Қорақумда қуёш чиқмоқда
Токио нейтрал Ашхободга ишонч билдирмоқда. Япония ва Туркманистон ҳамкорликни анъанавий газ-кимё соҳасидан ташқарига олиб чиқмоқда
**Қорақумда қуёш чиқмоқда**
Токио ва Ашхобод иқтисодий ҳамкорлик бўйича қўшма қўмиталарнинг навбатдаги йиғилишига, шунингдек, икки давлат 2027 йилда нишонлайдиган дипломатик муносабатларнинг 35 йиллигига тайёргарлик кўришни бошламоқда. Япония ташқи ишлар вазири Тосимицу Мотэгининг Туркманистонга ташрифининг асосий якуни шундан иборат бўлди. Япониялик вазирнинг Президент Сердар Бердимуҳамедов билан музокаралари навбатдаги ташрифлар алмашинувининг якуний нуқтаси эмас, балки ҳамкорликнинг янги босқичига қўйилган қадам бўлди.
Япония ташқи ишлар вазири Тосимицу Мотэги хорижий турне доирасида 2026 йил 29 август – 4 сентябрь кунлари Туркманистонда тўхтаб ўтди. Бу Япония ТИВ раҳбарининг республикага сўнгги тўққиз йил ичидаги илк ташрифи бўлди. Ашхободда Мотэги Сердар Бердимуҳамедов билан учрашди, сўнгра туркманистонлик ҳамкасби Рашид Мередов билан деярли уч соат давомида — музокаралар ва ишчи тушлик форматида суҳбатлашди.
Мотэги Ашхободдан ташқи сиёсат идоралари ўртасида 2027–2029 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик дастурини имзолаб олиб кетди. Ушбу ҳужжат амалдаги уч йиллик режа ўрнини эгаллайди ва маслаҳатлашувлар, ўзаро ташрифлар ҳамда халқаро майдонлардаги алоқалар жадвалини белгилаб беради. Ташриф давомида миллиардлаб долларлик келишувлар имзоланмади. Бироқ муҳокама қилинган мавзулар рўйхати янги лойиҳалар қаерда пайдо бўлиши мумкинлигини кўрсатиб турибди.
Шу пайтгача Япониянинг Туркманистондаги иштироки, энг аввало, газ ва кимё саноати, саҳро ўртасидаги улкан завод мажмуалари билан боғлиқ эди. Энди бунга сунъий интеллект, чиқиндиларни қайта ишлаш ва айланма иқтисодиёт (циркуляр иқтисодиёт) қўшилди. Бошқача айтганда, Токио одатий ҳамкорлик моделидан воз кечишни эмас, балки унинг устига янги технологик даражани қуришни таклиф қилмоқда.
Бундай ўтиш учун томонларда мустаҳкам пойдевор мавжуд. Kawasaki Heavy Industries, Mitsubishi, Itochu, Sojitz ва бошқа Япония компаниялари Туркманистонда минерал ўғитлар ва табиий газдан бензин ишлаб чиқарадиган корхоналар қурилишида иштирок этган. Япония технологиялари Ашхободга нафақат хомашё экспорт қилиш, балки уни мамлакат ичида қайта ишлаш имконини ҳам берди. Энди худди шу ёндашувни ресурсларни тежаш, ишлаб чиқаришни рақамли бошқариш ва экологик модернизация қилишга ҳам татбиқ этиш кўзда тутилмоқда.
Ташрифнинг иқтисодий кун тартиби тасодифан пайдо бўлгани йўқ. Мотэги келишидан бир неча кун олдин Рашид Мередов Иқтисодий ҳамкорлик бўйича Япония-Туркманистон қўмитаси раиси Хироюки Цубай билан видеомузокаралар ўтказган эди. Унда газ-кимё, транспорт ва циркуляр иқтисодиёт, шунингдек, ишбилармонлик қўмиталарининг навбатдаги қўшма йиғилишига тайёрланаётган ҳужжатлар муҳокама қилинди. Шу тариқа, дипломатик ташриф бизнес ва идораларнинг узоқ муддатли ишига уйғунлашиб кетди.
Туркманистон ТИВ Халқаро муносабатлар институти Стратегик тадқиқотлар маркази илмий ходими Бекдурди Амансариев Orient.tm ахборот порталида чоп этилган мақоласида икки давлат ўртасидаги алоқаларнинг жадаллигига эътибор қаратди. 2025 йилда Сердар Бердимуҳамедов Японияга икки марта ташриф буюрди. Апрель ойида у Осакадаги Бутунжаҳон кўргазмасида Туркманистон миллий кунида иштирок этди, декабрда эса «Марказий Осиё + Япония» биринчи саммитида қатнашди. Мотэгининг ташрифи жавоб қадами ва ўшанда эришилган келишувларни қўшма баёнотлар тилидан аниқ лойиҳалар тилига ўтказишга уриниш бўлди.
Экспертнинг таъкидлашича, япониялик вазирнинг йўналиши «дипломатик ребус»га ўхшайди: Туркманистон – Словакия – Австрия ва Мўғулистон — бу мамлакатларни географик ёки сиёсий жиҳатдан бирлаштириш қийин. «Аммо Япония дипломатияси бундай йўналишларни камдан-кам ҳолларда тасодифан тузади. Ҳар бир тўхташ Токиога алоҳида йўналишга чиқиш имконини берди: Марказий Осиё, Вишеград гуруҳи давлатлари, Венада жойлашган халқаро ташкилотлар ва фойдали қазилмаларга бой Мўғулистон», – деб таъкидлади Амансариев.
Унинг сўзларига кўра, ушбу тузилмада Туркманистон шунчаки навбатдаги Марказий Осиё республикаси ролини ўйнамайди. Бу йирик газ захираларига эга, Осиё, Каспий ва Европа ўртасида қулай жойлашган ҳамда Япония саноат корпорациялари билан кўп йиллик иш тажрибасига эга бўлган нейтрал давлатдир. Бундай уйғунликни минтақанинг бошқа ҳеч бир жойида топиш қийин.
Албатта, Япония бу ерда Марказий Осиёнинг энг яқин қўшнилари билан на география, на савдо ҳажми ва на сиёсий таъсир бўйича рақобатлаша олади. Аммо унинг бошқа капитали бор — юқори технологиялар, ишончли ҳамкор обрўси ва минтақавий давлатларни ҳарбий-сиёсий иттифоқларга жалб қилиш истагининг йўқлиги. Ўзининг доимий нейтралитетини ўн йиллар давомида таъкидлаб келаётган Ашхобод учун бу жуда қулайдир.
Ташрифнинг сиёсий қисми ҳам, барибир, иқтисодиёт соясида қолиб кетмади. Мотэги Туркманистон раҳбариятига янгиланган «Эркин ва очиқ Ҳинд-Тинч океани минтақаси» концепциясини тақдим этди. Харитада Туркманистон океан йўналишларидан узоқда жойлашган, бироқ Япониянинг ушбу концепцияга берган талқини аллақачон денгиз ва бўғизлар билан чекланиб қолмайди. Гап ҳуқуққа асосланган халқаро тартиб, Осиё ва Европа ўртасидаги барқарор алоқалар ҳамда рақобатлашувчи куч марказлари ўртасида танлов қилишни истамайдиган давлатларнинг мустақиллиги ҳақида бормоқда.
Ашхобод бундай формулаларга эҳтиёткорлик билан ёндашади. У халқаро ҳуқуқ устуворлиги ва БМТнинг роли ҳақида гапиришга тайёр, бироқ бир лагерга қарши бошқа лагерга қўшилиш деб талқин қилиниши мумкин бўлган тузилмалардан қочади. Шу боис, Украина, Яқин Шарқ, Шарқий Осиё ва Шимолий Корея муаммоси муҳокама қилинганидан сўнг, томонлар халқаро майдонда ҳамкорликни давом эттириш нияти билан чекланишди. Нейтрал Туркманистон учун бундай ифода ҳам етарлича мазмунлидир.
Музокараларда кутилмаганда таълим соҳаси сезиларли ўрин эгаллади. Рашид Мередовнинг сўзларига кўра, Туркманистонда 15 мингга яқин киши япон тилини ўрганмоқда. У мактаб ва университетларда ўқитилмоқда, Ўғузхон номидаги Муҳандислик-технологиялар университети эса Япония ўқув юртлари билан алоқаларни ривожлантирмоқда. Узоқ вақт давомида бир нечта йирик саноат қурилишларига таяниб келган муносабатлар учун ҳамкорнинг тили ва маданиятига қизиқувчи минглаб одамларнинг пайдо бўлиши ҳар қандай алоҳида шартномадан кўра ишончлироқ пойдеворни англатади.
Яқин ойларда муҳокама қилинган йўналишларнинг қайси бири реал келишувларга айланиши маълум бўлади. Туркманистон-Япония шериклигининг пойдевори бўлиб газ-кимё соҳаси қолмоқда. Аммо энди томонлар янги лойиҳаларни нафақат қайта ишланган газ миқдори, балки ресурсларни тежаш, экологик самарадорлик ва рақамлаштириш даражаси бўйича ҳам баҳоламоқчи.
Шу боис, Мотэгининг ташрифи қилинган ишлар якунини чиқаришдан кўра, кўпроқ дипломатик мавсумни очиб берди. Япония Туркманистоннинг технологик ҳамкори ролини ўзида мустаҳкамлаб олишга интилмоқда, Ашхобод эса одатий ташқи сиёсий масофани ўзгартирмасдан, модернизациянинг янги воситаларини қўлга киритишга ҳаракат қилмоқда. Марказий Осиё геосиёсий танлов қилишга тобора қатъийроқ таклиф қилинаётган бир даврда, бундай танловсиз ҳамкорлик қилиш имкониятининг ўзи қимматли таклифга айланмоқда.