Ўзбекистон пенсия ислоҳоти. Иқтисодчи ёшнинг оширилиши ягона ечим эмаслигини тушунтириб берди
Ўзбекистон пенсия ислоҳоти. Иқтисодчи ёшнинг оширилиши нега ягона ечим эмаслигини тушунтирди
Ўзбекистонда пенсия ёшини бир неча йилга: эркаклар учун 3 йилга ва аёллар учун 4 йилга ошириш, шунда пенсиялар тегишлича 63 ва 58 ёшдан тўлана бошланиши муҳокама қилинмоқда. Кўп йиллар давомида меҳнат қилган, иш ҳақидан мажбурий ажратмалар тўлаган ва пенсия олди ёшида бўлган инсон учун бу жуда муҳим. Савол туғилади: нега? Бу билан бирга бошқа қатор саволлар ҳам пайдо бўлади: бошқа мамлакатларда пенсия ёши қандай? Инсоннинг меҳнат фаолияти давомида унинг пенсия бадаллари билан нима содир бўлади? У пенсияга чиққанидан кейин қанча олиши мумкин бўлади? Ва умуман, пенсия тизимини ташкил этишнинг қандай вариантлари мавжуд?
Равшанбек Далимо пенсия тизими қандай тузилгани, бугунги кунда амалдаги пенсионерларнинг тўловларини ким молиялаштираётгани ва 15–25 йилдан кейин, ишловчилар ва пенсионерлар нисбати ўзгарганда нима содир бўлиши мумкинлиги ҳақида сўзлаб берди.
Пенсия тизими молиявий институтлар — пенсия жамғармалари мажмуи бўлиб, унда ходимлар меҳнат фаолияти давомида бадаллар тўлайдилар ва у тугаганидан кейин Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) томонидан 40 йил деб белгиланган иш стажига эга бўлганда пенсия тўловларини оладилар. Яъни, ходимлар меҳнат фаолиятини 20 ёшда бошлайдилар ва 60 ёшда пенсияга чиқадилар.
Ҳисоб-китоб қилинган 40 йил ўз вақтида, жумладан, яшаб қолиш даври деб аталадиган кўрсаткич — ўртача умр кўриш давомийлиги ва пенсия ёши ўртасидаги фарқ туфайли жорий этилган эди. ХХ асрда одамлар ўртача 65–67 йил яшаган бўлса, ҳозир сезиларли даражада узоқроқ яшамоқдалар. Турмуш шароити ва фаровонлик қанчалик яхши бўлса, одамлар шунчалик узоқ яшайдилар, масалан, Японияда. Шу билан бирга, умр кўриш давомийлиги қанчалик юқори бўлса, пенсия тизимига шунчалик кўп маблағ талаб қилинади.
Ҳозир Ўзбекистонда ўртача умр кўриш давомийлиги 75,4 йилни ташкил этмоқда, бу 1991 йилдагига нисбатан 9 йилга кўпдир. Бу мамлакатда пенсия ёшини ошириш таклифининг биринчи сабабидир.
Дунёда пенсия ёшини ошириш тенденцияси 1990-йилларнинг охиридан бошлаб кузатилмоқда: 63–65 ёшга ўтиш, масалан, Беларусь, РФ, Франция ва Японияда содир бўлди, кўп ҳолларда эса — ЕИ ва АҚШдаги каби 67 ёшгача етди. Эркаклар ва аёллар учун тегишлича 60 ва 54 ёшда пенсияга чиқиш ҳозирча ХХРда сақланиб қолмоқда, бироқ у ерда ҳам 2050 йилга бориб пенсия ёши оширилиши кутилмоқда.
Шундай қилиб, пенсия тизимида ходимларнинг бадалларини йиғадиган ва пенсия ёши етганда кекса фуқароларга пенсияларни ҳисоблайдиган ва тўлайдиган бир ёки бир нечта пенсия жамғармалари мавжуд. Қизиқувчан инсон қонуний ва оддий бўлмаган савол беради: ўша 40 йил оралиғида бадаллар билан нима содир бўлади? Бадаллар ё қайта тақсимланади, ёки жамғарилади — мавжуд иккита пенсия тизими моделининг моҳияти ҳам айнан шундадир.
Қайта тақсимланадиган пенсия тизими
(бошқача айтганда, солидар пенсия тизими, хорижда эса — PAYG ёки Pay as you go, яъни "жорий тўловлар") ходимлардан уларнинг меҳнат билан банд бўлган даврида иш ҳақининг белгиланган фоизи миқдорида бадаллар йиғади. Ўзбекистонда пенсия тизимига солиқ ставкаси бизнес учун 12 % ва бюджет ташкилотлари учун 25 % ни ташкил этади.
Олинган суммалар пенсия олиш ҳуқуқига эга бўлганлар ўртасида тенг тақсимланади. Шу тариқа, пенсия тизимига тўланган бадаллар бир томон учун ҳисобга олинади ва дарҳол бошқа томонга тўланади. Шунинг учун тизим қайта тақсимланадиган тизим деб аталади. Бу ерда пенсия олиш учун уни олиш ҳуқуқлари деб аталадиган тизим жорий этилган бўлиб, улар биринчи навбатда иш стажи ва уни олишдан олдинги маълум бир якуний бадаллар даври (бутун кузатув давридаги инфляция туфайли 10–20 йил) билан белгиланади. Гап шундаки, ХМТ қоида ўрнатган: пенсия миқдори ҳисобга олинадиган давр учун ўртача иш ҳақининг камида 40 % ини ташкил этиши керак, демак, ходимларнинг пенсия олди иш ҳақи миқдорини билиш муҳимдир.
Қайта тақсимланадиган тизимнинг самарадорлиги бадалларнинг йиғилувчанлигига боғлиқ бўлиб, у иш ҳақининг ўз вақтида тўланиши билан белгиланади ва демак, мамлакат иқтисодиётининг самарадорлигини акс эттиради. Яна бир омил — ишловчи ходимларнинг пенсионерларга нисбати коэффициентидир.
Ўзбекистонда бу коэффициент 1.5 га тенг, яъни учта ходимнинг бадаллари иккита пенсионернинг тўловларини белгилайди. Албатта, бу кам ва бу амалдаги пенсия тизимининг қамровини тавсифлайди. Масалан, агар иш ҳақи етти миллион сўмни ташкил этса, уч киши учун у 21 миллион сўмга тенг бўлади, уларнинг иш ҳақидан 12 % ва 25 % миқдоридаги пенсия тизимига бадаллари эса 2,52 миллион ва 5,25 миллион сўмни ташкил этади, бу эса аниқ етарли эмас.
Мамлакатда жами 2026 йилда 4,4 миллион пенсионер мавжуд бўлиб, уларнинг сони ҳар йили 160–180 минг кишига кўпаймоқда. Шу билан бирга, пенсия тизимига бадал тўлаётган ходимлар сони ҳозирда олти миллион кишидан ошмайди. Тақчиллик давлатнинг пенсия тизимига бюджет трансфертлари ҳисобидан қопланмоқда, улар 2025 йилда 20 триллион сўмни ташкил этди. ХВФ баҳолашига кўра, ҳозирги тенденциялар сақланиб қолса, 2030 йилга бориб пенсия тизимининг тақчиллиги 38 триллион сўмга етади.
Шу билан бирга, Ўзбекистон аҳолиси ҳозирда камида 39 миллион кишини ташкил этади, улардан тахминан 14 миллиони иқтисодиётда банд, 3–4 миллиони эса мамлакатдан ташқарида меҳнат қилади. Тегишлича, коэффициент реалликда нормал бўлган 3.18–4.09 (14/4.4 – 18/4.4) оралиғида бўлиши керак. 1.5 коэффициенти пенсия тизимининг қамровини меҳнатга лаёқатли фуқароларнинг барча тоифаларига кенгайтириш ва пенсия тизимига бадалларнинг умумий суммасини ошириш зарурлигини кўрсатади. Ёки мамлакат пенсия тизимига бадаллар киритишни барча фуқаролар учун мажбурий ва/ёки жозибадор қилиш керак.
Ўзбекистон аҳолисининг ёш таркиби.
Таққослаш учун: Қозоғистонда бу коэффициент 4.95 га, Чилида — 4.7 га, Швеция ва Данияда — 3.0 га, АҚШда — 2,8 га тенг. Ходимларнинг пенсионерларга нисбати энг юқори коэффициенти Африка мамлакатларида кузатилади — 7 дан (Тунис ва Марокаш) 21 гача (Уганда, Нигер ва Кот-д’Ивуар). РФда эса, аксинча, аҳолининг қариши туфайли коэффициент ҳозирда 1.2 га тенг бўлиб, бу солидар пенсия тизимининг самарали ишлаши учун ўта паст кўрсаткичдир.
1 дан кўриниб турибдики, ҳозирда 30–45 ёшда бўлган аҳоли гуруҳлари учун тўловлар даври бошланганда, яъни тахминан 15–25 йилдан кейин, ходимлар сони пенсионерлар сони билан тенглашади ва Ўзбекистоннинг қайта тақсимланадиган тизими бадаллар суммасининг етишмовчилигига дуч келади. Ва бу мамлакатда туғилиш даражаси юқори бўлишига: аҳолининг йилига 700 минг кишидан ортиқ кўпайишига қарамай содир бўлади.
ХХР ва Чили аҳолисининг ёш таркиби.
Шунга ўхшаш таҳлиллар мамлакатлар томонидан мунтазам равишда ўтказиб турилади, улардан маълумки, ривожланган давлатларда туғилиш камайиши сабабли пенсия тўловлари билан боғлиқ муаммо ҳозирнинг ўзидаёқ кучайиб бормоқда. Шу билан бирга, сўнгги икки ўн йилликда иқтисодиёт даражаси юқори бўлган мамлакатларда, масалан, ХХР, Сингапур ва бошқаларда, аҳолининг қариши туфайли тахминан 25–30 йилдан кейин пенсия тизими муқаррар равишда инқирозга дуч келади: пенсионерлар сони ишловчи фуқаролардан кўпроқ бўлади.
Қайта тақсимланадиган пенсия тизимларига молиявий юкламани камайтириш учун 1990-йилларнинг ўрталаридан бошлаб кўплаб мамлакатлар пенсия бадалларини шакллантиришнинг жамғариб бориладиган тамойилига тўлиқ ёки қисман ўта бошладилар.
Жамғариб бориладиган пенсия тизими
(Fully Funded Pension Scheme) ходимларнинг бадаллари билан тавсифланади, улар пенсия жамғармаларида тўпланади ва ҳисобга олинади, турли облигацияларга инвестициялар ҳисобидан индексланади ва пенсия ёшига етганда пенсионерларга аннуитет асосида тўланади. Охиргиси шуни англатадики, жамғармалар суммаси яшаб қолиш даврига бўлинади ва ҳар ой тенг улушларда пенсионерларга тўланади.
Юқорида таъкидланганидек, Ўзбекистонда пенсия ёшини ошириш таклиф этилмоқда. Бундай қадамнинг эҳтимолий самараларидан бири — яқин 15–25 йил ичида солидар пенсия тизимига юкламани енгиллаштиришдир. Шу билан бирга, ушбу даврдан кейин, пенсионерлар сони бадал тўловчилар сонидан тезроқ ўсишда давом этганда нима бўлиши ҳақидаги савол очиқ қолмоқда. Унда давлат олдида яна тушумларнинг етарлилиги, бадаллар миқдори ва пенсия тизимининг ўзи қандай тузилиши кераклиги ҳақидаги савол кўндаланг бўлади.
Шунинг учун, жамғариб бориладиган пенсия тизими солидар пенсия тизими тақчиллиги муаммосининг ечимларидан бирига айланиши кераклиги аён. Гап меҳнатга ҳақ тўлаш фондининг 1 % и миқдоридаги амалдаги жамғариб бориладиган компонент имкониятларини сезиларли даражада кенгайтириш ҳақида бормоқда. Бунинг учун катта маблағлар, шунингдек, инвестициялаш қоидаларини ўзгартириш, янги молиявий воситаларни, энг аввало, облигациялар бозорини яратиш ва жорий этиш талаб этилади.
Юқорида баён этилган мулоҳазалар фойдасига бошқа фикрлар ҳам бор. 2026 йил 30 мартда Тошкент халқаро молия марказини (ТХММ) ташкил этиш тўғрисидаги фармон имзоланди. Расман эълон қилинган мақсадлар қаторида — капитал бозорини ривожлантириш, узоқ муддатли хорижий инвестицияларни жалб қилиш, Ўзбекистонни глобал молия тизимига интеграция қилиш ва Тошкентни минтақавий молиявий хабга айлантириш бор. Жорий йилнинг 13 июлидаёқ "Тошкент халқаро молия маркази тўғрисида"ги қонун қабул қилинди. Унда уни етакчи халқаро молия марказига айлантириш интилиши тўғридан-тўғри айтилган.
Тошкент халқаро молия маркази қимматли қоғозлар, инвестициялар, банк ва суғурта воситалари билан операцияларни ривожлантиришни, шунингдек, узоқ муддатли халқаро капитални жалб қилишни назарда тутади. Янги молия маркази — бу нафақат хорижий пуллар демакдир. Барқарор молия бозори учун ички узоқ муддатли капитал ҳам керак.
Ўзбекистон капитал бозорини ривожлантириш ва халқаро молия марказини яратиш вазифаси пенсия жамғармалари ҳисобидан ҳал этилади ва бунинг фойдасига тўпланган халқаро тажриба гувоҳлик беради. Ҳар ойлик пенсия бадаллари аста-секин тизимда ўнлаб йиллар давомида туриши мумкин бўлган капитал турини шакллантиради. Шунинг учун кўплаб мамлакатларда айнан пенсия жамғармалари облигациялар ва бошқа молиявий воситалар бозорида йирик институционал инвесторлардан бирига айланди.
Юқорида кўрсатилганидек, пенсия тизимида туб ўзгаришлар қилиш тўғрисида қарор қабул қилиш сиёсий қарор ҳисобланади ва даромад ҳамда харажат қисмлари, инвестициялаш усуллари ва умуман мамлакат молия тизимини ривожлантириш ўртасидаги мувозанат нуқтаи назаридан пухта ўйланган ёндашувни тақозо этади. Бошқа томондан, ўзгаришларни фақат пенсия ёшини ошириш билан чеклаш муаммонинг моҳиятини икки ўн йилликка кечиктиради ва уни сезиларли даражада қимматроқ қилиши мумкин. Ҳозирча эса мамлакатнинг иқтисодий ўсиши ва амалга оширилаётган ислоҳотлар Ўзбекистон пенсия тизимида янада жиддий ўзгаришлар қилиш фойдасига хизмат қилмоқда.