Бошқа бировнинг уруши фуқароларимизни ўлдирганда
Уруш ҳар доим бошланган чегараларидан ташқарига чиқади. Давлатлар уни бошлайди. Дипломатлар уни тугатади. Ва бу орада одамлар шунчаки омон қолишга ҳаракат қилишади. Баъзан пул топиш ва уйга қайтиш учун. Баъзан эса ҳеч қачон қайтиб келмайди. Устун.
Бировнинг уруши ватандошларимизнинг ҳаётига зомин бо'лганида
10-август куни эрталаб Нижнекамскка дрон ҳужумлари уюштирилди. Украина ҳарбий амалдорлари нефтни қайта ишлаш заводига ҳужум ҳақида хабар беришди. Татаристон расмийлари саноат ва фуқаролик нишонларига ҳужумлар ҳақида хабар беришди.
О'лганлар ва ярадорлар орасида О'збекистон фуқаролари ҳам бор эди. Улар Россияга пул топиш учун келишган, ҳарбий ҳаракатлар, сиёсий можаро ёки Россия-Украина қарама-қаршилигига ҳеч қандай алоқаси ё'қ эди. Шунга қарамай, улар унинг қурбонларига айланишди.
Бу, эҳтимол, ҳар қандай замонавий урушнинг энг даҳшатли хусусиятларидан бири: у жуда тез орада фақат уни бошлаган ва олиб борганлар томонидан олиб бориладиган уруш бо'лишдан то'хтайди.
Россия ҳозирги урушнинг бошланг'ич нуқтаси бо'лган Украинага то'лиқ ко'ламли бостириб киришни бошлади. Украина о'зини ҳимоя қилмоқда ва Россия ҳудудига ҳужумлар уюштирмоқда. Ҳарбий нуқтаи назардан, бу ажабланарли эмас: ҳужум остида бо'лган давлат душманнинг ҳарбий салоҳиятини у жойлашган жойда ё'қ қилишга интилади.
Аммо ҳар қандай ҳарбий мантиқ инсоний оқибатларга олиб келади. Ва Нижнекамскда О'збекистон фуқаролари бу нархни то'лашди.
Бу урушда о'збекистонликлар илгари ҳам қурбон бо'лган. 2022-йил ёзида Украинанинг Чугуев шаҳрида Россия ракета ҳужуми оқибатида маҳаллий аҳолига бепул палов бераётган 36 ёшли Сардор Ҳакимов ҳалок бо'лди.
Бу ёқимсиз ва муқаррар саволни туг'диради: ното'г'ри урушда ва ното'г'ри жойда бо'лган одамнинг о'лими учун ким жавобгар?
Биз нима бо'лганини оддий формулага қисқартиришга уринмаслигимиз керак: "Россия урушни бошлади, шунинг учун кейинги барча о'лимлар учун Россия жавобгар" ёки "Украина дрони о'збекларни о'лдирди, шунинг учун Украина айбдор". "Ҳеч ким айбдор эмас" деган жавоб шунчаки қабул қилиниши мумкин эмас. Бу фожиали парадокс, айниқса Марказий Осиёдан келган мигрантларга келганда.
Россия о'нлаб йиллар давомида мигрант ищиларни жалб қилиб келган. Улар уйлар ва ё'ллар қурадилар, фабрикаларда ишлайдилар ва шаҳарларга хизмат ко'рсатадилар. Тинчлик даврида уларнинг меҳнати Россияга керак. Аммо уруш пайтида улар о'зларини назоратидан ташқаридаги ҳолатлар гаровига олишади. Натижада даҳшатли ассиметрия юзага келади.
О'збекистон учун бу жуда оддий хулосага олиб келади. Мамлакат Россия-Украина можаросининг иштирокчисига айланмаслиги керак. Аммо агар унинг фуқаролари ҳарбий ҳаракатлар натижасида о'лдирилса, Тошкент қуйидаги саволларга жавоб талаб қилишга то'лиқ ҳақли: нима бо'лди, нишон нима эди, тинч аҳолини ҳимоя қилиш учун қандай чоралар ко'рилди ва нима учун бу одамлар ҳалок бо'лди.
О'збекистон Россия ва Украина томонлари орасидан танлов қилиши шарт эмас. Унинг танлови фуқаролари томонида бо'лишдир. Ва бу, эҳтимол, энг оқилона ташқи сиёсат позициясидир.
Уруш асосан Украина ҳудудида олиб борилган бо'лса-да, Марказий Осиёнинг ко'плаб аҳолиси учун бу янгиликларда узоқ хотира бо'либ қолди. Энди у тобора ко'проқ ватандошларимиз ишлайдиган ва яшайдиган жойларга етиб бормоқда. Шу ма'нода, Нижнекамск О'збекистон учун жиддий сигналдир.
Бу ҳар қандай уруш сиёсатчилар гапиришни истамайдиган хусусиятга эга эканлигини эслатади: у ҳар доим бошланган чегаралардан ташқарига чиқади. Уни давлатлар бошлайди. Урушлар одатда дипломатлар томонидан тугатилади. Ва бу орада одамлар шунчаки омон қолишга ҳаракат қилишади. Ба'зан пул топиш ва уйга қайтиш учун. Ва ба'зан улар бундай қилишмайди.