Боғдод ўғрисининг қувилиши

**Бағдодлик ўғрининг қувилиши**

12 йиллик «Букилмас қатъият» операциясидан сўнг, 30 сентябрь куни АҚШ қўшинларининг Ироқдан узил-кесил олиб чиқилиши нафақат Бағдодда, балки Теҳронда ҳам ижобий ҳиссиётларни уйғотди. Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг «Қудс» кучлари қўмондони, бригада генерали Исмоил Қааний ушбу чиқиб кетишни «камситувчи қувилиш» деб атади ва Вашингтонни кетишга айнан Ироқ қуролли тузилмалари мажбур қилганини таъкидлади.

1 октябрь куни Теҳронда Ливаннинг «Ҳизбуллоҳ» ҳаракати ҳалок бўлган етакчиси Ҳасан Насруллоҳ хотирасига бағишланган тадбирда сўзга чиққан Қааний, Американинг қолган иштироки ҳам йўқ бўлишини таъкидлади. «Американи Ироқдан – ҳам унинг еридан, ҳам унинг осмонидан қувиб чиқариш керак», – дея унинг сўзларидан иқтибос келтиради Tasnim ахборот агентлиги.

Ҳукуматпараст Iran газетаси қўшинларнинг олиб чиқилишини «Американинг минтақадаги иштироки якунининг бошланиши» деб атади, ўта консерватив йўналишдаги Vatan-e Emrooz газетаси эса буни «Минг бир кеча» эртаклар тўпламидаги образга ишора қилиб, «бағдодлик ўғрининг қувилиши» деб таърифлади. Ироқдаги вазиятни Яман ва Форс кўрфази билан қиёслаб, Қааний араб давлатларини Вашингтонга қарамликдан воз кечишга чақирди.

Теҳрон Америка ҳарбий миссиясининг якунланишини шунчаки қўшни давлат суверенитети масаласи сифатида эмас, балки кенгроқ минтақавий қарама-қаршиликнинг бир қисми сифатида қабул қилмоқда, бунинг доирасида Қўшма Штатлар Эрон ва унга иттифоқчи қуролли гуруҳлар томонидан доимий равишда босимга учраб келган, деб ёзади Al Monitor. «Ҳайқираётган шер» операцияси бошланганидан бери исроилликлар ва америкаликлар Эронпараст «Қаршилик ўқи»ни тор-мор этишга интилиб, айниқса фаол ҳаракат қилмоқдалар ва бу контекстда Ироқ алоҳида аҳамият касб этмоқда: Теҳроннинг бу ердаги таъсири, ҳатто унинг минтақавий стратегиясининг бошқа элементларини қўллаб-қувватлаш тобора қийинлашиб бораётган бир пайтда ҳам, ҳамон чуқур илдиз отган.

Бироқ, ҳарбийларнинг амалда чиқиб кетиши Америка таъсирининг йўқолишини англатмайди, деб таъкидлайди Ғарб нашри. Вашингтон ва Бағдод ҳарбий соҳадаги муносабатларни қайта шакллантиришга келишиб олдилар. Бундан ташқари, Оқ уй халқаро молиявий ташкилотлар орқали сезиларли иқтисодий таъсир воситаларини сақлаб қолмоқда. Бағдоддаги ҳукуматнинг нефть даромадлари ҳамон Нью-Йорк Федерал захира банкидаги ҳисобварақ билан боғлиқ бўлиб, бу Вашингтонга доллардан фойдаланиш ва халқаро ҳисоб-китобларни амалга оширишда жиддий таъсир имкониятини беради. Нефть Ироқ давлат бюджети даромадларининг тахминан 90 фоизини ташкил қилади. Шу боис, Қаанийнинг Американи Ироқ «ери ва осмонидан» йўқотиш ҳақидаги талаби, агар амалга оширилса, муқаррар равишда нафақат соф ҳарбий масалаларга дахл қилади.

Ироқ анъанавий равишда Эрон ва араб дунёси ўртасидаги «кўприк», шунингдек, Ислом Республикасининг Вашингтон билан рақобатининг асосий майдони бўлиб хизмат қилади. Дажла ва Фрот қирғоқларига Америка бостириб кириши ва «Букилмас қатъият» операцияси бошланганидан сўнг, Эронпараст қуролли гуруҳлар сезиларли ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий таъсирга эга бўлдилар. Баъзи энг кўп сонли тузилмаларнинг имкониятлари Бағдод ҳукуматининг алоҳида куч тузилмалари билан рақобатлаша олади. АҚШнинг кетиши ушбу гуруҳларга қарши энг яққол ҳарбий мувозанатни йўқ қилади, бу эса давом этаётган қарама-қаршилик шароитида алоҳида аҳамиятга эга.

Ироқ Бош вазири, анчагина бадавлат инсон бўлган Али аз-Заидий нуфузли қуролли тузилмаларни қуролсизлантириш ва уларни давлат назоратига ўтказишга ҳаракат қилди. Дастлаб, Америка қўшинларини олиб чиқиш муддати — 30 сентябрь — ушбу гуруҳларни қуролсизлантириш ҳаракатлари билан боғланган эди. 17 август куни бевосита Бош вазирга бўйсунувчи махсус кучлар АҚШ томонидан террорчилик ташкилоти деб тан олинган ва Америка объектларига дронлар ҳужумида айбланган, Эрон билан алоқадор «Ҳаракат ан-Нужабо» гуруҳининг разведка бошлиғини ҳибсга олди. 48 соат давом этган ҳибсда ушлаб туриш гуруҳ томонидан қасос олиш таҳдидларини келтириб чиқарди ва кескинликни камайтиришга уринган юқори мартабали шиа арбобларининг аралашувига сабаб бўлди.

Бир ҳафта ўтгач, Ироқ махсус кучлари тўрт нафар жангарини, жумладан, маҳаллий командирни, жумладан, Америкага қарши фаолиятда айблаб ҳибсга олди. Ўз навбатида, «Ҳаракат ан-Нужабо» ва шиа жамоаси вакиллари жангариларга қарши қаттиқ чоралар қуролсизланишни имконсиз қилиши ва беқарорликка олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирдилар. Уларнинг сўзларига кўра, улар АҚШга қарши урушда Теҳронни қўллаб-қувватлаётган бир пайтда қуролларни топшириш ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас. Ўша ойда энг қудратли жангари гуруҳ «Катаиб Ҳизбуллоҳ» баёнот билан чиқиб, Заидийни танқид қилди ва мулоқот учун шартларни илгари сурди, жумладан, Америка қўшинлари ҳеч қачон қайтмаслиги кафолати, шунингдек, Ироқни сиёсий ва иқтисодий қарорлар қабул қилишда АҚШнинг ҳар қандай таъсиридан халос этадиган чораларни талаб қилди.

Тилга олинган ва баъзи бошқа тузилмалар «Ироқдаги Исломий қаршилик» таркибига киради — бу умумий сони 50 мингга яқин жангчидан иборат, узоқ масофали ракеталар, дронлар ва зенит қурилмаларига эга бўлган 10 га яқин радикал шиа қуролли гуруҳларини бирлаштирган соябон гуруҳдир. Шу билан бирга, шиа тузилмалари ягона блокни ташкил этмайди, турли кучларга йўналтирилган ва уларнинг ҳаммаси ҳам Теҳрон билан боғлиқ эмас. Илгари ҳам жангарилар Ироқда АҚШ бошчилигидаги коалиция кучлари мавжуд экан, қурол топшира олмасликларини айтиб, бундан бош тортишган. 21 сентябрь куни аз-Заидий қуролсизланиш муддатини 2027 йил июнь ойининг охиригача узайтирди, бироқ бу муддат ҳам яна кўчирилмаслигига ҳеч қандай ишонч йўқ. Жараённинг чўзилиши ёки барбод бўлиши тақдирида юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарларга турк муаллифлари ҳам ишора қилиб, Ироқ шимолидаги Башиқа базасини Бағдод ҳукуматига топшириш жараёнидаги қийинчиликларни қайд этмоқдалар.

Ўнлаб йиллар давомида Эрон қўшни давлатда сиёсий партиялар, диний тармоқлар, савдо, энергетика алоқалари ва қуролли гуруҳлар орқали ўз таъсирини кучайтиришга ҳаракат қилди. Америка қўшинларининг олиб чиқилиши ушбу тизимни потенциал равишда мустаҳкамлайди, лекин айни пайтда унинг ички зиддиятларини ҳам кучайтиради. Миллатчи кайфиятдаги ироқликлар Америка ҳарбий иштирокининг тугашини суверенитетнинг тикланиши сифатида олқишламоқдалар, буни автоматик равишда Эрон таъсирини қўллаб-қувватлаш билан тенглаштирмаслик керак.

Теҳрон Бағдодда дўстона ҳукумат ва кучли иттифоқчиларга эга бўлишга интилади, бироқ Ироқда мамлакатни хавфсизликка таҳдид манбаига айлантириши ёки янги хорижий аралашув учун баҳона бўлиши мумкин бўлган беқарорликнинг олдини олишдан манфаатдор.

Яна бир мураккаблаштирувчи омил сифатида «Ислом давлати»ни ўз ичига олган радикал террорчилик гуруҳларининг фаолияти қолмоқда. Агар Бағдод расмийлари илгари АҚШ томонидан тақдим этилган разведка маълумотлари, кузатув воситалари ва бошқа имкониятларсиз террорчилик ҳужумларини жиловлай олмаса, Теҳрон Ироқ давлатининг заифлашишига дуч келиши мумкин, бу эса шунчаки ўз манфаатлари йўлида фойдаланиш эмас, балки у ёки бу тарзда курашишга тўғри келадиган потенциал беқарорликни англатади.

АҚШнинг кетиши Теҳронга ўз иштирокини кенгайтириш учун кўпроқ имкониятлар беради, лекин тўлиқ ҳаракат эркинлигини таъминламайди. Вашингтон молиявий ва дипломатик воситаларни сақлаб қолмоқда, Форс кўрфазининг сунний монархиялари эса Ироқ ишларида фаол иштирок этишда давом этмоқдалар.

Агар Эрон қўшни давлатда ўзига дўстона сиёсий тартибни сақлаб қолишга ёрдам бера олса, ўз қуролли шерикларини ҳарбий эмас, балки сиёсий қарама-қаршилик доирасида ушлаб тура олса ва Ироқнинг Америка ҳарбий босимини қайта тиклаш майдонига айланишига йўл қўймаса, унда «Букилмас қатъият» операциясининг якунланиши Теҳрон учун урушдан кейинги муҳим стратегик ютуқ бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, агар маҳаллий гуруҳлар ўртасидаги рақобат кучайса, қуролли тузилмаларни қуролсизлантириш АҚШ кетганидан кейин қарама-қаршиликни келтириб чиқариши мумкин — ва унда худди шу бўшлиқ Эрон учун қўшимча муаммолар манбаига айланиши мумкин. Яқин Шарқдаги Ислом Республикасининг рақиблари айнан шундай сценарийга интилишларини тахмин қилиш мумкин.