Буюклик борасидаги мусобақа

Буюклик борасидаги мусобақа

Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида Марказий Осиёнинг ҳар бир мамлакатида бугунги муваффақиятлар ва келажак режалари ҳақида сўз борди. Чунончи, Тожикистон пойтахти Душанбе шаҳрида меъморий мажмуага биринчи ғишт қўйилди, унинг бош объекти минтақадаги энг баланд «Душанбе минараси» — 77 қават ва 340 метр баландликдаги бино бўлади. Янги осмонўпар бино ва бутун мажмуанинг қурилиши 5 йилга мўлжалланган бўлиб, қурилишда 2000 нафар маҳаллий қурувчи меҳнат қилади. Мажмуа таркиби аниқ: у ерда турар жойлардан ташқари ижтимоий-маданий объектлар ҳам жойлашади.

Бироқ энг муҳим саволларга жавоблар деярли йўқ: буюртмачи, лойиҳачи ва пудратчи ким эканлиги номаълум. Объектнинг смета қиймати ҳам, ўзини қоплаш муддати ҳам айтилмаган. Агар маблағлар хорижга олиб чиқиб кетилмасдан, республикага киритилаётган бўлса, бу, шубҳасиз, яхши, аммо қурилиш ўз маблағлари ҳисобиданми ёки кредитлар ҳисобидан амалга ошириладими — буниси қоронғи. «Қурилиш пойтахт аҳолиси манфаатлари йўлида олиб борилади» деган мавҳум тушунтириш кўпроқ шиорга ўхшайди, ваҳоланки, объект элита ва ҳокимиятга яқин шахслар учун қурилиши тушунарли.

Техник жиҳатдан ҳам шубҳалар бор. Агар 500 метр баландликдаги Останкино телеминораси сейсмик фаоллиги паст ҳудудда қурилган бўлиб, шамол пайтида унинг учидаги тебранишлар 5 метргача етган бўлса, ҳисобланган сейсмиклиги 9 балл бўлган шароитда «Душанбе минараси» ўзини қандай тутади? Лифтлар олдида навбатлар юзага келмайдими, юқори қаватларда доим чироқ ва сув бўладими, ахир қуриб битказилган баланд биноларнинг аҳолиси баъзан узилишлардан шикоят қилиб туришади-ку? Аммо расмийлар кафолат беради: баланд бинолар ҳар қандай ҳолатда ҳам қуламайди.

Марказий Осиёда уй-жой ва офислар етишмовчилиги сезилаётгани ҳам маълум, бироқ келган меҳмонлар 200 метр баландликдаги бассейнни ва 830 метрли Бурж Халифа биносини кўриб бўлган бўлса, бундай иншоотлар билан ким фахрланади? Эришилган ютуқлардан биринчи навбатда қишлоқлардан меҳнат миграциясига кетаётган, интернетсиз ва энергия лимити шароитида улғайган ёшлар ҳайратланиши ҳақидаги хулоса ўз-ўзидан пайдо бўлади, чунки қишлоқ ҳудудлари суст ривожланмоқда. Агар шундай бўлса, унда четдан келганлар эмас, балки маҳаллий аҳоли ҳайратлантирилади ва шу орқали фаровонликнинг маҳаллий манзараси яратилади. Юбилей муносабати билан киритилаётган сармоялар ва охиригача тушунарли бўлмаган режалар Марказий Осиёнинг барча мамлакатлари учун хосдир, бироқ мақоланинг асосий мавзуси бошқа — аҳолининг асосий қисми учун уй-жой қуришга ер ажратишнинг энг муҳим муаммосидир. Айниқса, Марказий Осиёда ер масаласи энг долзарб муаммолардан бири бўлиб турган бир пайтда.

Ер ажратиш, айниқса ёшларга, ҳар қандай мамлакат ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг ҳаракатлантирувчи кучидир. Ижтимоий жиҳатдан, шахсий уй — фарзанд кўриш учун яхши сабабдир, чунки Марказий Осиёда кўплаб жуфтликлар учун оилани режалаштиришда ўз уй-жойига эга бўлиш ҳам муҳим аҳамиятга эга, давлат томонидан қўллаб-қувватлаш эса муаммоли масаладир.

Иқтисодиёт ҳақида гапирадиган бўлсак, ер олгандан сўнг, аксарият одамлар деярли дарҳол уй қуришга, мевали дарахтлар экишга ва ер участкасининг бир қисмини рўзғорни боқишга қодир бўлган томорқа учун ажратишга интиладилар. Уй учун қурилиш материаллари — цемент, ғишт, ёғоч, шифер, шиша ва бошқа кўплаб нарсалар керак бўлади. Ўсиб бораётган талаб қурилиш материаллари ишлаб чиқарадиган янги қувватларни яратишни рағбатлантиради ва шу билан бирга бандлик муаммосини ҳал қилишга ёрдам беради, бу эса Марказий Осиё учун жуда муҳимдир. Бундан ташқари, минтақадаги ўқитувчилар, айниқса қишлоқ жойларда, ер олишда имтиёзли ҳуқуққа эга, банклар эса участкаларнинг янги эгаларига имтиёзли кредитлар бериши ва ҳатто гаров талаб қилмаслиги ҳам мумкин, чунки ер — ликвидли товардир.

Албатта, нафақат ёшлар, балки бошқалар ҳам иш ва мактабга яқин бўлиши учун муҳандислик коммуникациялари — кириш йўли, сув қувури, газ ва электрлаштириш тизими мавжуд бўлган ерларни олишни хоҳлашади. Айнан шунинг учун шахсий уйлар кўпинча шаҳарлар ва туман марказлари яқинида қурилади. Аммо Марказий Осиёда кўпинча коммуникациясиз ерларга ҳам хурсанд бўлишади, ҳатто уларни ўтказиш учун ўнлаб йиллар керак бўлса ҳам. Очиқ матбуотда бўш ер участкалари ва навбатлар ҳақида маълумотлар йўқ, баъзан ер иккиламчи бозорда пайдо бўлиб қолади.

Марказий Осиёда бўш ерлар ҳали ҳам мавжуд, аммо участкаларни ҳали топиш мумкин бўлган мамлакатларда ҳам давлат уларни шунчаки ажратмайди, балки сотади ва ерга навбатлар жуда катта. Ишончли маълумотларга кўра, Марказий Осиёдаги туман марказларидан фақат биттасида ер олиш учун умумий навбатда, ёшидан қатъи назар, бир неча минг киши турибди. Эҳтимол, уларнинг бир қисми қачондир ўз участкасини олар, аммо баъзида ер таъминоти ва савдоси билан боғлиқ амалдорларнинг кўпчиликдан кўра яхшироқ яшаётганини кўришга тўғри келади. Бундай мисолларни Марказий Осиёнинг исталган мамлакатида топиш мумкин ва ер билан боғлиқ юзага келган вазиятдан бир нечта хулосалар келиб чиқади.

Биринчиси. Марказий Осиёда ер ажратиш билан боғлиқ вазият янада мураккаблашади. Ер эгалиги учун рақобат, участкалар тақчиллиги ва навбатлар сақланиб қолади, муаммолар эса чуқурлашади. Ажратилган участкаларни ўзлаштириш учун маблағ манбаи бўлиб асосан меҳнат мигрантларининг пул ўтказмалари қолаверади.

Иккинчиси. Марказий Осиё аҳолисининг ер улушини кутаётган бир қисми ўз мамлакатларидан ташқарида участка олишга интилади.

Учинчиси. Расмийларнинг пул ўтказмалари оқимини кўпайтириш, участкалар ажратиш атрофидаги кескинликни камайтириш ва меҳнат бозоридаги вазиятни яхшилаш истаги одамларни кўчиб кетишдан ушлаб қолиш истагидан кучлироқ бўлиб қолади.

Тўртинчиси. Ҳатто Европа ва Осиёнинг ривожланган мамлакатларида ҳам ишчи кучи тақчиллиги жиддий муаммога айланиб улгурди ва бу етишмовчиликни технологияларни ривожлантириш ҳамда мамлакатлар кўникишга мажбур бўладиган мигрантлар ҳисобига қоплашга уринишларга олиб келади.

Шу билан бирга, кўтарилган мавзу бўйича хулосалар йиғиндиси асосий хулоса ҳисобланмайди — бу нотўғри бўлар эди. Аммо асосий хулосани алоҳида қоидалар асосида шакллантириш мумкин ва у қуйидагича бўлади: «Ерсиз одамлар одамсиз ерга келишади». Бу ҳодисанинг моҳиятини ифодаловчи шиор эмас, балки келажакдаги ҳақиқатдир, айниқса Марказий Осиёнинг барча мамлакатлари суверен эканлиги ва қарорларни мустақил қабул қилишини ҳисобга олсак. Бу хулосаларга қўшилмаслик ва уларни нотўғри деб ҳисоблаш мумкин. Баҳслашиш ва ҳатто уларни рад этишга уриниш ҳам мумкин. Аммо бунинг уддасидан чиқиш амримаҳол.