Буюк Британия давлат пенсияси бошқа мамлакатларники билан қандай солиштирилади?

Буюк Британия давлат пенсияси бошқа мамлакатлардаги кўрсаткичлар билан қандай солиштирилади?

Кексайиш аксарият одамлар жуда кўп ўйлашни ёқтирадиган нарса эмас. Аммо кейинги ҳаёт қандай молиялаштирилиши ва одамлар қанча олиши муҳим масалага айланди.

«Учталик кафолат» (triple lock) тизими — унга кўра давлат пенсиялари 2,5%, иш ҳақи ўсиши ёки инфляциянинг қайси бири юқори бўлса, шунчага ошади — 2011 йилда жорий этилганидан бери бу тўловлар ходимларнинг иш ҳақига қараганда анча тезроқ ўсишини англатади.

Шунга қарамай, уй-жой харажатлари ҳам кескин ошгани сабабли, пенсионерларнинг қашшоқлиги сўнгги ўн йилликда бир оз кўпайди.

Шундай бўлса-да, ушбу харажатлар ҳисобга олингандан сўнг, пенсионерларнинг нисбий қашшоқликда яшаш эҳтимоли — яъни одатий хонадон даромадининг 60% дан камроғига яшаш — фарзандли оилалар ёки меҳнат ёшидаги одамларга қараганда ҳали ҳам пастроқ.

Ва «учталик кафолат» давлатга дастлаб кутилганидан миллиардлаб қимматга тушди. Ушбу харажатлар янада ошиши кутилаётган бир пайтда, унинг барқарорлиги ёки адолатли эканлиги ҳақидаги баҳслар анчадан бери давом этмоқда.

Энди Бёрнҳам бир неча йил ичида янги тизимни жорий этишни режалаштирмоқда, унга кўра давлат пенсияси камида инфляция ёки 2,5% га оширилади ва ўртача иш ҳақига автоматик йиллик боғлиқлик олиб ташланади. Бу, эҳтимол, кичикроқ ўсишларни англатади, гарчи у узоқ муддатда иш ҳақининг ўсиши билан ҳамоҳанг бўлиб қолса-да.

Аммо пенсионерларга бошқа жиҳатлардан адолатсизлик қилинаяптими? Бошқа мамлакатлар билан қандай солиштириламиз?

Буни баҳолашнинг бир усули — ўртача пенсиянинг ходимларнинг ўртача иш ҳақига нисбатан қанчалик саховатли эканини — ўрнини босиш коэффициентини кўриб чиқишдир.

ИҚҲТ (OECD) 2022 йилдаги пенсия тизими ўзгаришсиз қолади деган тахминга таяниб, турли мамлакатларда минг йилликнинг бошида туғилган ва ўртача иш ҳақи оладиган одамларнинг истиқболларини кўриб чиқади.

Шу асосда, агар сиз асосий давлат пенсиясига қарасангиз, Буюк Британиядаги пенсия нафақалари бошқа бой мамлакатлардагига қараганда пастдек кўринади.

Тизимимиз ходимлардан автоматик равишда жамоавий пенсия схемаларига аъзо бўлишни талаб қилишини ҳисобга олганингизда ҳам бу ҳақиқатдир.

Агар иккаласи ҳам киритилса, солиқдан ташқари, Буюк Британиядаги пенсия нафақалари Буюк Британиядаги ўртача даромаднинг 54,2% ини ташкил қилади, бой мамлакатлар бўйича ўртача кўрсаткич эса 63,2% га тенг.

Аммо Буюк Британияда кўпроқ тарқалган бошқа жамоавий ва шахсий пенсиялардан олинадиган даромадлар ҳам бор. Уларни қўшсангиз, фарқ кичраяди.

Бироқ, бу шуни ҳам англатадики, даромади фақат давлат пенсиясига боғлиқ бўлган одамларнинг аҳволи бошқа жойлардаги кўплаб пенсионерларга қараганда анча ёмонроқ.

Хўш, бу Буюк Британияда давлат пенсия харажатларини ошириш фойдасига далилларни мустаҳкамлайдими?

Давлат пенсиясига сарфланадиган харажатлар йилига 150 миллиард фунт стерлингдан ошиши кутилмоқда, бу эса уни молиялаштириш энг қимматга тушадиган ягона нафақага айлантиради.

Аммо ИҚҲТнинг бошқа рақамлари шуни кўрсатадики, ўз иқтисодиёти ҳажмига нисбатан Буюк Британия давлати умумий пенсия нафақаларига бой мамлакатлар ўртача кўрсаткичидан камроқ маблағ сарфлайди.

Бироқ, ёдда тутиш керак бўлган иккита нарса бор.

Биринчидан, бу сиёсий танловга боғлиқ ва Буюк Британия умуммиллий соғлиқни сақлаш каби нарсаларга каттароқ маблағ ажратишни танлайди.

Иккинчидан, аҳолининг қариши билан, ИҚҲТнинг фикрича, пенсиялар учун зарур бўлган сумма 2060 йилга келиб кўпгина мамлакатларда кескин ошиши мумкин, бундан мустасно асосан ўзгаришлар қилаётган мамлакатлардир.

Энди Бёрнҳам томонидан жорий этилаётган қайта кўриб чиқилган «учталик кафолат» тизими остида Буюк Британия бўйича прогнозлар камроқ ошиши мумкин, аммо бу барибир кўпроқ қарз олишни англатиши мумкин.

Ҳозирги кунда Буюк Британия ҳукумати сарфлайдиган ҳар 13 фунтдан 1 фунти мавжуд қарз бўйича фоизларни тўлашга кетади. Ва Италия каби янада саховатли пенсияларга эга бўлган мамлакатлар ислоҳотлар ўтказиш босими остида қолди.

Шундай қилиб, кўп жиҳатдан, иш жойидаги пенсияларга автоматик аъзо бўлиш билан, Буюк Британия ходимлар учун хусусий молиялаштириладиган умуммиллий пенсияларни талаб қилишда вақтдан олдинда бораётгандек туюлади. Аммо бу тизим бошқа бир муаммони келтириб чиқаради: гендер пенсия фарқи.

Гендер пенсия фарқи — бу 65 ёш ва ундан катта ёшдаги эркаклар ва аёлларнинг ўртача пенсия даромади ўртасидаги фарқ бўлиб, эркаклар ўртача пенсия даромадининг фоизида ифодаланади.

У аксарият бой мамлакатлардаги одатий фарқ эркаклар фойдасига тахминан 22,8% ни ташкил қилишини аниқлади.

Аммо Буюк Британияда аёллар одатда эркакларникидан учдан бир қисмга камроқ пенсия олишади — бу асосан хусусий пенсияларга таяниш билан боғлиқ — гарчи ИҚҲТнинг Буюк Британия бўйича энг сўнгги маълумотлари 2021 йилга тегишли эканини таъкидлаш керак.

Аёлларнинг меҳнат фаолияти давомида камроқ иш ҳақи олган бўлиши, мансабда танаффуслар қилган бўлиши ёки толиқ бўлмаган иш кунида ишлаган бўлиши эҳтимоли юқорироқ. Ва бунинг пенсия жамғармаларига таъсири жуда оғир бўлиши мумкин.

Шундай қилиб, агар орқага чекиниб, умумий манзарага қарасангиз, британиялик пенсионерлар — ва ҳали пенсияга чиқмаганлар — бошқа жойларда бошқаларнинг аҳволи яхшироқ эканини ҳис қилишлари мумкин.

Аммо буларнинг барчасидан мақсад ғазабга берилиш эмас, балки ҳаракат қилишдир.

Давлат пенсияси йиллар давомида саховатлироқ бўлиб борди, аммо агар сиз бошқа жойлардаги одамлар каби пенсия гаштини суришни хоҳласангиз, жамғаринг.

Яъни — агар иложи бўлса ва ҳали жуда кеч бўлмаган бўлса.