Бордек-у, аммо гўёки…

Гўёки натижалар бордек, аммо гўёки йўқдек ҳам…

ХХР Раиси Си Цзиньпиннинг 2015 йилдан буён АҚШга амалга оширган илк давлат ташрифи нима билан якунланди ва нега экспертлар ҳамда шарҳловчилар, агар бирор масалада якдил бўлишса, фақатгина натижаларнинг зиддиятли эканини баҳолашда бир фикрдан чиқишмоқда? Гўёки улар бордек, аммо гўёки йўқдек ҳам — ҳамма нарса аввалгидек қолди.

Бир томондан, «ҳурмат, адолат, тенглик» асосида «стратегик барқарорлик» мавзусини шакллантирувчи яраштирувчи баёнотлар ва формулалар янгради. Иккинчи томондан эса — Эрон атрофидаги ўйинлар давом этмоқда. Ташқи ишлар вазири Аббос Арақчи, Миллий хавфсизлик олий кенгаши котиби генерал Моҳсен Ризоий ортидан, Хитой раҳбарининг ташрифи куни БМТ минбаридан Вашингтонга амалий ультиматум қўйди: ҳамма жойда, жумладан Ливан ва Яманда ўт очишни тўхтатиш, активларни «музлатишдан чиқариш», денгиз блокадасини олиб ташлаш. АҚШ Президенти Дональд Трамп буни «ҳали қабул қилинмаган» қарорга — Эронни «йўқ қилиш» ёки унинг қаршисида «таслим бўлиш»га таяниб рад этмоқда. Шу билан бирга, профессионал америкашунослар «йўқ қилиш»ни бир маънода ядровий қурол қўллаш деб талқин қилишмоқда, чунки ер остида чуқур яширилган нарсани йўқ қилишнинг бошқа йўли йўқ.

Профессионал хитойшунослар эса, ўз навбатида, айнан Си Цзиньпиннинг АҚШга ташрифи арафасида Баб ал-Мандабда ҳусийларнинг блицкриг уюштиргани шиа Қаршилик кўрсатиш ўқида ҳақиқий қарор қабул қилиш маркази қаерда эканини кўрсатувчи далил эканига ишора қилмоқдалар. Ва Трамп «калит» Пекинда эканини тушуниб, Саудия валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмоннинг ҳусийларга қарши қўшилиш ҳақидаги илтимосига жавоб беришга таваккал қилмаяпти. Ваҳоланки, ҳусийлар, Ар-Риёддан фарқли ўлароқ, Вашингтонга Қизил денгиз акваториясида хавфсизлик кафолатларини берган.

Бунга ўша Ризоийнинг аниқлаштиришини ҳам қўшамиз: Баб ал-Мандаб бўғозининг Ормуз бўғози ортидан ёпилиши амалда Сувайш каналини ҳам фалаж қилади; сўнгра олий ҳокимиятга яқин бўлган юқори мартабали эронлик генерал навбатдаги нишон Гибралтар бўлиши мумкинлигига шаъма қилади. Ва яқинда Испаниянинг Сеута шаҳрида юз берган мигрантлар инқирозининг ушбу истиқбол билан боғлиқлиги ҳақида маълумот сизиб чиқишини таъминлайди ёки бунга даъво қилади. Бу орада экспертлар ҳамжамиятида бу инқироз аллақачон Трампнинг Испания бош вазири Санчеснинг исёнига қарши фитнаси сифатида баҳоланиб, ҳисобдан чиқарилган эди. Шошилибдими?

Хулоса, аслида, битта: Хитой-АҚШ олий даражадаги музокараларининг битта эмас, камида иккита таги (ёки иккита қатлами) бор. Биринчи, кўриниб турган қатламда — Хитой Бош вазири ўринбосари Хэ Лифэн ва АҚШ Молия вазири Бессентнинг Нью-Йоркдаги маслаҳатлашувлари муваффақиятсизликка учрагани бутун дунёга тарқалди: «икки мораторий» формуласи бўйича — АҚШ тарифларига ва Хитойнинг нодир металлар соҳасидаги экспорт эмбаргосига доир савдо сулҳи барбод бўлди. Уни фақат икки ойга, 10 январгача узайтиришди ва шу вақт ичида келишиб олишга умид қилишмоқда. Аммо бу келишув имзоланган Пусандан бери бир йил етмаган бўлса, бундай ҳисоб-китоб нимага асосланган?

Ва мана шу ерда, фараз қилайлик, вазиятнинг иккинчи қатлами ўйинга киради. Раис Си ва Президент Трамп келишувларининг саккиз плюс битта банди — анча батафсил, аммо энг муҳими иккита бандда. Бу Хитой ва АҚШнинг бўлажак 18–19 ноябрда Шэньчжэндаги ОТИҲ (АТЭС) ва 14–15 декабрда Майамидаги «йигирмалик» (G20) саммитларини ўтказишда бир-бирини ўзаро қўллаб-қувватлашга розилигидир. Шунингдек, ҳар икки тадбирга ташриф буюриб, Хитойда ҳам, АҚШда ҳам учрашиш бўйича ўзаро ниятдир. Россия омилини ҳам ҳисобга олсак, бу мисли кўрилмаган динамикадир. Президент Владимир Путин яқинда журналистларга, агар Россиядаги вазият йўл қўйса, Шэньчжэнга боришини айтди, унинг матбуот котиби Дмитрий Песков эса Майамига эҳтимолий сафар борасида ҳам позиция аслида худди шундай эканини аниқлаштирди: таклиф учун Америка томонига миннатдорчилик билдирамиз, кўриб чиқамиз ва ўрганамиз. Бундай чала айтилган гаплар одатда тақдирсоз бурилишлар учун хос бўлиб, бунда омадни ҳуркитиб юборишдан қўрқиб, аниқликдан қочишади ва «ярим жумбоқлар» билан гапира бошлашади.

«8+1»нинг учинчи қоидаси ҳам борки, уни вазиятга тўлиқ ойдинлик киритмаса-да, йўналиш кўрсатувчи деб ҳисоблаш мумкин. Хитой ва АҚШ ядро қуролини тарқатмаслик режими бўйича ўзаро мажбуриятларга рози бўлишди ва халқаро сувларда транзит учун тўлов ундирилишига қарши чиқишди. Бу нима ҳақида, айниқса охиргиси? Бу шу ҳақдаки, агар «big deal» (катта келишув) муваффақиятли амалга ошса, Пекин Трампнинг шунга ўхшаш вазминлиги эвазига Эрон омилини «ўз зиммасига» олади.

Яна бир бор — саналар бўйича. АҚШдаги сайловлар, ундан кейин Трамп Эронга ядровий эскалация билан таҳдид қилмоқда — 3 ноябрь; Шэньчжэнь — 18 ноябрь; улар орасидаги икки ҳафта ҳамма нарса ҳал бўладиган ҳақиқат лаҳзасидек кўринади. Агар АҚШ зарба берса — келишув барбод бўлади; агар улар Эрондан «чекинишса» (бунга уларга 27 октябрдаги Исроил сайловлари ёрдам бериши мумкин, агар улар яқинда БМТда шарманда бўлган ва ҳатто Трамп томонидан қабул қилинмаган Нетаньяху режимини кўмса) — бу Хитойда уч томонлама саммит бўлишини англатади.

Муаллиф ушбу сатрларда жаҳон инқирозидан чиқишнинг энг ишончли йўли сифатида тилга олган «Глобал учлик», Трамп боришга таваккал қилмаган Москва ва Пекиндаги ўтган йилги Ғалаба юбилейларига узоқ яқинлашиш давридан бери, бугун Америка раҳбари учун ягона чиқиш йўлига айланмоқда. Ва тушуниш керакки, бундай миқёсдаги тарихий бурилишларда қарорлар коллектив парда ортидаги «инстанциялар» томонидан қабул қилинади, аммо ўзбошимчалик билан эмас, балки ҳақиқий кураш натижаларига кўра. «Инстанциялар» ушбу натижаларни қайд этади ва амалга ошириш сценарийсини чизади. Шундан сўнг уларни воқеаларнинг назоратсиз ривожланишига қараганда камроқ йўқотишлар билан ҳаётга татбиқ этадилар. Ушбу муайян ҳолатда бундай қарорнинг белгиси — 3-18 ноябрь оралиғида «Кариб» даражасидаги мисли кўрилмаган эскалация ва Шэньчжэнда «катта учлик»нинг ҳадли қарорларини тайёрлаш ўртасидаги танловдир, агар улар амалга ошса, кейин Майамидаги янги учрашувда аниқлаштирилади ва амалиётга кўчирилади.

Биринчи вариант — одамларнинг эмас, балки бутун бошли институтларнинг бўлинишини акс эттирувчи глобал коммуникацияларнинг кўринадиган эмас, балки соядаги инфратузилмасининг вайрон бўлишидир. Иккинчи вариант эса «янги Кариб» Рубиконини енгиб ўтишга йўл очади, бироқ элиталардаги бўлиниш бундан ҳеч қаерга йўқолмайди: шунчаки унинг ташкилотчиларининг мағлубияти қайд этилади ва улар соядаги қарорларга аввалгидек таъсир кўрсата олмайдиган даражага тушиб кетадилар. Гап, албатта, доимо ва ҳаммага «ёмонлик қилувчи инглиз аёли» ҳақида бормоқда, у империявий (!) позициялардан туриб, океан ортидаги инглиз-саксон марказига деярли очиқ исённи ҳали апрель ойида Карлнинг ташрифи ва унинг АҚШ Конгрессидаги «ҳаддан ошган» чиқиши билан эълон қилган эди. Яқин Шарқ инқирозида эса «инглиз аёли» Сайкс — Пико (1916 й.) императивлари йўналишида Америка манфаатларига қарши очиқчасига ўйнамоқда — акс ҳолда Британиянинг «проксиси» бўлган Уммоннинг Эрон билан келишуви нимани англатади? Бунинг учун Лондонга Трампнинг Дублиндан жавоби учиб келди, у Британия автономияларида сепаратистларнинг ҳокимиятга келишидан руҳланиб, Ирландиянинг Ольстер билан бирлашишига чақирди.

Энг муҳим ва қизиқарли савол: нега бундан бир йил олдин Трамп «учлик»дан моховдан қочгандек қочар эди, энди эса бу у учун, бизнинг таърифимизча, — «ягона чиқиш йўли» бўлиб қолди? Жуда оддий. «Инстанциялар» Трампга на Москва, на Пекин йўналишида яшил чироқ ёқишмаган эди, биринчидан, чунки бу уларнинг услубига зид эди: фашизм, нацизм ва милитаризмнинг мағлубияти уларда реваншистик ҳис-туйғулар ва амбицияларнинг портлаши билан бирга жиғилдон қайнашини келтириб чиқаради. Иккинчидан, ва бу асосий сабаб, Америка раҳбарининг Евроосиёнинг исталган бош пойтахтидаги тантаналарда пайдо бўлиши Ғарбнинг глобал ҳукмронлиги лойиҳасини якунлар ва унинг остига йўғон чизиқ тортар эди.

«Инстанциялар» элиталари эса бу вақтда шошилинч равишда, трампизмга қарши кураш тўлқинида, Канадада ҳокимият тепасига чуқур «инстанциялар»нинг «оммавий спикери» Марк Карнини, ушбу глобалист кўпқиррали шахсни олиб келишган янги лойиҳавий муқобил устида бош қотиришаётган эди. Goldman Sachs «уясининг полапони», Канада ва Англия банкларининг (ФРТ назорат акциядори) собиқ директори. Базелдаги Халқаро ҳисоб-китоблар банки ва у орқали «йигирмалик» билан чамбарчас боғлиқ бўлган банкирларнинг «Ўттизлик гуруҳи» собиқ аъзоси. БМТнинг иқлим бўйича собиқ махсус вакили — «инстанциялар» томонидан илгари сурилган асосий «инклюзив» фирибгарликлардан бири. Инклюзив капитализм бўйича кенгаш ижроия қўмитасининг собиқ аъзоси — Ватиканнинг Ротшильдлар билан ушбу «ўзаро яқин давраси». Сиёсий оғир вазнли шахс, унинг ёнида Ғарб оммавий сиёсатида Марио Драги ёки Ларри Финк каби саноқли кишилар туради, аммо унинг ўрнига бу ролга қўядиган бошқа ҳеч ким йўқ, ҳеч бўлмаганда реал вақт режимида.

Январь ойида Карни Давосда чиқиш қилиб, Клаус Швабнинг истеъфоси фонида Жаҳон иқтисодий форумининг Ғарб лойиҳавий иерархиясидаги янги ролини белгилаб берди. У томонидан илгари сурилган «ўрта давлатлар»нинг антисупердавлат альянси концепциясининг векторини, кейинчалик Канаданинг ўз раҳбарлиги остида ИИга ассоциацияланган аъзолиги режаси билан расмийлаштирилган Карни, НАТОни Киев иштирокидаги янги блокка — YES стратегияси деб аталувчи «Ялта-Европа» альянсига қайта расмийлаштиришга қаратди. Ташкилотчиси украиналик олигарх, собиқ президент Кучманинг куёви Пинчук бўлган тегишли саммитлар 2004 йилдан бери Ялтада ўтказиб келинар эди, унутилмас 2014 йилда эса, Қрим ўз она бағрига қайтганидан кейин, «вақтинчалик» Киевда қўним топди. Яқинда бўлиб ўтган шундай саммитдан қайтаётган глобалистлар гуруҳи — Жонсон, Петреус, Бильд, Писториус ва бошқалар — чегара яқинидаги Ягодин станцияси ҳудудида Россия зарбаси остида қолишига сал қолди. Бу Польша бош вазири Тускда кучли истерик хуружни келтириб чиқарди, у ИИдаги ўз раислиги тажрибасидан «шамол қаердан эсаётганини» тушунар эди. Экспертлар ушбу ҳодисани Ғарб элиталарига Россиянинг «сигнали» сифатида талқин қилиб, унинг хавотирларини бир овоздан тасдиқладилар.

ИИ ва Канаданинг YES-альянси нимага интилаётганини бошқа бир юқори мартабали Польша мулозими — ТИВ раҳбари Сикорский очиб берди, миш-мишларга кўра, у ҳам ўша бахтсиз поездда бўлган. Апрель ойида Карнининг январь ойидаги ташаббусини аниқлаштириб, у гап «глобал учлик»да Россияни Европа билан алмаштириш ҳақида кетаётганини тушунтирди. Ушбу лойиҳа доирасида Зеленскийнинг Россия НПЗларига зарбаларни кучайтириш билан боғлиқ авантюраси тузилган эди. Бу авантюра барбод бўлиб, олдинда Путин, Си Цзиньпин ва Трамп иштирокидаги Шэньчжэнь ва Майами кўрина бошлаганда, Карнининг иккинчи «бенефиси» бўлиб ўтди — бу сафар 16 сентябрда Страсбургда, у ерда «Урсула хола» ИИнинг аҳволи ҳақида ҳисобот бераётган эди. Янги альянс контурларини белгилаб, Канада бош вазири ҳаммани октябрь охирида, АҚШдаги сайловлар арафасида, Монреалдаги ИИ — Канада саммитига ҳамма нарсани расмийлаштириш учун таклиф қилди.

Ва мана шу ерда Трамп ҳақиқий қийин аҳволда қолди. Энди танлов Москва ва Пекин ўртасида эмас, балки «глобал учлик»даги ўрин ёки чуқур Ғарб периферияси ўртасида эди. Ва охирги ҳолатда АҚШ бундай учликка Канада-Европа, яъни Британия протекторати остида киради, бунинг устига ўз парчаланишининг катта истиқболи билан. Страсбург билан бир вақтда «сиёсий Ғарб» Си Цзиньпиннинг АҚШга ташрифи барбод бўлгани ҳақида миш-мишларни тарқата бошлади ва баҳона сифатида турли хил сабабларни ўйлаб топди. Биз гапни бошлаган Хитой-АҚШ музокараларини баҳолашдаги бугунги қарама-қаршиликлар — бу Лондоннинг «Карни кликаси» содир бўлаётган воқеаларни англаб етишга уринишидир. Ва сўнгги кучлари билан «катта учлик»нинг Шэньчжэнда йиғилишига тўсқинлик қилишдир. Биз шу муносабат билан ҳар қандай, энг кутилмаган ва хавфли провокацияларни истисно қилмаган бўлардик, улар орасида Яқин Шарқда тўсатдан янги портлаш ва эскалация — энг кутиладиган вариантлардан биридир. Ва шу муносабат билан бир савол туғилади, унинг долзарблиги англаб етилмоқда, аммо уни овоз чиқариб айтиш қўрқинчли. Агар Трамп Эронни «йўқ қилиш»ни истисно қилмаса (ҳатто бу ахборот ниқоби остидаги операция бўлса ҳам, бу таҳдидни ушлаб олиб, амалга оширадиган ва кейин жавобгарликни Трампга юклайдиган одамлар бор), демократларга эса, айниқса Обама кланидан бўлганларга, янги YES-конфигурациясида жой аллақачон банд қилиб қўйилган бўлса, АҚШда ядровий қарорларни айнан ким қабул қилади?

Афтидан, айнан шу кузнинг ҳал қилувчи бўлиш учун барча имкониятлари бор. Бу ундан кейин ҳеч нарса содир бўлмайди дегани эмас — содир бўлади ва кўп нарса бўлади. Аммо қатъий равишда кўз ўнгимизда қилинаётган танлов доирасида, фақат буни ҳамма ҳам кўра олмаяпти. Зеро, синергетика таъкидлаганидек, жараён фақат бевосита бифуркация нуқтасидагина бошқариб бўлмайдиган бўлади.