БИШКЕКДАГИ ШАНХАЙ ҲАМКОРЛИК ТАШКИЛОТИ САММИТИДА: ТУРКИЙ ТИЛДАГИ МУЛОҚОТДАН КЎП ҚУТБЛИ ДУНЁГАЧА

**БИШКЕКДАГИ ШАНХАЙ ҲАМКОРЛИК ТАШКИЛОТИ САММИТИДА: ТУРК ТИЛИДАГИ МУЛОҚОТДАН КЎП ҚУТБЛИ ДУНЁГАЧА**

Қирғизистон пойтахти Бишкек шаҳрида бўлиб ўтган ШҲТ саммитида Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиев ва Эрон Ислом Республикаси Президенти Масъуд Пезешкиан ўртасидаги қисқа «сув мулоқоти» рамзий, аммо жуда маъноли лаҳза сифатида баҳоланиши мумкин, айниқса икки етакчи таржимонсиз, туркий шеваларда мулоқот қилгани сабабли.

Алиевнинг Пезешкиан олдида турган грузин сувига ишора қилиб, Озарбайжоннинг Қорабоғ минтақасида ишлаб чиқариладиган «Истису» сувини таклиф қилиши ва Пезешкианнинг худди шу тилда берган ҳазиломуз жавоби сиёсий музокаралардан ташқари, дунёга муҳим бир мактуб сифатида кўрилиши мумкин, чунки бу Озарбайжон турклари ва Эрон аҳолисининг катта қисмини ташкил этувчи Эрон турклари ўртасидаги биродарлик ришталарини ифодалайди. Шу билан бирга, Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиевнинг Эрон Ислом Республикаси Президенти Масъуд Пезешкианга Қорабоғ минтақасида ишлаб чиқарилган «Истису» сувини турк тилида таклиф қилиши Президент Илҳом Алиевнинг Президент Масъуд Пезешкианга йўллаган нозик ишораси сифатида ҳам талқин қилиниши мумкин. Президент Масъуд Пезешкианнинг турк тилида, самимий тана тили билан берган жавоби эса Алиев томонидан йўлланган мактубга ижобий жавоб сифатида баҳоланиши мумкин.

Бундан ташқари, Пезешкианнинг Эрон ижтимоий ҳаётида ва сиёсий мулоқотларида турк тилидан тез-тез фойдаланиши ҳамда халқаро саммитда туркча гапириши Эроннинг муҳим қисмини ташкил этувчи Эрон туркларининг маданий кимлиги борасида эътиборга лойиқ ишора сифатида ажралиб туради, шу билан бирга, бу шунчаки дипломатик одоб лаҳзаси эмаслигини ҳам англатади.

Икки етакчи ўртасидаги ушбу табиий мулоқот Озарбайжон ва Эрон ўртасида сўнгги пайтларда чегара хавфсизлиги, транспорт, энергетика ва минтақавий барқарорлик масалаларида янада фаоллашган мулоқотнинг инсоний ва маданий асосларини мустаҳкамловчи тасвирни яратди. Бу мулоқот икки қўшни давлат ўртасида сўнгги пайтларда алмашилган энг муҳим мактуб сифатида ҳам баҳоланиши мумкин.

Шу сабабли, бир неча сониялик «сув суҳбати» турк тилининг минтақадаги барқарорликка қўшган ҳиссаси нуқтаи назаридан Бишкек саммитининг энг диққатга сазовор рамзий маъноларидан бирига айланди.

Қирғизистоннинг Бишкек шаҳрида бўлиб ўтган Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) Давлат раҳбарлари кенгаши йиғилишидан олинган яна бир эътиборга лойиқ мактуб — саммит сессиялари оралиғида Президент Режеп Таййип Эрдоған, Россия Президенти Владимир Путин ва Беларусь Президенти Александр Лукашенко ўртасидаги самимий ва норасмий суҳбат бўлди.

Саммит давомида Президент Режеп Таййип Эрдоған, Россия Президенти Владимир Путин ва Беларусь Президенти Александр Лукашенконинг илиқ тасвирлари ўз-ўзидан мажбурий дипломатик натижа бермаса-да, Туркиянинг халқаро майдондаги тинчликсевар ва кўп қиррали ташқи сиёсатида воситачилик ролини кўрсатувчи муҳим ишора сифатида ўқилиши мумкин. Бу мактуб Туркиянинг турли куч марказлари билан алоқа каналларини очиқ тутаётганини кўрсатувчи рамзий алоқа сифатида ҳам қимматлидир. Шу боис, ушбу вазият Туркиянинг НАТОга аъзолиги ва Ғарб билан муносабатлари узилишини англатмайди, балки Анқаранинг ўзгараётган халқаро тизимда мавжуд иттифоқчилик муносабатларини янги блок танлови билан алмаштирмасдан, ШҲТ сиёсати орқали кўп қиррали дипломатия ва иқтисодий алоқаларни кенгайтиришга бўлган интилиши сифатида ҳам баҳоланиши мумкин.

Бишкек саммитининг энг муҳим жиҳатларидан бири шундаки, ШҲТнинг хавфсизликка йўналтирилган бошланғич нуқтаси аста-секин иқтисодий ва технологик ҳамкорликнинг кенгроқ кун тартибига йўналтирилмоқда. Ташкилотнинг расмий баёнотига кўра, саммитда сиёсат ва хавфсизлик билан бир қаторда савдо, инвестициялар, энергетика, саноат, атроф-муҳит, туризм ва янги технологиялар муҳокама қилингани хабар қилинди. Йиғилиш якунида 28 та ҳужжатнинг қабул қилиниши ва ШҲТ Котибияти билан Африка иттифоқи комиссияси ўртасида Ўзаро англашув меморандумини имзолаш тўғрисидаги қарор Ташкилотнинг нафақат Евроосиё ичидаги ҳамкорлигини, балки ташқи алоқаларини ҳам кенгайтириш истагини кўрсатади.

Саммитда Хитойнинг ёндашуви иқтисодий нуқтаи назардан ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. Си Цзиньпин ШҲТ давлатлари ўртасида нафақат савдо ва инвестициялар, балки транспорт, энергетика ресурслари, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, яшил саноат ва яшил тоғ-кон саноати соҳаларида ҳам ҳамкорликни кенгайтиришни таклиф қилгани аён. Хитой, шунингдек, ШҲТ давлатлари билан сунъий интеллектни қўллаш бўйича халқаро ҳамкорлик марказини ташкил этишини ва Хитойнинг Тяньцзинь порт шаҳрида Хитой-ШҲТ порт иқтисодий ҳамкорлик марказини яратишини эълон қилди. Бу ёндашув ШҲТнинг иқтисодий кун тартиби хомашё ва савдо оқимлари билан чекланиб қолмай, юқори технологиялар, рақамлаштириш ва янги саноат занжирлари томон ҳаракат қилаётганини кўрсатади. Бундан ташқари, Қирғизистон ва Хитой ўртасида инвестициялар, транспорт ва божхона соҳаларида муҳим келишувлар имзоланди, Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўлини ривожлантириш, чегара ўтиш жойларини модернизация қилиш ва савдони осонлаштириш асосий эътибор қаратилган йўналишлардан бўлди. Бу вазият Туркистон (Марказий Осиё) Хитойга йўналтирилган транспорт ва савдо тармоқлари билан тобора кўпроқ интеграциялашиб бораётганини кўрсатади.

Саммит доирасидаги бошқа муҳим учрашувлар қаторида Озарбайжон ва Арманистон ўртасидаги алоқалар ажралиб туради. Бишкекда Президент Илҳом Алиев ва Арманистон Бош вазири Никол Пашинян ўртасида бўлиб ўтган учрашувда тинчлик шартномаси матнини парафлаш жараёни ва 2025 йилда Вашингтонда имзоланган қўшма декларация муҳокама қилинди, Озарбайжондан Арманистонга нефть маҳсулотлари экспорт қилиниши, учинчи давлатлардан келаётган ғалла ва бошқа товарларнинг Озарбайжон орқали Арманистонга транзити ҳамда икки давлат ўртасидаги савдо алоқаларининг ривожланиши тинчликнинг иқтисодий натижалари сифатида баҳоланиши мумкин. Бундан ташқари, «Трампнинг халқаро тинчлик ва фаровонлик йўли (TRIPP)» доирасида боғланиш лойиҳаларини амалга ошириш кун тартибига олиб чиқилди ва бу ўзгаришлар Кавказ ва Туркистон (Марказий Осиё) ўртасидаги транспорт йўлаклари нафақат геосиёсий, балки тижорий масала сифатида ҳам аҳамият касб этганини кўрсатади.

Шу билан бирга, Бишкек саммитининг хавфсизлик жиҳати саммит давомида ШҲТ аъзоси Эрон ва АҚШ ўртасидаги янгиланган тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашув соясида қолгани кузатилди. Америка Қўшма Штатларининг Эронга қилган ҳарбий ҳужумидан сўнг, Эроннинг АҚШ базаларига ракета ҳужумлари саммитнинг «кўп қутбли дунё» ва минтақавий хавфсизлик ҳақидаги мактубларига тўғри келиши АҚШнинг саммитга йўллаган умумий мактуби сифатида ўқилиши мумкин. Булар билан бир қаторда, Россия ва Хитойнинг Эронга қарши ҳужумларни қоралаш билан чеклангани ШҲТ сиёсий бирдамлик механизми бўлиб қолишини ва тўғридан-тўғри ҳарбий хавфсизлик кафолатига айланмаслигини кўрсатувчи омил сифатида ҳам талқин қилиниши мумкин. Шу боис, Бишкек саммити пайтида АҚШнинг Эронга қилган ҳужуми ва Россия ҳамда Хитойнинг ушбу ҳужумга қораловчи жавоби ШҲТ самарадорлиги келажакда қайси йўналишда ривожланишини кўрсатиш жиҳатидан ҳам муҳимдир.

Ушбу барча ўзгаришлар билан бир қаторда, Ормуз бўғозидаги беқарорлик нефть ташиш ва энергия нархларига тўғридан-тўғри босим ўтказаётган бўлса, бу Евроосиё давлатларини муқобил қуруқлик ва темир йўл йўналишлари хавфсизлиги ҳақида жиддийроқ ўйлашга мажбур қилаётгани кузатилмоқда. Шу сабабли, Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли, Туркистондаги (Марказий Осиё) транспорт тармоқлари ва Кавказ орқали ривожланаётган янги алоқалар нафақат ривожланиш лойиҳалари, балки энергетика ва таъминот занжири хавфларига қарши стратегик воситалар сифатида ҳам аҳамият касб этаётгани эътиборга лойиқдир.

Хулоса қилиб айтганда, агар Бишкек саммитига қисқача баҳо бериладиган бўлса, ШҲТ классик маънодаги НАТО каби ҳарбий иттифоққа айланишдан кўра, турли сиёсий тизимлар ва иқтисодий манфаатларни бир том остида бирлаштирган кўп қиррали Евроосиё платформасига айланиш сари бораётгани кузатилади. Саммит давомида Эрдоған, Путин ва Лукашенко ўртасидаги норасмий алоқалар яратган тасвир ҳам ушбу кенгаяётган дипломатик маконнинг рамзларидан бири сифатида ўқилиши мумкин. Келаси даврда ШҲТнинг вазни нафақат унга аъзо давлатларнинг иқтисодий ҳажми, балки транспорт, энергетика, технология ва савдо соҳаларида қабул қилган қарорларини қанчалик аниқ ва барқарор механизмларга айлантира олиши билан белгиланиши аниқ.