкорликнинг мажбурий шарти ҳисобланмайди, чунки давлатлар ўз ахборот тизимлари ўртасида сўровларни ҳимояланган тарзда алмашишдан фойдаланишлари мумкин. Таълим дастурларини, академик соатлар миқдорини ва ўқиш натижаларини қиёслаш муҳим техник масала бўлиб қолмоқда. Қўшимча мураккабликлар рақамли архивлар мавжуд бўлмаган бир неча ўн йиллар олдин олинган малакаларни текширишда юзага келади. Шу сабабли, самарали тизим замонавий ҳужжатларни электрон верификация қилишни архив маълумотларини тасдиқлаш тартиб-омиллари билан уйғунлаштириши керак. Унинг иқтисодий қиймати, энг аввало, иш берувчилар ва мутахассислар учун ноаниқликни камайтиришдадир.

Кенгроқ контекстда малакаларни тан олиш Евразия таълим тизимлари ва меҳнат бозорлари ўртасидаги муносабатларнинг тузилишини ўзгартиради. Бугунги кунда касбий мобилликнинг салмоқли қисми асимметрик бўлиб қолмоқда, чунки Россия бозори Марказий Осиё фуқаролари учун нисбатан кенг имкониятлар спектрини таклиф этади. Бироқ Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистонда саноат ишлаб чиқариши, энергетика қурилиши ва транспорт инфратузилмасининг кенгайиши малакали кадрларга бўлган ички талабни секин-аста оширмоқда. Бу мутахассисларнинг халқаро лойиҳаларда вақтинчалик иштирок этиши ва кейинчалик миллий меҳнат бозорига қайтишини ўз ичига олган мобилликнинг янада мураккаб шакллари учун замин яратади. Бундай сценарийда касбий малака кўчириб ўтказиладиган иқтисодий активга айланади ва унинг қиймати диплом берган давлат ҳудуди билан чекланиб қолмайди.

Бир вақтнинг ўзида таълим муассасаларининг битирувчиларни тайёрлаш сифати бўйича рақобати кучаяди. Университетлар ва касб-ҳунар коллежлари бир нечта иқтисодиётда харидоргир бўлган, текшириб бўладиган компетенцияларга мўлжал олиш учун қўшимча рағбатга эга бўладилар. Аммо стандартларнинг ҳаддан ташқари унификация қилиниши миллий таълим ихтисослашувини чеклаб қўйиши ва энг йирик меҳнат бозори талабларига қарамликка олиб келиши мумкин.

Шу сабабли, миллий таълим тизимларининг мустақиллигини сақлаб қолган ҳолда малакаларнинг ўзаро мослиги энг барқарор модель бўлиб кўринади. Бундай ёндашувнинг стратегик маъноси ишчи кучининг кўчиб ўтиши сифатидаги миграциядан давлатлар ўртасида билимлар, компетенциялар ва ишлаб чиқариш тажрибасини тақсимлаш механизми сифатидаги касбий мобилликка босқичма-босқич ўтишдан иборатдир.